Adhyaya 169
Chapter Arc: युधिष्ठिर, धर्म-चिन्तन के बीच, एक तीखा प्रश्न उठाते हैं—यदि विद्या, बल और बुद्धि होते हुए भी मनुष्य को फल न मिले, तो क्या भाग्य ही प्रधान है? → वे उदाहरणों से उलझन बढ़ाते हैं: प्रयत्न करके भी लाभ न होना, अयत्न से समृद्धि मिल जाना; नीति-शास्त्र पढ़कर भी नीति का आचरण न दिखना; और समय (काल) के आगे मानवीय योजना का बार-बार विफल होना। → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन ‘काल’ के नियम से होता है—“नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि… प्राप्तकालो न जीवति”; अर्थात् समय न आया हो तो सैकड़ों बाण भी नहीं मारते, और समय आ गया हो तो तृणाग्र-स्पर्श भी प्राण ले लेता है। → भीष्म भाग्य/काल की प्रधानता स्वीकारते हुए भी निष्कर्ष को निराशावादी नहीं बनने देते—विद्या और नीति का त्याग नहीं; क्योंकि विद्या स्वभावतः साध्य-सिद्धि का साधन है, और पुरुषार्थ धर्मसम्मत मार्ग को स्थिर रखता है, भले फल का क्षण काल के अधीन हो। → युधिष्ठिर के मन में अगला स्वाभाविक प्रश्न उभरता है—जब फल कालाधीन है, तब पुरुषार्थ और धर्माचरण का वास्तविक प्रयोजन क्या है?
Shlokas
Verse 1
/ अपर बक। ] अत्णऑकाड त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: युधिष्ठटिरका विद्या
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଯାହାର ଭାଗ୍ୟରେ ଅଂଶ ନାହିଁ, ସେ ଅତିବଳବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧନ ପାଉନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ସହ ସୁଭାଗ୍ୟ ରହେ, ସେ କୃଶ ଓ ବାଳକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 2
7 नालाभकाले लभते प्रयत्नेडपि कृते सति । लाभकाले<प्रयत्नेन लभते विपुलं धनम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଲାଭର ସମୟ ନ ଆସିଲେ, ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଲାଭକାଳ ଆସିଲେ, ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ବିପୁଳ ଧନ ମିଳେ।
Verse 3
कृतयत्नाफलाश्रैव दृश्यन्ते शतशो नरा: । अयत्नेनैधमानाश्र दृश्यन्ते बहवो जना:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପ୍ରୟାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ପାଉଥିବା ଶତଶଃ ଲୋକ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏବଂ ପ୍ରୟାସ ବିନାହିଁ ଦିନକୁ ଦିନ ଧନ ବଢ଼ୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
Verse 4
यदि यत्नो भवेन्मर्त्य: स सर्व फलमाप्नुयात् नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି କେବଳ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ମଣିଷ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତା। କିନ୍ତୁ ଯାହା ପ୍ରାରବ୍ଧବଶତଃ ମଣିଷ ପାଇଁ ଅଲଭ୍ୟ, ତାହା କଠୋର ଉଦ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 5
प्रयत्नं कृतवन्तो5पि दृश्यन्ते ह्फला नरा: । मार्गत्यायशतैरर्थानमार्गश्वापर: सुखी
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଫଳ ଥିବା ଲୋକ ଦେଖାଯାନ୍ତି। କେହି ଶତଶଃ ଧର୍ମ୍ୟ ଉପାୟରେ ଧନ ଖୋଜି ଘୁରେ, ଆଉ କେହି କୁମାର୍ଗ ଧରି ମଧ୍ୟ ଧନବଳେ ସୁଖୀ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 6
युधिष्ठिरने कहा--पितामह! भाग्यहीन मनुष्य बलवान हो तो भी उसे धन नहीं मिलता और जो भाग्यवान् है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଅନେକ ଲୋକ ପୁନଃପୁନଃ ଅଧର୍ମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଧନହୀନ ରହିଯାନ୍ତି; ଆଉ କେତେକ ନିଜ ଧର୍ମାନୁକୂଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ ରହି ଧନବାନ ହୁଅନ୍ତି—ତଥାପି କେହି କେହି ଏମିତି ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦରିଦ୍ର ରହିଯାନ୍ତି। ତେବେ ସମୃଦ୍ଧିଲାଭର ନିୟନ୍ତା କିଏ—ଭାଗ୍ୟ, ଆଚରଣ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି?
Verse 7
अधीत्य नीतिशास्त्राणि नीतियुक्तो न दृश्यते । अनभिशनज्ञश्न साचिव्यं गमित: केन हेतुना
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ନୀତିଯୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଆଉ ନୀତିରେ ଅଜ୍ଞ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ମନ୍ତ୍ରୀପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଏହା କେଉଁ କାରଣରୁ?
Verse 8
विद्यायुक्तो हाविद्यश्न धनवान् दुर्मतिस्तथा । यदि विद्यामुपाश्रित्य नर: सुखमवाप्लुयात्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ବିଦ୍ୟାଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଆଚରଣରେ ଅବିଦ୍ୟ ରହିପାରେ; ଧନବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ମତିର ହୋଇପାରେ। ଯଦି କେବଳ ‘ବିଦ୍ୟା’କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଯାଏ…
Verse 9
यथा पिपासां जयति पुरुष: प्राप्प वै जलम्
ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଜଳ ପାଇ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଜୟ କରେ।
Verse 10
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्ध: शरशतैरपि । तृणाग्रेणापि संस्पृष्ट: प्राप्तकालो न जीवति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯାହାର ମୃତ୍ୟୁକାଳ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିନାହିଁ, ସେ ଶତଶତ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯାହାର କାଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି, ସେ ତୃଣର ଅଗ୍ରଭାଗର ସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚେ ନାହିଁ।
Verse 11
भीष्म उवाच ईहमान: समारम्भान् यदि नासादयेद् धनम् । उग्र॑ तप: समारोहेन्न हानुप्तं प्ररोहति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବତ୍ସ! ନାନା ପ୍ରକାର ଚେଷ୍ଟା ଓ ଉଦ୍ୟୋଗ କରି ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଧନ ପାଇନ ପାରେ, ତେବେ ସେ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ; କାରଣ ବୀଜ ବୁଣିନାହିଁଲେ ଅଙ୍କୁର ଗଜେ ନାହିଁ।
Verse 12
दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुमनीषिण:
ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଭୋଗର ସାମଗ୍ରୀ ପାଏ; ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସେବାରେ ମେଧା (ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି) ଲଭେ; ଏବଂ ଅହିଂସା ପାଳନରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଏ।
Verse 13
तस्माद् दद्यान्न याचेत पूजयेद् धार्मिकानपि । सुभाषी प्रियकृच्छान्त: सर्वसत्त्वाविहिंसक:
ଏହେତୁ ନିଜେ ଦାନ କର, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଯାଚନା କରନି; ଧାର୍ମିକମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ସୁବାକ୍ୟ କହ; ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତ କରି ପ୍ରିୟ ହେ; ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ରୁହ; ଏବଂ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ହିଂସା କରନି।
Verse 14
यदा प्रमाणं प्रसव: स्वभावश्च सुखासुखे । दंशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिछिर
ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଡାଁଶ, କୀଟ ଓ ପିପିଳିକା ଆଦି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଯେଯେ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ଦେଇ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରାଯାଏ, ତାହାର ପ୍ରମାଣ ଓ କାରଣ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଗଢ଼ା ସ୍ୱଭାବ। ଏହା ଭାବି ସ୍ଥିର ହେଅ।
Verse 83
न विद्वान् विद्यया हीन॑ वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत् । कभी-कभी विद्वान् और मूर्ख दोनों एक-जैसे धनी दिखायी देते हैं। कभी खोटी बुद्धिवाले मनुष्य तो धनवान् हो जाते हैं (और अच्छी बुद्धि रखनेवाले मनुष्यको थोड़ा-सा धन भी नहीं मिलता)। यदि विद्या पढ़कर मनुष्य अवश्य ही सुख पा लेता तो विद्वानको जीविकाके लिये किसी मूर्ख धनीका आश्रय नहीं लेना पड़ता
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଜୀବିକାର୍ଥେ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ ଲୋକ ଜଣେ ବିଦ୍ୟାହୀନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତଥାପି ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏ—କେବେ କେବେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମୂର୍ଖ ଉଭୟ ଏକେ ପରି ଧନୀ ଲାଗନ୍ତି; କେବେ କୁବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ଧନବାନ ହୋଇଯାଏ, ଆଉ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଅଳ୍ପମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯଦି କେବଳ ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ସୁଖ ମିଳୁଥାନ୍ତା, ତେବେ ନିର୍ବାହ ପାଇଁ କୌଣସି ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଧନୀ ମୂର୍ଖଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତା।
Verse 93
इष्टार्थो विद्यया होव न विद्यां प्रजह्ेन्नर: । जिस प्रकार पानी पीनेसे मनुष्यकी प्यास अवश्य बुझ जाती है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯଦି ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ଇଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଦା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ କେହି କେବେ ବିଦ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଅବହେଳା କରୁନଥାନ୍ତା। ଯେପରି ଜଳ ପାନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ତୃଷ୍ଣା ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ବିଦ୍ୟା ଯଦି ଅନିବାର୍ୟ ଭାବେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଉଥାନ୍ତା, ସମସ୍ତେ ତାହାକୁ ଧରି ରଖୁଥାନ୍ତେ।
Verse 162
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मके प्रमाणका वर्णनविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଧର୍ମର ପ୍ରମାଣବର୍ଣ୍ଣନ ବିଷୟକ ଏକଶେ ବାସଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 163
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां त्रिषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मकी प्रशंशाविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଧର୍ମପ୍ରଶଂସା ବିଷୟକ ଏକଶେ ତ୍ରିଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।