Adhyaya 173
Chapter Arc: राज्याभिषेक के बाद धर्मराज युधिष्ठिर युद्ध-विधवाओं और अनाथों को अर्थदान देकर सान्त्वना देते हैं—पर मन का बोझ उन्हें बाण-शय्या पर पड़े भीष्म के पास खींच लाता है। → युधिष्ठिर भाइयों सहित भीष्म के निकट पहुँचते हैं; गुरु-शिष्य, पितामह-पौत्र और विजेता-पराजित की सारी गाँठें एक ही शय्या के पास कस जाती हैं—अब राज्य का भार, प्रजा का दुःख और धर्म का मार्ग एक साथ पूछे जाने हैं। → भीष्म युधिष्ठिर के शुद्ध-हृदय और गुरु-वत्सल स्वभाव की प्रशंसा करते हुए उन्हें धर्म में स्थित रहकर प्रजा-पालन, गुरु-सेवा और विशेषतः ब्राह्मणों, आचार्यों व ऋत्विजों के सत्कार का आदेश देते हैं; साथ ही विजय-सूत्र उद्घोषित होता है—“यतः कृष्णस्ततो धर्मो, यतो धर्मस्ततो जयः।” → भीष्म समस्त सुहृदों को आलिंगन कर युधिष्ठिर को पुनः उपदेश देते हैं—राज्य का स्थैर्य दया, दान और धर्म-पालन से है; युधिष्ठिर उनके निर्देश को स्वीकार कर शासन-धर्म के पथ पर दृढ़ होते हैं। → भीष्म का ‘स्वर्गारोहण’ निकट है—उपदेश के बाद भी शय्या पर पड़े पितामह के प्राण-प्रस्थान की घड़ी आसन्न होकर अगले प्रसंग की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
४। 788 | रु हर े 4667“ गा वि | हट 00 ब््झे शर-शय्यापर पड़े भीष्मकी युधिषछ्विरसे बातचीत (भीष्मस्वर्गारोहणपर्व) सप्तषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीष्मके अन्त्येष्टि-संस्कारकी सामग्री लेकर युधिष्ठिर आदिका उनके पास जाना और भीष्मका श्रीकृष्ण आदिसे देहत्यागकी अनुमति लेते हुए धृतराष्ट्र और युधिष्ठिरको कर्तव्यका उपदेश देना वैशम्पायन उवाच ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम् | पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान् प्रति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ରାଜା (ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ନଗରବାସୀ ଓ ଜନପଦବାସୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ-ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁଜ୍ଞା ଦେଲେ।
Verse 2
सान्त्वयामास नारीक्ष हतवीरा हतेश्वरा: । विपुलैरर्थदानै: स तदा पाण्डुसुतो नूप:
ତାପରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ନୃପତି, ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବୀରପୁତ୍ର ହରାଇଥିଲେ ଓ ସ୍ୱାମୀହୀନ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଚୁର ଧନଦାନ କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
Verse 3
सो$भिषिक्तो महाप्राज्ञ: प्राप्प राज्यं युधिष्ठिर: । अवस्थाप्य नरश्रेष्ठ: सर्वा: स्वप्रकृतीस्तथा
ଅଭିଷେକ ପାଇ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ସମସ୍ତ ‘ପ୍ରକୃତି’—ମନ୍ତ୍ରୀ ଆଦି ରାଜକର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ—ନିଜ-ନିଜ ପଦରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।
Verse 4
द्विजेभ्यो गुणमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्व सर्वश: । प्रतिगृह्मयाशिषो मुख्यास्तथा धर्मभूतां वर:
ଧର୍ମଭୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଗୁଣମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କଠାରୁ ଏବଂ ବେଦ-ପରମ୍ପରାରେ ନିପୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କଠାରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 5
उषित्वा शर्वरी: श्रीमान् पञ्चाशन्नगरोत्तमे । समयं कौरवाग्रयस्य सस्मार पुरुषर्षभ:
ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ପଞ୍ଚାଶ ରାତ୍ରି ବାସ କରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୌରବାଗ୍ର୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
Verse 6
स निर्ययौ गजपुराद् याजकैः परिवारित: । दृष्टवा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम्
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ଯାଜକମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ସେ ହସ୍ତିନାପୁରରୁ ବାହାରିଲେ।
Verse 7
घृतं माल्यं च गन्धांश्व॒ क्षौमाणि च युधिष्ठिर: । चन्दनागुरुमुख्यानि तथा कालीयकान्यपि
କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦାହ-ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ଘୃତ, ମାଳ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧ, କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ କାଳୀୟକ (କଳା ଚନ୍ଦନ) ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରବ୍ୟ ପଠାଇଥିଲେ।
Verse 8
प्रस्थाप्य पूर्व कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै | माल्यानि च वराहाणि रत्नानि विविधानि च
କୌନ୍ତେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ତମ ମାଳ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଘ୍ୟ/ଉପହାର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ପଠାଇଥିଲେ।
Verse 9
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् । मातरं च पृथां धीमान् भ्रातृश्न पुरुषर्षभान्
ବୁଦ୍ଧିମାନ କୁରୁକୁଳନନ୍ଦନ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଯଶସ୍ୱିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ, ମାତା ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ଓ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତୃଗଣଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପଛେ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଦୁର, ଯୁୟୁତ୍ସୁ ଓ ସାତ୍ୟକି ଚାଲୁଥିଲେ।
Verse 10
जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता । युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन वा विभो
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପରାକ୍ରମୀ! କୌରବ ରାଜା ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ; ତାଙ୍କ ପଛେ ଜନାର୍ଦନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଧୀମାନ ବିଦୁର, ଏବଂ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ଓ ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି) ମଧ୍ୟ ଚାଲିଲେ।
Verse 11
महता राजभोगेन पारिबर्ेण संवृत: । स्तूयमानो महातेजा भीष्मस्याग्नीननुव्रजन्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାନ ରାଜଭୋଗ ଓ ବିଶାଳ ରାଜସି ପରିକରରେ ଘେରା ମହାତେଜସ୍ବୀ ନରେଶଙ୍କ ସ୍ତୁତି ହେଉଥିଲା; ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ତ୍ରିବିଧ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଗେ ରଖି ସେ ନିଜେ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ।
Verse 12
निश्चक्राम पुरात् तस्माद् यथा देवपतिस्तथा । आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शान्तनवं नृप:,वे देवराज इन्द्रकी भाँति अपनी राजधानीसे बाहर निकले और यथासमय कुरुक्षेत्रमें शान्तनुनन्दन भीष्मजीके पास जा पहुँचे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ନରେଶ ଦେବପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ସେହି ନଗରରୁ ବାହାରିଲେ; ଏବଂ ଯଥାସମୟେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ପହଞ୍ଚି ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 13
उपास्यमान व्यासेन पाराशर्येण धीमता । नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च,राजर्षे! उस समय वहाँ पराशरनन्दन बुद्धिमान व्यास, देवर्षि नारद और असित देवल ऋषि उनके पास बैठे थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷେ! ସେ ସମୟରେ ପରାଶରନନ୍ଦନ ଧୀମାନ ବ୍ୟାସ, ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଏବଂ ଅସିତ ଦେବଲ ଋଷି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟରେ ବସି ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ।
Verse 14
हतशिष्टैनुपैश्चान्यै्नानादेशसमागतै: । रक्षिभिश्व महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः,नाना देशोंसे आये हुए नरेश, जो मरनेसे बच गये थे, रक्षक बनकर चारों ओरसे महात्मा भीष्मकी रक्षा करते थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସଂହାରରୁ ବଞ୍ଚିଥିବା ଏବଂ ନାନା ଦେଶରୁ ଆସିଥିବା ଅନ୍ୟ ନରେଶମାନେ ରକ୍ଷକ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
Verse 15
शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्तत: । ततो रथादवातीर्य भ्रातृभि: सह धर्मराट्,धर्मराज राजा युधिष्ठिर दूरसे ही बाणशय्यापर सोये हुए भीष्मजीको देखकर भाइयोंसहित रथसे उतर पड़े
ତେବେ ରାଜା ବୀରଶୟ୍ୟା—ବାଣଶୟ୍ୟା—ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ରଥରୁ ଅବତରି, ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 16
अभिवाद्याथ कौन्तेय: पितामहमरिंदम । द्वैपायनादीन वि्रांश्न तैश्न प्रत्यभिनन्दित:
ତାପରେ ଶତ୍ରୁଦମନ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ପ୍ରଥମେ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ବ୍ୟାସ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶିର ନମାଇ ବନ୍ଦନା କଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବଚନରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ ଓ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।
Verse 17
ऋष्विम्भिब्रह्मकल्पैश्व भ्रातृभि: सह धर्मज: । आसाटद्य शरतल्पस्थमृषिभि: परिवारितम्
ତାପରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ, ବ୍ରହ୍ମସଦୃଶ ପବିତ୍ର ଋତ୍ୱିଜ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ, ବାଣଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ପୁରୋହିତ, ଭାଇ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି କହିଲେ।
Verse 18
अब्रवीद् भरतश्रेष्ठ धर्मराजो युधिष्ठिर: । भ्रातृभि: सह कौरव्य: शयानं निम्नगासुतम्
ତେବେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ। ସେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ, ଋତ୍ୱିଜ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ, ବାଣଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 19
युधिष्ठिरो5हं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत । शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते
ହେ ଜାହ୍ନବୀସୁତ! ହେ ନୃପତେ! ହେ ମହାବାହୋ! ମୁଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର; ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ଯଦି ଆପଣ ମୋ କଥା ଶୁଣୁଛନ୍ତି, ତେବେ କହନ୍ତୁ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ ସେବା କରିବି?
Verse 20
प्राप्तोडस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो । आचार्य ब्राद्मणांश्वैव ऋत्विजो भ्रातरश्ष मे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ହେ ପ୍ରଭୋ! ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ମୁଁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ମୋ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
Verse 21
पुत्रश्न ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वर: । उपस्थित: सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଜନେଶ୍ୱର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଏବଂ ବୀର୍ୟବାନ୍ ବାସୁଦେବ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—ମଧ୍ୟ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
Verse 22
हतशिष्टाश्व॒ राजान: सर्वे च कुरुजांगला: । तान् पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने,'पुरुषसिंह! युद्धमें मरनेसे बचे हुए समस्त राजा और कुरुजांगल देशकी प्रजा भी उपस्थित है। आप आँखें खोलिये और इन सबको देखिये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ! ସଂହାର ପରେ ଯେ ସମସ୍ତ ରାଜା ବଞ୍ଚି ରହିଛନ୍ତି, ଏବଂ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲର ସମଗ୍ର ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ନୟନ ଖୋଲି ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ।
Verse 23
यच्चेह किंचित् कर्तव्यं तत्सव॑ प्रापितं मया । यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत् कृतम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା, ସେ ସବୁକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଛି। ଆପଣ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ଯଥାସମୟରେ, ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाड़ेय: कुन्तीपुत्रेण धीमता । ददर्श भारतान् सर्वान् स्थितान् सम्परिवार्य ह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ବୁଦ୍ଧିମାନ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏପରି କହିବା ପରେ, ଗଙ୍ଗାନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ନୟନ ଖୋଲି, ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ଦାଁଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତ ଭାରତବଂଶୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 25
ततश्च तं बली भीष्म: प्रगृह्म विपुलं भुजम् उद्यन्मेघस्वरो वाग्मी काले वचनमत्रवीत्,फिर प्रवचनकुशल बलवान भीष्मने युधिष्ठिरकी विशाल भुजा हाथमें लेकर मेघके समान गम्भीर वाणीमें यह समयोचित वचन कहा--
ତେବେ ବଳବାନ ଭୀଷ୍ମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ବିଶାଳ ଭୁଜକୁ ଧରି, ଉଦୟମେଘ ପରି ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ବାଗ୍ମୀ ହୋଇ, ସମୟୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ—ଧର୍ମାନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ନୀତିମୟ ମାର୍ଗରେଖା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି।
Verse 26
दिष्ट्या प्राप्तोड्सि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर । परिवृत्तो हि भगवान् सहस्रांशुर्दिवाकर:
କୌନ୍ତେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ—ଏହା ଶୁଭ। ସହସ୍ର କିରଣଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ଦିବାକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନରୁ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ଫେରିଛନ୍ତି।
Verse 27
अष्टपज्चाश तं॑ रात्र्य: शयानस्याद्य मे गता: । शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशतं तथा
ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ଶରମାନଙ୍କ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ମୋ ପାଇଁ ଆଜି ଅଠାଉନ ରାତି ଗତ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗିଛି।
Verse 28
माघो<यं समनुप्राप्तो मास: सौम्यो युधिष्ठिर । त्रिभागशेष: पक्षोडयं शुक्लो भवितुमहति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଚାନ୍ଦ୍ର ଗଣନାନୁସାରେ ସୌମ୍ୟ ମାଘ ମାସ ଏବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହା ତାହାର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ; ଏକ ଭାଗ ଗତ ହୋଇଛି, ତିନି ଭାଗ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶେଷ ଅଛି।
Verse 29
एवमुकक्त्वा तु गाड़ेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । धृतराष्ट्रमथामन्त्रय काले वचनमत्रवीत्,धर्मपुत्र युधिष्ठिस्से ऐसा कहकर गंगानन्दन भीष्मने धृतराष्ट्रको पुकारकर उनसे यह समयोचित वचन कहा--
ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏପରି କହି ଗାଙ୍ଗେୟ ଭୀଷ୍ମ ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି, ପରିସ୍ଥିତିଅନୁକୂଳ ସମୟୋଚିତ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 30
भीष्म उवाच राजन् विदितधर्मोडसि सुनिर्णीतार्थसंशय: । बहुश्रुता हि ते विप्रा बहव: पर्युपासिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣ; ଜୀବନର ସତ୍ୟ ପୁରୁଷାର୍ଥ ବିଷୟରେ ତୁମ ସନ୍ଦେହ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି। ଏବେ ତୁମ ମନରେ କୌଣସି ଅନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ; କାରଣ ତୁମେ ଅନେକ ବହୁଶ୍ରୁତ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବା କରି ତାଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଉପଦେଶରୁ ଲାଭ ପାଇଛ।
Verse 31
वेदशास्त्राणि सर्वाणि धर्माश्न मनुजेश्वर । वेदांश्न चतुर: सर्वान् निखिलेनानुबुद्धयसे,मनुजेश्वर! तुम चारों वेदों, सम्पूर्ण शास्त्रों और धर्मोका रहस्य पूर्णरूपसे जानते और समझते हो
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ମନୁଜେଶ୍ୱର, ତୁମେ ଚାରି ବେଦ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଧର୍ମର ମର୍ମ—ସବୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିଛ।
Verse 32
न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत् तथा । श्रुत॑ देवरहस्यं ते कृष्णद्वैघधायनादपि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୌରବ୍ୟ, ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯାହା ଘଟିଛି, ତାହା ସେହିପରି ଘଟିବା ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା। କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଠାରୁ ତୁମେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଛ—ସେହି ଦୈବ ସଙ୍କଳ୍ପ ଅନୁସାରେ ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
Verse 33
यथा पाण्डो: सुता राज॑स्तथैव तव धर्मत: । तान् पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଯେପରି ସେମାନେ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସେହିପରି ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନେ ତୁମର ମଧ୍ୟ। ସେମାନେ ସଦା ଗୁରୁଜନଙ୍କ ସେବାରେ ରତ; ତେଣୁ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଓ ପାଳନ କର।
Verse 34
धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव । आनृशंस्यपरं होनं जानामि गुरुवत्सलम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା; ସେ ତୁମ ଆଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଣେ—ସେ କରୁଣାକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନନ୍ତି, କ୍ରୂରତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଭକ୍ତିଶୀଳ।
Verse 35
तव पुत्रा दुरात्मान: क्रोधलो भपरायणा: । ईर्ष्याभि भूता दुर्वत्तास्तानू न शोचितुमहसि
ତୁମ ପୁଅମାନେ ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବୀ, କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭରେ ପରାୟଣ, ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଆବୃତ ଏବଂ ଦୁରାଚାରୀ ଥିଲେ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 36
वैशम्पायन उवाच एतावदुक्त्वा वचन धृतराष्ट्र मनीषिणम् । वासुदेव॑ महाबाहुम भ्यभाषत कौरव:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ମନୀଷୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଏତେ କଥା କହି ସାରି, କୁରୁବଂଶର ବୃଦ୍ଧ ଭୀଷ୍ମ ମହାବାହୁ ବାସୁଦେବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 37
भीष्म उवाच भगवन् देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत । त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शड्खचक्रगदाधर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ଦେବଦେବେଶ! ସୁର ଓ ଅସୁର ଯାହାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ହେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ! ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧର ନାରାୟଣ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 38
वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुष: सविता विराट । जीवभूतो<नुरूपस्त्वं परमात्मा सनातन:,आप वासुदेव, हिरण्यात्मा, पुरुष, सविता, विराट, अनुरूप, जीवात्मा और सनातन परमात्मा हैं
ଆପଣ ବାସୁଦେବ—ହିରଣ୍ୟାତ୍ମା, ପୁରୁଷ, ସବିତା ଓ ବିରାଟ; ଜୀବଭାବରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ ଅନ୍ତରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ଆପଣ ହିଁ ସନାତନ ପରମାତ୍ମା।
Verse 39
त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यश: । अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम,कमलनयन श्रीकृष्ण! पुरुषोत्तम! वैकुण्ठ! आप सदा मेरा उद्धार करें। अब मुझे जानेकी आज्ञा दें
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ! ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ବୈକୁଣ୍ଠ! ସଦା ମୋତେ ରକ୍ଷା କରି ମୋର ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ! ଏବେ ମୋତେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 40
रक्ष्याश्न ते पाण्डवेया भवान् येषां परायणम् | उक्तवानस्मि दुर्बुद्धिं मन््द दुर्योधनं तदा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ପାଣ୍ଡବକୁମାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ସେମାନେ ହିଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ ଉପଦେଶ ଓ ସତର୍କବାଣୀ ଦେଇଥିଲି।
Verse 41
“यत: कृष्णस्ततो धर्मो” यतो धर्मस्ततो जय: । वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवै:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମ; ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ, ସେଉଁଠି ଜୟ।” ତେଣୁ, ହେ ପୁତ୍ର! ବାସୁଦେବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣ କରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର—ବୈରକୁ ଶୀତଳ କରି ଧର୍ମାନୁକୂଳ ସନ୍ଧି କର।
Verse 42
संधानस्य पर: कालस्तवेति च पुन: पुनः । न च मे तद् वचो मूढ: कृतवान् स सुमन्दधी: । घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୁଁ ତାକୁ ପୁନଃ ପୁନଃ କହିଥିଲି—“ଏବେ ତୋ ପାଇଁ ସନ୍ଧିର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମୟ।” କିନ୍ତୁ ସେ ମୂଢ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ମୋ କଥା ମାନିଲା ନାହିଁ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମହାସଂହାର କରାଇ ଶେଷରେ ସେ ନିଜେ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 43
प्रभो! आप ही जिनके परम आश्रय हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ସେମାନେ ହିଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ୍ଦ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ କହିଥିଲି—“ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମ; ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ, ସେଉଁଠି ସେହି ପକ୍ଷର ଜୟ। ତେଣୁ, ବତ୍ସ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ! ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହାୟତାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି କର; ସନ୍ଧି ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ସୁଯୋଗ।” ତଥାପି ପୁନଃ ପୁନଃ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ମୂଢ ମୋ କଥା ମାନିଲା ନାହିଁ; ସେ ପୃଥିବୀର ବୀରମାନଙ୍କ ନାଶ କରାଇ ଶେଷରେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କାଳର ଗାଳରେ ପଡ଼ିଲା। ଏବଂ ଦେବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଜାଣେ—ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ପୁରାତନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରାୟଣ, ଯିଏ ନରଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ବାସ କରିଥିଲେ।
Verse 44
तथा मे नारद: प्राह व्यासश्व॒ सुमहातपा: । नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏହିପରି କହିଥିଲେ, ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ—“ଏହି ଦୁଇଜଣ, କୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ, ସାକ୍ଷାତ୍ ନାରାୟଣ ଓ ନର; ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।”
Verse 45
स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम् | त्वयाहं समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम्,श्रीकृष्ण! अब आप आज्ञा दीजिये, मैं इस शरीरका परित्याग करूँगा। आपकी आज्ञा मिलनेपर मुझे परम गतिकी प्राप्ति होगी
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ; ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ତୁମ ଅନୁମୋଦନ ପାଇଲେ ମୁଁ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବି।
Verse 46
वासुदेव उवाच अनुजानामि भीष्म त्वां वसून् प्राप्तुहि पार्थिव । न ते$स्ति वृजिनं किंचिदिहलोके महाद्युते
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ଭୀଷ୍ମ, ହେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ପୃଥିବୀପାଳ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ତୁମେ ବସୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ। ହେ ମହାଦ୍ୟୁତି, ଏହି ଲୋକରେ ତୁମର ଅଣୁମାତ୍ର ପାପକଳଙ୍କ ନାହିଁ।
Verse 47
पितृभक्तो5सि राजर्षे मार्कण्डेय इवापर: । तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः,राजर्ष! आप दूसरे मार्कण्डेयके समान पितृभक्त हैं; इसलिये मृत्यु विनीत दासीके समान आपके वशमें हो गयी है
ବାସୁଦେବ କହିଲେ—ହେ ରାଜର୍ଷି, ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପରି ପିତୃଭକ୍ତ; ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ବିନୀତ ଭୃତ୍ୟ ପରି ତୁମ ବଶରେ ଅଛି।
Verse 48
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु गाड़ेय: पाण्डवानिदमब्रवीत् | धृतराष्ट्रमुखां श्वापि सर्वाश्व सुहृदस्तथा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ, ଭଗବାନ ଏପରି କହିବା ପରେ ଗଙ୍ଗାନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ସୁହୃଦଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 49
प्राणानुत्स्रष्टमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्ह थ । सत्येषु यतितव्यं व: सत्यं हि परमं बलम्
ମୁଁ ଏବେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଏହା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ତୁମେ ସଦା ସତ୍ୟଧର୍ମ ପାଳନରେ ଯତ୍ନ କର; କାରଣ ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ବଳ।
Verse 50
आनुृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभि: । ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्व तपोनित्यैश्ष भारता:
ହେ ଭରତବଂଶୀମାନେ! ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଲୋକମାନେ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ଓ କୋମଳତାରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବଶରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ନିତ୍ୟ ଥିବା ଉଚିତ।
Verse 51
इत्युक्त्वा सुह्ृद: सर्वान् सम्परिष्वज्य चैव ह । पुनरेवाब्रवीद् धीमान् युधिष्ठिरमिदं वच:
ଏପରି କହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭୀଷ୍ମ ସମସ୍ତ ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ପୁନର୍ବାର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 52
ब्राह्मणाश्रैव ते नित्यं प्राज्ञाश्रैव विशेषत: | आचार्या ऋत्विजश्वचैव पूजनीया जनाधिप
ହେ ଜନାଧିପ! ତୁମେ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ—ବିଶେଷତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ—ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ପୂଜନୀୟ।
Verse 167
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि दानधर्मे सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଭୀଷ୍ମସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମବିଷୟକ ଏକଶେ ସତଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।