Adhyaya 27
Gaṅgā-māhātmya: Siddha–Śilavṛtti-saṃvāda and Gaṅgā-stava (गङ्गामाहात्म्यं—सिद्ध-शिलवृत्ति-संवादः)
Upa-parva: Tīrtha-mahātmya (Gaṅgā-stava Itihāsa Episode)
Vaiśaṃpāyana describes Bhīṣma’s eminence and the scene of his attendance by Yudhiṣṭhira and others after Gaṅgeya (Bhīṣma) has been struck down in battle. Numerous ṛṣis arrive to see Bhīṣma; Yudhiṣṭhira honors them in proper sequence, they converse pleasantly, and then vanish from sight, leaving the Pāṇḍavas reflective on their tapas. After this, Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to identify the most sanctifying regions, polities, hermitages, mountains, and rivers. Bhīṣma answers by introducing an ancient narrative: a siddha, after traversing the earth, visits a householder who lives by śiloñcha/śilavṛtti (subsisting on gleaned grains) and is received according to rite. The householder asks the same question, and the siddha replies that those lands are best through which the Bhāgīrathī Gaṅgā flows. A long stava follows, asserting Gaṅgā’s superiority over austerities and sacrifices for obtaining an auspicious ‘gati’, emphasizing purification through seeing, touching, bathing, drinking, and even uttering her name; it also includes merit claims regarding ancestral uplift, removal of sin, and the affective solace of Gaṅgā-darśana. The siddha concludes that Gaṅgā’s qualities are immeasurable and urges sustained devotion; Bhīṣma applies the lesson to Yudhiṣṭhira. The chapter closes with a phalaśruti: hearing or reciting this Gaṅgā-stava-itihāsa releases one from impurities (kilbiṣa).
Chapter Arc: शान्ति के बाद के उपदेश-प्रसंग में भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि वे एक प्राचीन प्रश्न का उत्तर सुनें—ऐसे कौन-से कर्म हैं जो प्रत्यक्ष वध किए बिना भी ‘ब्रह्महत्या’ के तुल्य पाप बन जाते हैं। → भीष्म स्मरण कराते हैं कि उन्होंने कभी धर्म-निपुण व्यास से यह रहस्य पूछा था—अहिंसा का आवरण ओढ़कर भी ब्रह्मघ्नता कैसे घटित होती है। फिर वे एक-एक करके ऐसे सामाजिक-अन्याय गिनाते हैं: भूख से टूटे ब्राह्मण को ‘कुछ नहीं’ कहकर टालना, प्यास से व्याकुल गौओं के जल में बाधा डालना, योग्य वर होते हुए भी कन्या का विवाह न करना, ब्राह्मणों को अकारण मर्मभेदी शोक देना, असहाय/विकल ब्राह्मण की वस्तु हर लेना, और मोहवश आश्रम-वन-ग्राम-नगर में आग लगा देना। → सूची का नैतिक शिखर तब आता है जब ‘अहिंसा’ की परिभाषा उलट जाती है—यह स्पष्ट किया जाता है कि जीवन-रक्षा, आश्रय-रक्षा, अन्न-जल-रक्षा और ब्राह्मण-कल्याण में बाधा डालना भी ब्रह्मघात के समान है; पाप का केन्द्र ‘कर्म की हिंसा’ नहीं, ‘धर्म-रक्षा में विफलता’ बन जाता है। → भीष्म व्यास-वचन के आधार पर निष्कर्ष देते हैं कि जो व्यक्ति दीन, प्यासे, असहाय और धर्माश्रितों की रक्षा में बाधक बनता है, वह ब्रह्मघाती समझा जाए—क्योंकि वह समाज के धर्म-स्तम्भों को गिराता है। → अगले उपदेश के लिए संकेत रहता है कि अब इन पापों के प्रायश्चित्त/दान-धर्म और प्रतिकार-धर्म की विधियाँ आगे कही जाएँगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८३ श्लोक मिलाकर कुल १११३ “लोक हैं) न२्च्स्स्््तसािस्सि (9) ४२ >>
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଭରତବଂଶଜ! ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ: ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହିଂସା ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା’ ନାମକ ପାପ କିପରି ଲାଗେ?
Verse 2
भीष्म उवाच व्यासमामन्त्रय राजेन्द्र पुरा यत् पृष्टवानहम् । तत्ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमना: शृणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଡାକି ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି (ଏବଂ ସେ ଯେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ), ସେଇ ବିଷୟଟି ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହୁଛି। ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ।
Verse 3
चतुर्थस्त्वं वसिष्ठस्य तत्त्वमाख्याहि मे मुने । अहिंसयित्वा केनेह ब्रह्महत्या विधीयते
ମୁଁ ପଚାରିଥିଲି—“ହେ ମୁନି! ଆପଣ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଂଶରେ ଚତୁର୍ଥ ପୁରୁଷ। ଦୟାକରି ମୋତେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହନ୍ତୁ: ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହିଂସା ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ କେଉଁ କର୍ମଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗେ?”
Verse 4
इति पृष्टो मया राजन् पराशरशरीरज: । अब्रवीन्निपुणो धर्मे नि:संशयमनुत्तमम्,राजन! मेरे द्वारा इस प्रकार पूछनेपर पराशर-पुत्र धर्मनिपुण व्यासजीने यह संदेहरहित परम उत्तम बात कही--
ରାଜନ! ମୁଁ ଏହିପରି ପଚାରିଲେ, ପରାଶର-ତନୟ ଧର୍ମନିପୁଣ ବ୍ୟାସ ନିଃସନ୍ଦେହ ପରମୋତ୍ତମ ଉପଦେଶ କହିଲେ।
Verse 5
ब्राह्मणं स्वयमाहूय भिक्षार्थे कृशवृत्तिनम् । ब्रूयान्नास्तीति यः पश्चात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଲୋକ ଜୀବିକାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜେ ଡାକି, ପରେ ‘କିଛି ନାହିଁ’ ବୋଲି ଅସ୍ୱୀକାର କରେ, ତାକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ଜାଣ।
Verse 6
मध्यस्थस्येह विप्रस्थ योडनूचानस्थ भारत । वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ଏଠାରେ ତଟସ୍ଥ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବିକାକୁ ଯେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ହରଣ କରେ, ତାକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ଜାଣ।
Verse 7
गोकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप । उत्पादयति यो विषध्नं त॑ विद्याद् ब्रह्मघातिनम्,'पृथ्वीनाथ! जो प्याससे पीड़ित हुई गौओंके पानी पीनेमें विघ्न डालता है, उसे भी ब्रह्मघाती जाने
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ବସୁଧାଧିପ! ତୃଷାର୍ତ୍ତ ଗୋକୁଳ ଜଳ ପାଇଁ ଆସିଲେ ଯେ ଲୋକ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ଜାଣ।
Verse 8
यः प्रवृत्तां श्रुतिं सम्यक् शास्त्र वा मुनिभि: कृतम् । दूषयत्यनभिज्ञाय त॑ विद्याद् ब्रह्मघातिनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଲୋକ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ବିନା, ସତ୍କର୍ମର ବିଧାନ କରୁଥିବା ଶ୍ରୁତିକୁ କିମ୍ବା ମୁନିମାନଙ୍କ ରଚିତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଦୂଷଣ କରେ, ତାକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ଜାଣ।
Verse 9
आत्मजां रूपसम्पन्नां महतीं सदृशे वरे | न प्रयच्छति य: कन्यां त॑ विद्याद् ब्रद्मघातिनम्,जो अपनी रूपवती कन्याकी बड़ी उम्र हो जानेपर भी उसका योग्य वरके साथ विवाह नहीं करता, उसे ब्रह्महत्यारा जाने
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନିଜର ରୂପସମ୍ପନ୍ନ କନ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କା ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ତାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବରଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦେଉନାହିଁ, ସେକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 10
अधर्मनिरतो मूढो मिथ्या यो वै द्विजातिषु । दद्यान्मर्मातिगं शोकं त॑ विद्याद् ब्रद्मघातिनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ମୂଢ ଲୋକ ଯଦି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦ କରି ମର୍ମଭେଦୀ ଶୋକ ଦିଏ, ସେକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 11
“जो पापपरायण मूढ़ मनुष्य ब्राह्मणोंको अकारण ही मर्मभेदी शोक प्रदान करता है, उसे ब्रह्मघाती जाने ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପାପପରାୟଣ ମୂଢ ଲୋକ ଯଦି ଅକାରଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମର୍ମଭେଦୀ ଶୋକ ଦିଏ, ସେକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ବୋଲି ଜାଣ। ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ଧ, ଲଙ୍ଗଡା କିମ୍ବା ଜଡବୁଦ୍ଧି ଅସହାୟର ସର୍ବସ୍ୱ ହରଣ କରେ, ସେକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 12
आश्रमे वा वने वापि ग्रामे वा यदि वा पुरे । आअन्मनिं समुत्सूजेन्मोहात्तं विद्याद् ब्रह्मघातिनम्,“जो मोहवश आश्रम, वन, गाँव अथवा नगरमें आग लगा देता है, उसे भी ब्रह्मघाती ही समझना चाहिये'
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଆଶ୍ରମରେ ହେଉ କି ବନରେ, ଗ୍ରାମରେ ହେଉ କି ପୁରରେ—ଯେ ମୋହବଶେ ଅଗ୍ନି ଲଗାଏ, ସେକୁ ବ୍ରହ୍ମଘାତୀ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 24
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि ब्रह्मघ्नक थने चतुर्विशो5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନ-କଥନ ବିଷୟକ ଚତୁର୍ବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks which places—countries, polities, hermitages, mountains, and rivers—are foremost in sanctity; the teaching reframes the inquiry as guidance on where and how dharma is practically cultivated through tīrtha association.
The chapter presents Gaṅgā as a paradigmatic locus where intention (śraddhā), practice (bathing/seeing/remembering), and moral transformation converge, portraying purification as both ritual and ethical reorientation.
Yes. The closing statement asserts that one who hears or recites this sacred itihāsa combined with Gaṅgā’s praise is released from impurities (sarva-kilbiṣa), functioning as a formal phalaśruti.