Adhyaya 172
Chapter Arc: जनमेजय जिज्ञासा करता है—जब भीष्म शरशय्या पर शान्त पड़े थे और पाण्डव उनकी सेवा में उपस्थित थे, तब आगे क्या हुआ? उसी क्षण व्यास का आगमन कथा को नई दिशा देता है। → युधिष्ठिर दान-धर्म और धर्म-आगम सुनकर संशय-रहित हो चुके हैं, पर राज्य-व्यवस्था और कुटुम्ब-घाव अभी शेष हैं। व्यास, भीष्म से निवेदन कराते हैं कि युधिष्ठिर को नगर-प्रवेश और शासन-कार्य हेतु अनुमति दें—क्योंकि शोक-ग्रस्त मन को अब कर्तव्य में स्थिर करना है। → व्यास के वचन पर भीष्म की ‘अनुज्ञा’ निर्णायक बनती है—युधिष्ठिर को कृष्ण सहित आगे बढ़ने, प्रजा को रज्जयित करने, प्रकृतियों (मंत्री-वर्ग आदि) को सान्त्वना देने और सुहृदों का सत्कार करने का आदेश/उपदेश मिलता है। → युधिष्ठिर धृतराष्ट्र को अग्र में रखकर, पतिव्रता गान्धारी तथा ऋषियों, भ्राताओं और केशव के साथ हस्तिनापुर (वारणसाह्वय) में प्रवेश करते हैं; नगरजन, जनपद और वृद्ध मंत्री साथ होते हैं—राज्य पुनः व्यवस्था की ओर लौटता है। → नगर-प्रवेश के बाद शासन की वास्तविक कठिनाइयाँ—विजय के बाद का शोक, वैराग्य और प्रजा-धर्म—अब किस प्रकार निभेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमयहाभारत अनुशासनपवके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें देवता आदिके वंशका वर्णन नामक एक सौ पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६५ ॥/ षट्षष्ट्यधिकशततमोड< ध्याय: भीष्मकी अनुमति पाकर युधिष्ठटिरका सपरिवार हस्तिनापुरको प्रस्थान जनमेजय उवाच शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरन्धरे । शयाने वीरशयने पाण्डवै: समुपस्थिते
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—କୌରବମାନଙ୍କର ଧୁରନ୍ଧର ଭୀଷ୍ମ ଯେତେବେଳେ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ପତିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ବୀର ବୀରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ—ସେତେବେଳେ କଥା ଯୁଦ୍ଧହିଂସାରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
Verse 2
युधिष्ठिरो महाप्राज्ञो मम पूर्वपितामह: । धर्माणामागमं श्रुत्वा विदित्वा सर्वसंशयान्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ମୋର ପୂର୍ବପିତାମହ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧର୍ମର ପ୍ରାମାଣିକ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତାହାକୁ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ନିରାକରଣ କରି…
Verse 3
दानानां च विधिं श्रुत्वा च्छिन्नर्मार्थसंशय: । यदन्यदकरोद् विप्र तन्मे शंसितुमरहसि
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ଦାନର ବିଧି ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶୁଣି ତାହାର ଅର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୋ ସନ୍ଦେହ କଟିଗଲା। ହେ ବିପ୍ର, ସେ ପରେ ଆଉ ଯାହା କଲେ, ତାହା ମୋତେ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 4
जनमेजयने पूछा--विप्रवर! कुरुकुलके धुरन्धर वीर भीष्मजी जब वीरोंके सोनेयोग्य बाणशय्यापर सो गये और पाण्डवलोग उनकी सेवामें उपस्थित रहने लगे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଧର୍ମୋପଦେଶ ସମାପ୍ତ କରି ଭୀଷ୍ମ ଯେତେବେଳେ ନୀରବ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ରାଜସଭା ସ୍ତବ୍ଧ ରହିଲା— ଯେପରି ପଟରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର, ସେପରି ନିଶ୍ଚଳ ଓ ନିର୍ବାକ।
Verse 5
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा व्यास: सत्यवतीसुतः । नृपं शयानं गाड़ेयमिदमाह वचस्तदा,तब दो घड़ीतक ध्यान करनेके पश्चात् सत्यवती-नन्दन व्यासने वहाँ सोये हुए गंगानन्दन महाराज भीष्मजीसे इस प्रकार कहा--
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— କିଛିକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କରି ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ତେବେ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଗାଙ୍ଗେୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 6
राजन् प्रकृतिमापन्न: कुरुराजो युधिष्ठिर: । सहितो भ्रातृभि: सर्व: पार्थिवैश्वानुयायिभि:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍, କୁରୁରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏବେ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ଅନୁଗାମୀ ରାଜାମାନେ-ପରିଚରମାନେ ସହ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 7
उपास्ते त्वां नरव्यात्र सह कृष्णेन धीमता । तमिमं पुरयानाय समनुज्ञातुमहसि
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଧୀମାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ଏହି ପୁରୁଷକୁ ନଗରକୁ (ହସ୍ତିନାପୁରକୁ) ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେବା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ।
Verse 8
एवमुक्तो भगवता व्यासेन पृथिवीपति: । युधिष्ठटिरं सहामात्यमनुजज्ञे नदीसुत:,भगवान् व्यासके ऐसा कहनेपर पृथ्वीपालक गंगापुत्र भीष्मने मन्त्रियोंसहित राजा युधिष्ठिरको जानेकी आज्ञा दी
ଭଗବାନ୍ ବ୍ୟାସ ଏପରି କହିବା ପରେ, ନଦୀପୁତ୍ର ପୃଥିବୀପତି ଭୀଷ୍ମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ।
Verse 9
उवाच चैन मधुरं नृपं शान्तनवो नृप: । प्रविशस्व पुरी राजन् व्येतु ते मानसो ज्वरः
ତେବେ ଶାନ୍ତନବପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ମଧୁରବାଣୀରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ଏବେ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କର; ତୋର ମନସିକ ଜ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା, ଦୂର ହେଉ।”
Verse 10
यजस्व विविधीर्यज्निर्बन्वन्नैः स्वाप्तदक्षिणै: । ययातिरिव राजेन्द्र श्रद्धादमपुर:सर:
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ରାଜା ଯୟାତିଙ୍କ ପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂଯମକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ବହୁ ଅନ୍ନ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜନ କର।
Verse 11
क्षत्रधर्मरत: पार्थ पितृन् देवांश्व तर्पय । श्रेयसा योक्ष्यसे चैव व्येतु ते मानसो ज्वर:
ପାର୍ଥ! କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣାଦି ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କର। ତୁ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେୟ ପାଇବୁ; ତେଣୁ ତୋର ମନସିକ ଜ୍ୱର, ଚିନ୍ତା, ଦୂର ହେଉ।
Verse 12
रज्जयस्व प्रजा: सर्वा: प्रकृती: परिसान्त्वय । सुहृद: फलसत्कारैरर्चयस्व यथाहत:
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ରଖ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଆଦି ପ୍ରକୃତିମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସମାଧାନ କର। ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଫଳ ଓ ସତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ହ ସମ୍ମାନ କର।
Verse 13
अनु त्वां तात जीवन्तु मित्राणि सुहृदस्तथा । चैत्यस्थाने स्थितं वृक्षं फलवन्तमिव द्विजा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାତ! ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ତୁମ ମିତ୍ର ଓ ସୁହୃଦମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ; ଯେପରି ପବିତ୍ର ଚୈତ୍ୟସ୍ଥାନ ପାଖରେ ଥିବା ଫଳଭରା ବୃକ୍ଷରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆସି ବାସ କରନ୍ତି।
Verse 14
आगन्तव्यं च भवता समये मम पार्थिव । विनिवृत्ते दिनकरे प्रवृत्ते चोत्तरायणे,'पृथ्वीनाथ! जब सूर्यनारायण दक्षिणायनसे निवृत्त हो उत्तरायणपर आ जाये, उस समय तुम फिर हमारे पास आना”
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ତୁମେ ପୁଣି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିବ; ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣାୟନରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବ।
Verse 15
तथेत्युक्त्वा च कौन्तेय: सो5भिवाद्य पितामहम् । प्रययौँ सपरीवारो नगरं नागसाह्दयम्,तब “बहुत अच्छा” कहकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर पितामहको प्रणाम करके परिवारसहित हस्तिनापुरकी ओर चल दिये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କୌନ୍ତେୟ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରିବାର-ପରିଜନ ସହ ନାଗସାହ୍ୱୟ ନଗର (ହସ୍ତିନାପୁର) ଦିଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ।
Verse 16
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारी च पतिव्रताम् । सह तैर््रषिशभि: सर्वैर्गभ्रातृभि: केशवेन च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ଏବଂ ପତିବ୍ରତା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଋଷି, ଭାଇମାନେ, କେଶବ (ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ), ନଗର-ଜନପଦର ଲୋକମାନେ ଓ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 17
पौरजानपदैश्वैव मन्त्रिवृद्धैश्व पार्थिव । प्रविवेश कुरुश्रेष्ठ: पुरं वारणसाह्वयम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥିବ! କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ବାରଣସାହ୍ୱୟ (ହସ୍ତିନାପୁର) ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 166
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि भीष्मानुज्ञायां षट्षष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଏକଶ ଛଅଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।