Adhyaya 141
अत्रेः तपोबलप्रकाशः तथा च्यवनस्य सोमाधिकारः (Atri’s Illumination by Tapas; Cyavana and Soma-Entitlement)
Upa-parva: Ṛṣi-karmānukīrtana (Exempla of Sage-Acts: Atri and Cyavana)
This adhyāya is presented as a narrated instruction: after a prompt to “listen” (śṛṇu), the account first depicts devas and dānavas engaged amid oppressive darkness (tamas), with Svarbhānu striking the Moon and Sun, resulting in the devas’ vulnerability. The devas encounter the ascetic Atri in the forest and petition protection; Atri, described as self-controlled and tranquil, generates illumination through tapas, restoring visibility and enabling the devas’ strategic recovery against the opposing host. The discourse then pivots to Cyavana: he insists that the Aśvins be permitted to drink Soma alongside the devas. Indra objects on grounds of exclusion and non-recognition; Cyavana threatens coercive consequence and initiates ritual action. Indra advances with a mountain and vajra but is immobilized by Cyavana’s ascetic potency; Cyavana manifests a formidable ‘Mada’ (intoxicating force) that compels the devas to negotiate. Indra submits; the Aśvins gain Soma-rights. Finally, Cyavana retracts and apportions ‘mada’ into gambling, hunting, drinking, and sexual excess, concluding with an explicit warning that these lead to human ruin and should be avoided. The chapter thus links cosmic order, ritual entitlement, and personal ethics through exemplary jurisprudence and restraint.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—हव्य-कव्य के प्रतिग्रह और नाना प्रकार के भोज्य पदार्थों के सेवन/ग्रहण में ब्राह्मणों पर जो पाप-छाया पड़ती है, उससे मुक्ति का निश्चित प्रायश्चित्त क्या है? → भीष्म क्रमशः उन पदार्थों की सूची और उनके अनुसार शुद्धि-विधान बताते हैं—कहीं त्रिसंध्या स्नान, कहीं जप-होम, कहीं विशेष शान्ति; और यह भी कि श्राद्ध-अन्न, कृष्णपक्ष, अपराह्न-काल आदि के नियम क्यों नियत हैं। नियमों की सूक्ष्मता बढ़ती जाती है, क्योंकि एक ही ‘भोजन’ अलग संदर्भ में पुण्य भी बन सकता है और दोष भी। → निर्णायक बिंदु यह है कि प्रतिग्रह/भोजन का दोष ‘वस्तु’ से उतना नहीं, जितना ‘संदर्भ’ (कर्ता-जाति, काल, विधि, उद्देश्य) से बनता है—इसीलिए गन्ना-तेल-कुश जैसे प्रतिग्रह पर त्रिकाल स्नान, शूद्र-सहभोजन/अशौच-स्पर्श जैसी स्थितियों पर शान्तिहोम और गायत्री, रैवत-साम, पवित्रेष्टि, कृष्णमाण्ड-अनुवाक, अघमर्षण-जप आदि का विधान आता है; और कुछ दानों/प्रतिग्रहों को सुवर्ण-दान तुल्य प्रायश्चित्त से समतुल्य ठहराया जाता है। → भीष्म प्रायश्चित्त-विधि को ‘व्यवहार-धर्म’ की तरह व्यवस्थित कर देते हैं—कौन-सा प्रतिग्रह/भोजन किस शुद्धि से शुद्ध होता है, श्राद्ध का अपराह्न-नियम किस अर्थ से जुड़ा है, और प्रायश्चित्त के बाद ब्राह्मण कैसे ‘सिद्धि’ पाकर आपत्ति से बचता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें भोज्याभोज्यान्नकथन नामक एक सौ पैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १३५ ॥। षट्त्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: दान लेने और अनुचित भोजन करनेका प्रायश्षित्त युधिषछ्िर उवाच उक्तास्तु भवता भोज्यास्तथाभोज्याश्व् सर्वश: । अत्र मे प्रश्रसंदेहस्तन्मे वद पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଅଭୋଜ୍ୟ—ସବୁକିଛି ଆପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ମନରେ ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଛି। ଦୟାକରି ତାହାର ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ।
Verse 2
ब्राह्मणानां विशेषेण हव्यकव्यप्रतिग्रहे । नानाविधेषु भोज्येषु प्रायश्चित्तानि शंस मे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟର ପ୍ରତିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ଭୋଜ୍ୟ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କେଉଁ କେଉଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
भीष्य उवाच हन्त वक्ष्यामि ते राजन् ब्राह्मणानां महात्मनाम् | प्रतिग्रहेषु भोज्ये च मुच्यते येन पाप्मन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣ ଓ ଭୋଜନ କରିବାରୁ ହୋଇଥିବା ପାପରୁ ଯେପରି ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି; ଶୁଣ।
Verse 4
घृतप्रतिग्रहे चैव सावित्री समिदाहुति: । तिलप्रतिग्रहे चैव सममेतद् युधिष्ठिर
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଘୃତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଅଗ୍ନିରେ ସମିଧା ଆହୁତି ଦେବ। ତିଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଏକେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ଉଭୟ ସମାନ।
Verse 5
मांसप्रतिग्रहे चैव मधुनो लवणस्य च । आदित्योदयन स्थित्वा पूतो भवति ब्राह्मण:,फलका गुद्दा, मधु और नमकका दान लेनेपर उस समयसे लेकर सूर्योदयतक खड़े रहनेसे ब्राह्मण शुद्ध हो जाता है
ମାଂସ, ମଧୁ ଓ ଲବଣ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେ ସମୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 6
काउ्चनं प्रतिगृह्मयाथ जपमानो गुरुश्रुतिम् । कृष्णायसं च विवृतं धारयन् मुच्यते द्विज:
କାଞ୍ଚନ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ) ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଗୁରୁଠାରୁ ଶ୍ରୁତ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ, ଖୋଲାଭାବେ କଳା ଲୋହାର ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କଲେ ଦ୍ୱିଜ ସେ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 7
एवं प्रतिगृहीते5थ धने वस्त्रे तथा स्त्रियाम् । एवमेव नरश्रेष्ठ सुवर्णस्य प्रतिग्रहे
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଧନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ପ୍ରତିଗ୍ରହରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିଗ୍ରହରେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ଏକେ ନିୟମ ତଦ୍ରୂପେ ଲାଗୁ ହୁଏ।
Verse 8
इक्षुतैलपवित्राणां त्रिसंध्ये5प्सु निगनज्जनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଦି କେହି ଆଖୁ, ତେଲ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର କୁଶ (ଦର୍ଭ) ପ୍ରତିଗ୍ରହ କରେ, ତେବେ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂ—ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯଦି ଧାନ, ଫୁଲ, ଫଳ, ଜଳ, ପିଷ୍ଟମୟ ପଦାର୍ଥ, ଯବର ଲପ୍ସି, ଦହି କିମ୍ବା ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଗାୟତ୍ରୀ (ସାବିତ୍ରୀ) ମନ୍ତ୍ର ଶତବାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
व्रीहौ पुष्पे फले चैव जले पिष्टमये तथा । यावके दधिदुग्धे च सावित्रीं शतशो5न्विताम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଦି କେହି ଧାନ, ଫୁଲ, ଫଳ, ଜଳ, ପିଷ୍ଟମୟ ପଦାର୍ଥ, ଯବର ଲପ୍ସି, ଦହି କିମ୍ବା ଦୁଧ ପ୍ରତିଗ୍ରହ କରେ, ତେବେ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶତଶତ ବାର ଜପ କରି ସହିତ ହିଁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
उपानहौ च च्छत्र॑ च प्रतिगृह्मौर्ध्वदेहिके । जपेच्छतं समायुक्तस्तेन मुच्येत पाप्मना
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଊର୍ଧ୍ୱଦେହିକ କର୍ମରେ ଯଦି କେହି ଜୁତା ଓ ଛତା ପ୍ରତିଗ୍ରହ କରେ, ତେବେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଶତବାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଜପ ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରତିଗ୍ରହଜନିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 11
क्षेत्रप्रतिग्रहे चैव ग्रहसूतकयोस्तथा । त्रीणि रात्राण्युपोषित्वा तेन पापाद् विमुच्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ କିମ୍ବା ସୂତକ (ଅଶୌଚ) ଅବସ୍ଥାରେ ଯଦି କେହି କ୍ଷେତ୍ର/ଭୂମିଦାନ ପ୍ରତିଗ୍ରହ କରେ, ତେବେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ଉପବାସରେ ସେ ଏହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 12
कृष्णपक्षे तु यः श्राद्धं पितृणामश्नुते द्विज: । अन्नमेतदहोरात्रात् पूतो भवति ब्राह्मण:,जो द्विज कृष्णपक्षमें किये हुए पितृश्राद्धका अन्न भोजन करता है, वह एक दिन और एक रात बीत जानेपर शुद्ध होता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଏକ ଦିନ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 13
न च संध्यामुपासीत न च जाप्य॑ प्रवर्तयेत् । न संकिरेत् तदन्नं च ततः पूर्येत ब्राह्मण:
ଯେଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଦିନ ସେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରିବ ନାହିଁ, ଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି ଜପ ଆରମ୍ଭ କରିବ ନାହିଁ, ଏବଂ ପୁନଃ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ କରିବ ନାହିଁ। ଏହି ନିୟମ ପାଳନରେ ତାହାର ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ଯଥାବତ୍ ରହେ।
Verse 14
इत्यर्थमपराह्ले तु पितृणां श्राद्धमुच्यते । यथोक्तानां यदश्नीयुरत्रल्यिणा: पूर्वकीर्तिता:
ଏହି କାରଣରୁ ପିତୃମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅପରାହ୍ନକାଳରେ ବିଧିତ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶୁଦ୍ଧାଚାରୀ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରମାନେ ବିଧିଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ।
Verse 15
मृतकस्य तृतीयाहे ब्राह्मणो योऊन्नमश्रुते । स त्रिवेलं समुन्मज्ज्य द्वादशाहेन शुध्यति
ମୃତକର ତୃତୀୟ ଦିନ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ କରି ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 16
जिसके घर किसीकी मृत्यु हुई हो, उसके यहाँ मरणाशौचके तीसरे दिन अन्न ग्रहण करनेवाला ब्राह्मण बारह दिनोंतक त्रिकाल स्नान करनेसे शुद्ध होता है ।।
ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନ ଅତିବାହିତ ହେଲେ, ଶୌଚବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟ ଦାନ କଲେ, ସେ ଏହି ପାପକଲୁଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 17
मृतस्य दशरात्रेण प्रायश्चित्तानि दापयेत् सावित्री रैवतीमिष्टिं कृूष्माण्डमघमर्षणम्
ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶରାତ୍ରି ଅଶୌଚକାଳରେ ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟର ଘରେ ଅନ୍ନ ଖାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରାଇବା ଉଚିତ—ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଜପ, ରୈବତୀ କର୍ମ, ଶୁଦ୍ଧ୍ୟର୍ଥ ଇଷ୍ଟି, କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଅନୁବାକ୍ ଏବଂ ଅଘମର୍ଷଣ ପାଠ।
Verse 18
मृतकस्य त्रिरात्रे यः समुद्दिष्टे समश्षुते । सप्त त्रिषवर्णं स्नात्वा पूतो भवति ब्राह्मण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୃତକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଶୌଚ ଥିବା ଘରେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲଗାତାର ତିନି ରାତି ‘ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟ’ (ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ଥ) ଭୋଜନ କରେ, ସେ ସାତ ଦିନ ପ୍ରାତଃ–ମଧ୍ୟାହ୍ନ–ସାୟଂ ତିନି ସନ୍ଧିକାଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 19
सिद्धिमाप्रोति विपुलामापदं चैव नाप्रुयात्
ସେ ବିପୁଳ ସିଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ କେବେ ଆପଦରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 20
यह प्रायश्रित्त करनेके बाद उसे सिद्धि प्राप्त होती है और वह भारी आपत्तिमें कभी नहीं पड़ता है ।। यस्तु शूद्रे: समश्रीयाद् ब्राह्मणो5प्येक भोजने । अशौचं विधिवत् तस्य शौचमत्र विधीयते
ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିଲେ ସେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଆପଦରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏକେ ଭୋଜନରେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ସମଭାବେ ଏକ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଭୋଜନ କରେ, ତେବେ ତାହା ପାଇଁ ବିଧିମତ ଅଶୌଚ ଧରାଯାଏ; ଏହିହେତୁ ଏଠାରେ ତାହାର ଶୌଚ (ଶୁଦ୍ଧି-ବିଧାନ) ବିଧିତ ହେଉଛି।
Verse 21
जो ब्राह्मण शूद्रोंके साथ एक पंक्तिमें भोजन कर लेता है, वह अशुद्ध हो जाता है। अतः उनकी शुद्धिके लिये शास्त्रीय विधिके अनुसार यहाँ शौचका विधान है ।।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏକେ ଭୋଜନରେ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଭୋଜନ କରେ, ତେବେ ଦୋଷ ଲାଗେ। ତିନି ରାତି ଦୀକ୍ଷା-ବ୍ରତ କଲେ ସେ ସେହି କର୍ମଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 22
क्षत्रिय: सह यो5श्रीयाद ब्राह्मणो5प्येकभोजने । आप्लुत: सह वासोभिस्तेन मुच्येत पाप्मना,जो ब्राह्मण क्षत्रियोंके साथ एक पंक्तिमें भोजन करता है, वह वस्त्रोंसहित स्नान करनेसे पापमुक्त होता है
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏକେ ଭୋଜନରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ ଏକ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଭୋଜନ କରେ, ତେବେ ଦୋଷ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ କଲେ ସେ ସେହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 23
शूद्रस्य तु कुलं हन्ति वैश्यस्य पशुबान्धवान् । क्षत्रियस्य श्रियं हन्ति ब्राह्मणस्य सुवर्चसम्
ଏହି ଦୋଷ ଶୂଦ୍ରର କୁଳକୁ ନାଶ କରେ, ବୈଶ୍ୟର ପଶୁ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟର ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣର ସୁବର୍ଚ୍ଚସ୍ (ତେଜ ଓ ସୁଯଶ) କୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
Verse 24
प्रायश्षित्तं च शान्तिं च जुहुयात् तेन मुच्यते । सावित्री रैवतीमिष्टिं कृूष्माण्डमघमर्षणम्
ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତିହୋମ କରିବା ଉଚିତ—ତାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସାବିତ୍ରୀ ଓ ରୈବତୀ ଇଷ୍ଟି, ଏବଂ ପାପ-ମର୍ଦ୍ଦକ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ (ଅଘମର୍ଷଣ) କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
इसके लिये प्रायश्रित्त और शान्तिहोम करना चाहिये। गायत्री-मन्त्र, रैवत साम, पवित्रेष्टि, कृष्माण्ड अनुवाक् और अघमर्षण मन्त्रका जप भी आवश्यक है ।।
ଅନ୍ୟର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ପରସ୍ପର ଜୁଠା ମିଶିବା ପ୍ରକାରେ ସଙ୍ଗେ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଉକ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପରେ ଗୋରୋଚନା ଆଦି ମାଙ୍ଗଳିକ ଦ୍ରବ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ନିର୍ମଳ ରାତ୍ରି ପାଳନ କରିବା, ଏବଂ ସ୍ନାନାଦି ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 76
अन्नप्रतिग्रहे चैव पायसेक्षुरसे तथा । नरश्रेष्ठ इसी प्रकार धन, वस्त्र, कन्या, अन्न, खीर और ईखके रसका दान ग्रहण करनेपर भी सुवर्ण-दानके समान ही प्रायश्चित्त करे
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅନ୍ନ, ପାୟସ (ଖୀର) ଓ ଇକ୍ଷୁରସ (ଇଖର ରସ) ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ—ତଥା ଧନ, ବସ୍ତ୍ର, କନ୍ୟାଦାନ ଆଦି ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ—ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଗ୍ରହଣ ସମାନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 136
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि प्रायश्ित्तविधिनाम षट्त्रिंशयधिकशततमो<्ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତବିଧି’ ନାମକ ଏକଶେ ଛତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The tension lies between established exclusion (Indra’s refusal of Soma access to the Aśvins) and a dharmic claim to equitable ritual participation, resolved through ascetic authority constrained toward communal order rather than personal gain.
Power—whether royal or ascetic—should be used to restore order and restrain excess; the explicit behavioral guideline is to avoid the four decline-producing channels: gambling, hunting-as-addiction, intoxicating drinking, and uncontrolled sexual indulgence.
No explicit phalaśruti formula appears in this excerpt; instead, the closure functions as normative meta-commentary by stating the inevitable ‘kṣaya’ (ruin) resulting from specified vices and recommending their continual avoidance.