Adhyaya 36
Śakra–Śambara Saṃvāda: Brāhmaṇa-sevā, Anasūyā, and Vāg-bala (शक्रशम्बरसंवादः)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Brāhmaṇa-Māhātmya (Exemplum: Śakra–Śambara Saṃvāda)
Bhīṣma presents an ancient exemplum to Yudhiṣṭhira: Śakra (Indra), assuming an unrecognized ascetic form, approaches Śambara and asks by what conduct he excels among his own kind. Śambara answers that he does not envy Brāhmaṇas or Brahmā, honors those who teach śāstra, does not disparage what he hears, avoids offense, performs respectful worship, asks questions appropriately, and takes the feet of the wise—thereby causing teachers to speak freely and continually guide him. He describes constant vigilance (wakefulness among the sleeping; attentiveness among the careless) and depicts teachers “pouring” instruction into him like bees depositing honey. He accepts their speech with intelligence, maintaining steady inner composure. Śambara then claims this learning-based ascendancy resembles the moon presiding over stars, and calls śāstra heard from Brāhmaṇa mouths an ‘amṛta’ and an unsurpassed ‘eye.’ The narrative widens: observing a prior deva–asura conflict, Śambara’s father inquires of Soma about the Brāhmaṇas’ success; Soma attributes it to tapas and vāg-bala, contrasts it with royal arm-strength, and warns against pride, domestic complacency for a Brāhmaṇa, and other degradations. Hearing this, Śambara’s father—and later Śakra—honor Brāhmaṇas; Śakra attains Mahendratva, framing reverence and disciplined learning as causally efficacious within the moral logic of the text.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—राजा के समस्त कर्तव्यों में सबसे भारी कर्तव्य कौन-सा है, और अभिषिक्त नृपति को किस कर्म में प्रवृत्त होना चाहिए। → भीष्म राजधर्म का केंद्र ब्राह्मण-सेवा और ब्राह्मण-प्रतिष्ठा में रखते हैं: वेदज्ञ, श्रोत्रिय, वृद्ध ब्राह्मणों का नित्य पूजन; उनकी शक्ति का वर्णन—उनका क्रोध दावानल-सा, उनकी गति सर्वदिशा-व्यापी; और यह भी कि निन्दा-प्रशंसा में निपुण द्विज शत्रुओं पर भी प्रभाव डालते हैं। साथ ही चेतावनी आती है कि ब्राह्मण-दर्शन/संग से वंचित होने पर क्षत्रिय जातियाँ पतन को प्राप्त होती हैं। → भीष्म का निर्णायक उपदेश—राजा का ‘सबसे प्रधान’ कर्तव्य ब्राह्मणों का अनुष्ठान/सत्कार है; और ब्राह्मणों को जीतना/वश में करना असंभव-सा है: जैसे वायु को मुट्ठी में पकड़ना, चन्द्र को हाथ से छूना, पृथ्वी को उठा लेना—वैसे ही ब्राह्मणों को ‘दुर्जय’ कहा गया। → आचरण-सूत्र स्पष्ट किया जाता है—ब्राह्मणों की निन्दा किसी भी प्रकार न सुनी जाए; जहाँ निन्दा हो वहाँ मौन होकर उठ जाना/स्थान त्याग देना उचित है। राजा को ब्राह्मण-मान, दान, आदर और संरक्षण के द्वारा राज्य-कल्याण साधना चाहिए।
Shlokas
Verse 1
अपने-आप बछ। आर: त्रयस्त्रिंशो5 ध्याय: ब्राह्मणके महत्त्वका वर्णन युधिछिर उवाच कि राज्ञ: सर्वकृत्यानां गरीय: स्यात् पितामह । कुर्वन् कि कर्म नृपतिरुभी लोकौ समश्लुते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କେଉଁଟି? କେଉଁ କର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ନୃପତି ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଉଭୟରେ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସୁଖ ପାଏ?
Verse 2
भीष्म उवाच एतदू राज्ञ: कृत्यतममभिषिक्तस्य भारत । ब्राह्मणानामनुष्ठानमत्यन्तं सुखमिच्छता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସର୍ବାବଶ୍ୟକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଯେ ପରମ କଲ୍ୟାଣ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଚାହେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् वृद्धान् नित्यमेवाभिपूजयेत्
ରାଜା ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ—ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଓ ବୃଦ୍ଧଜନଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ନଗର ଓ ଜନପଦରେ ବସୁଥିବା ବହୁଶ୍ରୁତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ମଧୁର ବଚନ ନେଇ ଯାଇ, ଉତ୍ତମ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ ଦାନ କରି, ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ—କାରଣ ବିନୟ, ଦାନ ଓ ବିଦ୍ୟାପୂଜା ଉପରେ ଧର୍ମରାଜ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Verse 4
पौरजानपदांक्षापि ब्राह्मणांश्न बहुशुतान् । सान्त्वेन भोगदानेन नमस्कारैस्तथार्चयेत्
ରାଜା ସଦା ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଓ ବଡ଼ବୁଢ଼ାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁ। ନଗର ଓ ଜନପଦରେ ବସୁଥିବା ବହୁଶ୍ରୁତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ବଚନରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଦାନ କରି, ଶିର ନମାଇ ନମସ୍କାର କରି ଆଦର ସହ ପୂଜା କରୁ।
Verse 5
एतत् कृत्यतमं राज्ञो नित्यमेवोपलक्षयेत् । यथा5त्मानं यथा पुत्रांस्तथैतान् प्रतिपालयेत्
ରାଜା ଯେପରି ନିଜକୁ ଓ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁ। ଏହାହିଁ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଏଥିପାଇଁ ସେ ସଦା ଦୃଷ୍ଟି ରଖୁ।
Verse 6
ये चाप्येषां पूज्यतमास्तान् दृढ़ प्रतिपूजयेत् । तेषु शान्तेषु तद् राष्ट्र सर्वमेव विराजते
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ଚିତ୍ତରେ ବିଶେଷ ଆଦର ସହ ପୂଜା କରୁ। ସେହି ପୂଜ୍ୟଜନ ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସେ ରାଷ୍ଟ୍ର ସମଗ୍ର ଭାବେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଶାସନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ।
Verse 7
जो इन ब्राह्मणोंके भी पूजनीय हों उन पुरुषोंका भी सुस्थिर चित्तसे पूजन करे; क्योंकि उनके शान्त रहनेपर ही सारा राष्ट्र शान्त एवं सुखी रह सकता है ।।
ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ, ସେହି ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତରେ ପୂଜା କରୁ; କାରଣ ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ ମାତ୍ର ସମଗ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ସୁଖୀ ରହିପାରେ। ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ, ସେମାନେ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ପିତୃସମ ମାନ୍ୟ। ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଵର୍ଷାଦାତା ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଉପରେ ନିର୍ଭର, ସେପରି ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବନ-ଯାତ୍ରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅବଲମ୍ବିତ।
Verse 8
अभिचारैरुपायैश्न दहेयुरपि चेतसा | निःशेषं कुपिता: कुर्युरुग्रा: सत्यपराक्रमा:
ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଉଗ୍ରରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଅଭିଚାର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରରେ ନିଜ ବିରୋଧୀମାନଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିପାରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନିଃଶେଷ ବିନାଶ କରିଦେଇପାରନ୍ତି।
Verse 9
नान्तमेषां प्रपश्यामि न दिशश्वाप्यपावृता: । कुपिता: समुदीक्षन्ते दावेष्वग्निशिखा इव
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୁଁ ଏମାନଙ୍କର ଶେଷ ଦେଖୁନାହିଁ; କୌଣସି ଦିଗ ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବରୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ। କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦାବାନଳର ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ସବୁଦିଗକୁ ଦହକୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହାନ୍ତି।
Verse 10
मुझे इनका अन्त दिखायी नहीं देता। इनके लिये किसी भी दिशाका द्वार बंद नहीं है। ये जिस समय क्रोधमें भर जाते हैं उस समय दावानलकी लपटोंके समान हो जाते हैं और वैसी ही दाहक दृष्टिसे देखने लगते हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୁଁ ଏମାନଙ୍କର ସୀମା ଦେଖୁନାହିଁ; କୌଣସି ଦିଗର ଦ୍ୱାର ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ନୁହେଁ। କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେମାନେ ଦାବାନଳର ଜ୍ୱାଳା ପରି ହୋଇ, ଦହକୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହାନ୍ତି। ମହାସାହସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରନ୍ତି, କାରଣ ଏମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୁଣମହିମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ଘାସରେ ଢାକା କୂପ ପରି ନିଜ ତେଜ ଲୁଚାଇ ରଖନ୍ତି, ଆଉ କେହି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରକାଶମାନ ରହନ୍ତି।
Verse 11
प्रसह्मकारिण: केचित् कार्पासमृदवो परे । (मान्यास्तेषां साधवो ये न निन्द्याश्षाप्पसाधव: ।) सन्ति चैषामतिशठास्तथैवान्ये तपस्विन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ବଳପୂର୍ବକ ଓ କଠୋର ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଆଉ କେହି କପାସ ପରି କୋମଳ। ଯେମାନେ ସତ୍ୟ ସାଧୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶଠ, ଆଉ କେହି ମହାତପସ୍ବୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 12
कृषिगोरक्ष्यमप्येके भैक्ष्यमन्ये5प्यनुछ्िता: । चौराश्नान्येडनृताश्चान्ये तथान्ये नटनर्तका:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେହି କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କୃଷି ଓ ଗୋରକ୍ଷା କରି ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଭିକ୍ଷାରେ ନିର୍ବାହ କରନ୍ତି। କେହି ଚୋରି କରନ୍ତି, କେହି ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି, ଆଉ କେହି ନଟ-ନର୍ତ୍ତକ ହୋଇ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି।
Verse 13
सर्वकर्मसहा श्षान्ये पार्थिवेष्वितरेषु च । विविधाकारययुक्ताश्न ब्राह्मणा भरतर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! କେତେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାମାନଙ୍କ ସେବାରେ ହେଉ କି ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ଭୂମିକା ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ନାନା ରୀତିରେ ନିଜକୁ ଖାପ ଖୁଆନ୍ତି।
Verse 14
नानाकर्मसु रक्तानां बहुकरमोपजीविनाम् । धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यमेवानुकीर्तयेत्
ନାନା କର୍ମରେ ରତ ଓ ଅନେକ କର୍ମରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ସେହି ଧର୍ମଜ୍ଞ ସତ୍ପୁରୁଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଗୁଣଗାନ ସଦା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
पितृणां देवतानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । पुराप्येते महाभागा ब्राह्मणा वै जनाधिप,नरेश्वर! प्राचीनकालसे ही ये महाभाग ब्राह्मण-लोग देवता, पितर, मनुष्य, नाग और राक्षसोंके पूजनीय हैं
ହେ ଜନାଧିପ! ପ୍ରାଚୀନକାଳରୁ ଏହି ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତା, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 16
नैते देवैर्न पितृभिर्न गन्धर्वर्न राक्षसै: । नासुरैर्न पिशाचैश्न शक्या जेतुं द्विजातय:,ये द्विज न तो देवताओं, न पितरों, न गन्धर्वों, न राक्षसों, न असुरों और न पिशाचोंद्वारा ही जीते जा सकते हैं
ଏହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେବତା, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଅସୁର କିମ୍ବା ପିଶାଚ—କେହି ମଧ୍ୟ ଜିତି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 17
अदैवं दैवतं कुर्युर्दैवतं चाप्पदैवतम् । यमिच्छेयु: स राजा स्याद् ये नेष्ट: स पराभवेत्
ସେମାନେ ଚାହିଲେ ଯାହା ଦେବ ନୁହେଁ ତାହାକୁ ଦେବ କରିଦେବେ, ଏବଂ ଯାହା ଦେବ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେବତ୍ୱରୁ ଖସାଇଦେବେ। ସେମାନେ ଯାହାକୁ ରାଜା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ସେଇ ରାଜା ହୁଏ; ଯାହାକୁ ରାଜା ଭାବେ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ପରାଜିତ ହୁଏ।
Verse 18
परिवादं च ये कुर्युब्रह्मिणानामचेतस: । सत्यं ब्रवीमि ते राजन् विनश्येयुर्न संशय:
ହେ ରାଜନ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ଯେ ମୂଢ ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶିଯାନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 19
निन्दाप्रशंसाकुशला: कीर्त्यकीर्तिपरायणा: । परिकुप्यन्ति ते राजन् सतत द्विषतां द्विजा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ନିନ୍ଦା-ପ୍ରଶଂସାରେ କୁଶଳ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି-ଅକୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇବାରେ ତତ୍ପର ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଧରିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 20
ब्राह्मणा यं प्रशंसन्ति पुरुष: स प्रवर्धते । ब्राह्मणैर्य: पराकृष्ट: पराभूयात् क्षणाद्धि सः
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେ ପୁରୁଷ ଉନ୍ନତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଯାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିନ୍ଦା କରି ତଳକୁ ଟାଣନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପରାଜିତ ହୁଏ।
Verse 21
शका यवनकाम्बोजास्तास्ता: क्षत्रियजातय: । वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ ଇତ୍ୟାଦି ସେ ସେ ଜାତିମାନେ ପୂର୍ବେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ ସେମାନେ ବୃଷଳତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 22
द्राविडाश्व॒ कलिड्नाश्च पुलिन्दाश्षाप्युशीनरा: । कोलिसर्पा माहिषकास्तास्ता: क्षत्रियजातय:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ବିଜୟୀ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜନ୍! ଦ୍ରାବିଡ, କଲିଙ୍ଗ, ପୁଲିନ୍ଦ ଏବଂ ଉଶୀନର; କୋଲିସର୍ପ ଓ ମାହିଷକ—ଏମାନେ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବେ କ୍ଷତ୍ରିୟଜାତି ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର କୃପାଦୃଷ୍ଟି ଓ ଆଶ୍ରୟ ନ ମିଳିବାରୁ ସେମାନେ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହେଲେ। ତେଣୁ, ରାଜନ୍, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନମିବାରେ ହିଁ କଲ୍ୟାଣ; ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଶୁଭ ନୁହେଁ।
Verse 23
वृषलत्वं परिगता ब्राह्मणानामदर्शनात् । श्रेयान् पराजयस्तेभ्यो न जयो जयतां वर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ ସେମାନେ ବୃଷଳତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ହେ ଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜୟ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ହିଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର; ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତିବା କଲ୍ୟାଣକର ନୁହେଁ।
Verse 24
यस्तु सर्वमिदं हन्याद् ब्राह्मणं च न तत्समम् | ब्रह्मवध्या महान् दोष इत्याहु: परमर्षय:
ଯେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ ଓ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣବଧ କରେ—ଏ ଦୁଇ ପାପ ସମାନ ନୁହେଁ। ପରମର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ମହାଦୋଷ।
Verse 25
परिवादो द्विजातीनां न श्रोतव्य: कथंचन । आसीताधोमुखलस्तूष्णीं समुत्थाय व्रजेच्च वा
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ନିନ୍ଦା କେବେ ବି କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ନିନ୍ଦା ହୁଏ, ସେଠି ମୁହଁ ନମାଇ ନିରବ ରହିବା, କିମ୍ବା ଉଠି ସେଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍।
Verse 26
कर्तव्यं पार्थिवेन्द्रेण तथैव भरतर्षभ । भीष्मजीने कहा--भारत! राजसिंहासनपर अभिषिक्त होकर राज्यशासन करनेवाले राजाका सबसे प्रधान कर्तव्य यही है कि वह ब्राह्मणोंकी सेवा-पूजा करे। भरतश्रेष्ठ! अक्षय सुखकी इच्छा रखनेवाले नरेशको ऐसा ही करना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ରାଜସିଂହାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ରାଜାଙ୍କର ସର୍ବପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସେବା, ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ କରିବା। ଯେ ନରେଶ ଅକ୍ଷୟ ସୁଖ ଚାହେ, ସେ ଏହିପରି ହିଁ କରିବା ଉଚିତ୍। କାରଣ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କେହି ନ ଜନ୍ମିଛି, ନ ଆଗକୁ ଜନ୍ମିବ, ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବିରୋଧ କରି ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବ।
Verse 27
दुर्ग्राह्मो मुष्टिना वायुर्दु:स्पर्श: पाणिना शशी । दुर्धरा पृथिवी राजन दुर्जया ब्राह्मणा भुवि
ହେ ରାଜନ୍! ଯେପରି ମୁଠିରେ ବାୟୁକୁ ଧରିବା, ହାତରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ—ସେପରି ଏହି ଭୂମିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଜିତିବା ଦୁଷ୍କର।
Verse 33
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्राह्मणप्रशंसा नाम त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ-ପ୍ରଶଂସା’ ନାମକ ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether status and power should override reverence for knowledge: the episode tests if one can honor and learn from Brāhmaṇas/teachers without envy or defensiveness, even when approached under uncertain identity.
Sustained humility and disciplined receptivity—listening without disparagement, asking fitting questions, avoiding offense, and maintaining vigilance—are presented as the practical mechanism by which instruction is transmitted and character is formed.
Yes: the narrative closes with consequential validation—Śakra, after hearing Śambara’s account, honors the Brāhmaṇas and attains Mahendratva—encoding a causal claim that reverence for śāstra-bearers and ethical learning yields tangible elevation within the text’s moral economy.