Adhyaya 30
Indra–Mataṅga Saṃvāda: On the rarity and responsibilities of Brāhmaṇya (इन्द्र-मतङ्ग संवादः)
Upa-parva: Brāhmaṇya-prāpti and Indra–Mataṅga Saṃvāda (Episode on the attainability of brāhmaṇya)
Bhīṣma recounts that Mataṅga, overwhelmed by sorrow, undertakes severe austerity at Gayā for a hundred years, becoming emaciated and near collapse. As he falls, Indra (Vāsava/Śakra), characterized as a beneficent granter of boons, catches him and addresses him: Mataṅga’s brāhmaṇatva is said to be obstructed by ‘paripanthins’ (hindrances), and Indra asserts a normative maxim—honoring brāhmaṇas yields happiness, while failing to honor them yields suffering; further, the welfare (yogakṣema) of beings is ‘collected’ in the brāhmaṇa, and ancestors and deities are satisfied through them. Indra adds that brāhmaṇya is attained only after many births. Mataṅga replies that Indra’s words intensify his distress; he laments those who obtain brāhmaṇya yet do not uphold it, calling such neglect a grave moral failure, and he argues from his own restrained life (non-violence, non-attachment) that he should qualify. He requests a form of free movement and recognition without antagonizing brāhmaṇa–kṣatra relations and seeks enduring fame. Indra grants a boon: Mataṅga will be known as ‘Chandodeva’ and be revered by women. Indra departs; Mataṅga relinquishes life and attains an excellent station. Bhīṣma concludes by reiterating brāhmaṇya as a supreme yet difficult-to-attain status, aligning with Indra’s statement.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, भीष्म से एक तीखा प्रश्न करते हैं—क्या क्षत्रिय, वैश्य या शूद्र तपस्या आदि से ब्राह्मणत्व प्राप्त कर सकता है? और यदि हाँ, तो उसका मार्ग क्या है? → भीष्म ‘मतंग’ की कथा उठाते हैं: तपस्वी मतंग इन्द्र से ब्राह्मणत्व की याचना करता है। कथा में एक गधी अपने पुत्र गधे के नाक के असह्य घाव को देखकर कहती है कि उस पर ब्राह्मण नहीं, चाण्डाल सवार है—और यह संकेत मतंग के भीतर छिपे कर्म-दोष/जन्म-द्वंद्व को उभार देता है। गधा पूछता है कि उसे चाण्डाल कैसे जाना गया और किस कर्म से ब्राह्मणत्व नष्ट हुआ—कथा का नैतिक रहस्य गहराता जाता है। → इन्द्र मतंग से स्पष्ट कहते हैं कि ‘ब्राह्मणत्व’ केवल तप से अर्जित होने वाली वस्तु नहीं; वह सर्वभूत-श्रेष्ठता, परम पवित्रता और संस्कार-धर्म का उच्चतम पद है—और चाण्डाल-योनि में जन्मे के लिए उसे ‘कथंचन’ प्राप्त करना असंभव बताया जाता है। साथ ही चेतावनी दी जाती है कि इस दुर्लभ पद की हठी प्रार्थना में अति करने पर शीघ्र विनाश भी हो सकता है। → कथा का निष्कर्ष युधिष्ठिर के प्रश्न को कठोर उत्तर देता है: केवल बाह्य तप या आकांक्षा से ‘विप्रत्व’ नहीं मिलता; कर्म, संस्कार, शुद्धि और लोक-मान्य पवित्रता की मर्यादा निर्णायक है। भीष्म इस प्रसंग से वर्ण-धर्म की सीमाएँ और ‘श्रेष्ठता’ की परिभाषा को रेखांकित करते हैं। → युधिष्ठिर के मन में अगला प्रश्न उभरता है—यदि तप पर्याप्त नहीं, तो ‘श्रेष्ठता’ और ‘पवित्रता’ का वास्तविक मानदंड क्या है: जन्म, कर्म, या आचरण?
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १०७ श्लोक हैं) अपना छा अर: 2 सप्तविशो<्ध्याय: ब्राह्मणत्वके लिये तपस्या करनेवाले मतड़की इन्द्रसे बातचीत युधिछिर उवाच प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान् | गुणैश्व विविधै: सर्वर्वयसा च समन्वित:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଧର୍ମାତ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରାଧିପ! ଆପଣ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବିଦ୍ୟା, ସଦାଚାର ଓ ଶୀଳ, ଏବଂ ନାନାବିଧ ସମସ୍ତ ସଦ୍ଗୁଣରେ ସମନ୍ୱିତ; ବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ସର୍ବାଗ୍ରେ। ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଆପଣ ବିଶିଷ୍ଟ; ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି। ଏହି ଲୋକରେ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଏ ଅଛି, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିହେବ?
Verse 2
भवान् विशिष्टो बुद्ध्या च प्रज्ञया तपसा तथा । तस्माद् भवन्तं पृच्छामि धर्म धर्मभूतां वर । नान्यस्त्वदन्यो लोकेषु प्रष्टव्यो5स्ति नराधिप
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରେଶ୍ୱର! ଆପଣ ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବିଶିଷ୍ଟ। ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛି। ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଶ୍ନଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
Verse 3
क्षत्रियो यदि वा वैश्य: शूद्रो वा राजसत्तम । ब्राह्म॒ण्यं प्राप्रुयाद् येन तन्मे व्याख्यातुमहसि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ କେଉଁ ଉପାୟରେ ସେ ତାହା ପାଇପାରିବ? ଦୟାକରି ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 4
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा । ब्राह्म॒ण्यमथ चेदिच्छेत् तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯଦି କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ମହାତପସ୍ୟା, ଉତ୍ତମ କର୍ମ କିମ୍ବା ଶ୍ରୁତି-ବେଦାଧ୍ୟୟନ—କେଉଁ ଉପାୟରେ ତାହା ଲଭ୍ୟ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 5
भीष्म उवाच ब्राह्म॒ण्यं तात दुष्प्राप्यं वर्ण: क्षत्रादिभिस्त्रिभि: । परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद् युधिछ्िर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! କ୍ଷତ୍ରିୟାଦି ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ; କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ।
Verse 6
बद्दीस्तु संसरन् योनीर्जायमान: पुन: पुनः । पर्याये तात कम्मिंश्रिद् ब्राह्मणो नाम जायते,तात! बहुत-सी योनियोंमें बारंबार जन्म लेते-लेते कभी किसी समय संसारी जीव ब्राह्मणकी योनिमें जन्म लेता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାତ! ସଂସାର-ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଅନେକ ଯୋନିରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ପରେ କୌଣସି ଏକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ନିଜ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ନାମକ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ପାଏ।
Verse 7
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मतड़स्य च संवादं गर्दभ्याश्व॒ युधिछिर,युधिष्ठिर! इस विषयमें जानकार मनुष्य मतड़् और गर्दभीके संवादरूप इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं
ଏଠି ମଧ୍ୟ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି—ମତଙ୍ଗ ଓ ଗୋଟିଏ ଗର୍ଦ୍ଧଭୀଙ୍କ ସଂବାଦରୂପ ପୁରୁଣା ଇତିହାସ।
Verse 8
द्विजाते: कस्यचित् तात तुल्यवर्ण: सुतस्त्वभूत् । मतज़्े नाम नाम्ना वै सर्वे: समुदितो गुणै:
ବତ୍ସ, ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଘରେ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା, ଯାହାକୁ ପିତାଙ୍କ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣର ବୋଲି ଗଣାଯାଉଥିଲା। ତାହାର ନାମ ମତଙ୍ଗ; ସେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲା।
Verse 9
स यज्ञकार: कौन्तेय पित्रोत्सृष्ट: परंतप । प्रायाद् गर्दभयुक्तेन रथेनाप्याशुगामिना
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ଶତ୍ରୁସନ୍ତାପକ! ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ମତଙ୍ଗ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଗର୍ଦ୍ଧଭ ଯୁକ୍ତ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ରଥରେ ବସି ଯଜମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଋତ୍ୱିଜ ହେବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲା।
Verse 10
स बाल गर्दभं राजन् वहन्तं मातुरन्तिके । निरविध्यत् प्रतोदेन नासिकायां पुन: पुन:
ହେ ରାଜନ୍! ଭାର ବହୁଥିବା ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଗର୍ଦ୍ଧଭକୁ ତାହାର ମାଆର ନିକଟରେ ହିଁ ଜଣେ ଲୋକ ପ୍ରତୋଦରେ ପୁନଃପୁନଃ ଆଘାତ କରି ତାହାର ନାସିକାରେ ଘାଉ କରିଦେଲା।
Verse 11
पुत्रका भला चाहनेवाली गधी उस गधेकी नाकमें दुस्सह घाव हुआ देख उसे समझाती हुई बोली--'बेटा! शोक न करो। तुम्हारे ऊपर ब्राह्मण नहीं, चाण्डाल सवार है
ପୁତ୍ରହିତେଷିଣୀ ଗର୍ଦ୍ଧଭୀ ତାହାର ନାସିକାରେ ଦୁସ୍ସହ ଘାଉ ଦେଖି ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲା—“ବାପା, ଶୋକ କରନି। ତୋ ଉପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ; ଚାଣ୍ଡାଳ ଚଢ଼ିଛି।”
Verse 12
ब्राह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते । आचार्य: सर्वभूतानां शास्ता कि प्रहरिष्यति
ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଏପରି କ୍ରୂରତା ନଥାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଭାବ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସେ କିପରି କାହାକୁ ପ୍ରହାର କରିବ?
Verse 13
अयं तु पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम् | स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं नियच्छति
ଏହା ସ୍ୱଭାବତଃ ପାପପ୍ରକୃତିର; ତେଣୁ ଅନ୍ୟର ଶିଶୁ ପ୍ରତି ଦୟା କରେନାହିଁ। ଏହି କୁକୃତ୍ୟଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜ ଚାଣ୍ଡାଳ-ଯୋନିର ଖ୍ୟାତିକୁ ମାତ୍ର ବଢ଼ାଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ, ଜନ୍ମଜାତ ସ୍ୱଭାବ ମନୋଭାବକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
Verse 14
एतत् श्रुत्वा मतड़स्तु दारुणं रासभीवच: । अवतीर्य रथात् तूर्ण रासभीं प्रत्यभाषत,गधीका यह दारुण वचन सुनकर मतंग तुरंत रथसे उतर पड़ा और गधीसे इस प्रकार बोला--
ଗଧୀର ସେହି କଠୋର ବଚନ ଶୁଣି ମତଙ୍ଗ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ ଏବଂ ଗଧୀକୁ ଏଭଳି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ—
Verse 15
ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता । कथं मां वेत्सि चण्डालं क्षिप्रं रासभि शंस मे,“कल्याणमयी गर्दभी! बता, मेरी माता किससे कलंकित हुई है? तू मुझे चाण्डाल कैसे समझती है? शीघ्र मुझसे सारी बात बता
“କଲ୍ୟାଣମୟୀ ଗଧୀ! କହ, ମୋ ମାତା କାହା ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୋଇଥିଲେ? ତୁମେ ମୋତେ ଚାଣ୍ଡାଳ ବୋଲି କିପରି ଜାଣୁଛ? ଶୀଘ୍ର, ହେ ଗଧୀ, ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ।”
Verse 16
कथं मां वेत्सि चण्डालं ब्राह्माण्यं येन नश्यते । तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वमशेषत:
“ଯାହାର ଆଚରଣରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେହି ଚାଣ୍ଡାଳ ଭାବେ ତୁମେ ମୋତେ କିପରି ଚିହ୍ନୁଛ? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଏହାର ସତ୍ୟକୁ କିଛି ଅବଶେଷ ନ ରଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହ।”
Verse 17
गधी! तुझे कैसे मालूम हुआ कि मैं चाण्डाल हूँ? किस कर्मसे मेरा ब्राह्मणत्व नष्ट हुआ है? तू बड़ी समझदार है; अतः ये सारी बातें मुझे ठीक-ठीक बता” ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଗାଧି! ମୁଁ ଚାଣ୍ଡାଳ ବୋଲି ତୁମେ କିପରି ଜାଣିଲ? କେଉଁ କର୍ମରୁ ମୋର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି? ତୁମେ ବିବେକୀ; ତେଣୁ ଏ ସବୁ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମୋତେ କୁହ।” ଗଦହୀ କହିଲା—“ମତଙ୍ଗ! ତୁମେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଛ; ସେ ଯୌବନମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଶୂଦ୍ରଜାତି ନାଇଁଠାରୁ ଗର୍ଭଧାରଣ କରିଥିଲା। ତେଣୁ ତୁମେ ଚାଣ୍ଡାଳ, ଏବଂ ତୁମ ମାଆର ସେଇ ଅଧର୍ମକର୍ମରୁ ତୁମର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି।”
Verse 18
एवमुक्तो मतड़स्तु प्रतिप्रायाद् गृहं प्रति । तमागतमभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यमथाब्रवीत्,गदहीके ऐसा कहनेपर मतंग फिर अपने घरको लौट गया। उसे लौटकर आया देख पिताने इस प्रकार कहा--
ଗଦହୀ ଏପରି କହିବା ପରେ ମତଙ୍ଗ ପୁଣି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲା। ସେ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ପିତା ତେବେ ଏହିପରି କହିଲେ—
Verse 19
मया त्वं यज्ञसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि । कस्मात् प्रतिनिवृत्तोडसि कच्चिन्न कुशलं तव,बेटा! मैंने तो तुम्हें यज्ञ करानेके भारी कार्यपर लगा रखा था, फिर तुम लौट कैसे आये? तुम कुशलसे तो हो न?
ପିତା କହିଲେ—“ବେଟା! ଯଜ୍ଞକୁ ସିଦ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବା ଭାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲି। ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଫେରିଆସିଲ? ତୁମେ କୁଶଳ ତ?”
Verse 20
मतंग उवाच अन्त्ययोनिरयोनिर्वा कथं स कुशली भवेत् । कुशल तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पित:
ମତଙ୍ଗ କହିଲା—“ପିତାଜୀ! ଯେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଛି, କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନୀଚ ଯୋନିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ କିପରି କୁଶଳ ହେବ? ଯାହାର ଏପରି ଜନନୀ, ତାହାର କୁଶଳତା କେଉଁଠୁ ଆସିବ?”
Verse 21
ब्राह्मण्यां वृषलाज्जातं पितर्वेदयतीव माम् | अमानुषी गर्दभीयं तस्मात् तप्स्ये तपो महत्
ମତଙ୍ଗ କହିଲା—“ପିତାଜୀ! ଏହି ଅମାନୁଷ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଗଦହୀ ମୋତେ ପୁନଃପୁନଃ କହୁଛି ଯେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀର ଗର୍ଭରୁ ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଛି। ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ମହାତପସ୍ୟାରେ ଲଗିବି।”
Verse 22
एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चय: । ततो गत्वा महारण्यमतपत् सुमहतु तपः,पितासे ऐसा कहकर मतंग तपस्याके लिये दृढ़ निश्चय करके घरसे निकल पड़ा और एक महान् वनमें जाकर वहाँ बड़ी भारी तपस्या करने लगा
ଏପରି ପିତାଙ୍କୁ କହି ସେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ପରେ ମହାବନକୁ ଯାଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 23
ततः स तापयामास विबुधांस्तपसान्वित: । मतड़: सुखसम्प्रेप्सु: स्थानं सुचरितादपि
ତାପରେ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ମତଙ୍ଗ ନିଜ ତପୋବଳରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତପ୍ତ କଲା। ସେ କେବଳ ସୁଚରିତରୁ ମିଳୁଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ସୁଖମୟ ସ୍ଥାନ ପାଇବାକୁ ଚାହିଲା।
Verse 24
तपस्यामें संलग्न हो मतंगने देवताओंको संतप्त कर दिया। वह भलीभाँति तपस्या करके सुखसे ही ब्राह्मणत्वरूपी अभीष्ट स्थानको प्राप्त करना चाहता था ।।
ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହୋଇ ମତଙ୍ଗ ନିଜ ତପୋବଳରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତପ୍ତ କରିଦେଲା। ସେ ହିଂସା କିମ୍ବା କପଟ ବିନା, ଶିଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱରୂପୀ ଅଭୀଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ସୁଖେ ସୁଖେ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା। ତାକୁ ଏଭଳି ତପସ୍ୟାରେ ଅଚଳ ଦେଖି ହରିବାହନ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ମତଙ୍ଗ! ମାନବୀୟ ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ କାହିଁକି ତପସ୍ୟା କରୁଛ?”
Verse 25
वरं ददामि ते हन्त वृणीष्व त्वं यदिच्छसि । यच्चाप्यवाप्यं हृदि ते सर्व तद् ब्रूहि माचिरम्
“ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଉଛି; ଆସ, ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ବରଣ କର। ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯାହା କିଛି ପ୍ରାପ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା ଅଛି, ସେ ସବୁ ଶୀଘ୍ର କହ।”
Verse 26
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें गंगाजीके माहात्म्यका वर्णनविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ମତଙ୍ଗ କହିଲା—“ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇବାର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ମୁଁ ଏହି ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରିଛି। ତାହା ଏଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପରେ ମାତ୍ର ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯିବି; ମୁଁ ବରଣ କରିଥିବା ବର ଏହିଟି ହିଁ।”
Verse 27
भीष्म उवाच एतत् श्र॒ुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरंदर: । मतड़ दुर्लभमिदं विप्रत्वं प्रार्थ्थते त्वया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି କଥା ଶୁଣି ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ତାକୁ କହିଲେ—“ହେ ମତଙ୍ଗ! ତୁମେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛ, ସେ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ।”
Verse 28
ब्राह्माण्यं प्रार्थयानस्त्वमप्राप्यमकृतात्मभि: । विनशिष्यसि दुर्बुद्धे तदुपारम माचिरम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଅସଂସ୍କୃତ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ। ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ମାଗିମାଗି ତୁମେ ନଶିଯିବ, ତଥାପି ତାହା ପାଇବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ଦୁରାଗ୍ରହ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼।”
Verse 29
श्रेष्ठतां सर्वभूतेषु तपो<र्थ नातिवर्तते । तदग्रयं प्रार्थयानस्त्वमचिराद् विनशिष्यसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ସେଇ ପରମ ପଦ (ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ)—ଏବଂ ସେଇ ତୁମ ଅଭିଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ତପ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସିଦ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେଇ ଅଗ୍ର ପଦକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯିବ।”
Verse 30
देवतासुरमर्त्येषु यत् पवित्र परं स्मृतम् चण्डालयोनौ जातेन न तत् प्राप्यं कथंचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାହାକୁ ପରମ ପବିତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଚାଣ୍ଡାଳ-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମିତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପାଇପାରେ ନାହିଁ।”
Verse 131
तत्र तीव्र व्रणं दृष्ट॒वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी । उवाच मा शुच: पुत्र चाण्डालस्त्वधितिष्ठति
ସେଠାରେ ତୀବ୍ର ଘାଉ ଦେଖି, ନିଜ ଛୁଆ ପାଇଁ ବ୍ୟାକୁଳ ଗର୍ଦ୍ଧଭୀ କହିଲା—“ପୁଅ! ଶୋକ କରନି; ଏଠାରେ ଜଣେ ଚାଣ୍ଡାଳ ତୋ ପାଖରେ ରହି ତୋର ଦେଖାଶୁଣା କରୁଛି।”
Frequently Asked Questions
The tension is between aspiration to a revered social-religious status and the claim that such status is constrained by cumulative conditions (births, hindrances), while still being morally defined by conduct and the obligation to uphold discipline once obtained.
The instruction is that honoring disciplined, knowledge-bearing persons is treated as a welfare-producing practice for society, and that revered status is inseparable from responsibility; neglecting the duties of such status is framed as a serious ethical failure.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter closes with Bhīṣma’s summarizing assertion that brāhmaṇya is a ‘supreme station’ yet difficult to attain, reinforcing the discourse’s evaluative conclusion and its intended normative weight.