Adhyaya 140
Agastya-Māhātmya and Vasiṣṭha’s Protection of the Ādityas (Khalina Daityas; Sarayū Etiology)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Ṛṣi-Māhātmya (Exempla of Agastya and Vasiṣṭha)
Bhīṣma reports an embedded narration in which Vāyu, prompted to speak, recounts exemplary deeds of ṛṣis. First, devas, defeated and demoralized by asuras, approach Agastya, described as radiant and steadfast in vow. Agastya becomes intensely resolute; by the force of his tejas he neutralizes many adversaries in the aerial domain, who flee southward. When asked to eliminate those established on earth, he declines, stating that such action would diminish his tapas—indicating an ethic of constrained power and conservation of spiritual efficacy. The discourse then transitions to Vasiṣṭha: during an Āditya sacrificial session near the Mānasā lake, the Khalina daityas seek to attack, repeatedly reviving by immersion in a boon-granted lake. The devas seek protection; Vasiṣṭha grants assurance and, with minimal effort, overcomes the threat through his tejas. An etiological sequence follows: Vasiṣṭha brings the Gaṅgā, associated with Kailāsa, to split the lake, resulting in the formation of the Sarayū; the region where the Khalinas fell becomes marked by their name. The chapter thus frames ṛṣi-agency as safeguarding ritual order, while emphasizing proportional intervention and the limits imposed by tapas economy.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, दान-धर्म के सूक्ष्म मार्ग में एक और कठिन प्रश्न उठाते हैं—किनके अन्न का ग्रहण धर्म है और किनके अन्न का ग्रहण पतन का द्वार? → भीष्म वर्ण-धर्म और आचरण-धर्म के आधार पर ‘भोज्य’ और ‘अभोज्य’ का वर्गीकरण करते हैं—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य के अन्न की ग्राह्यता; शूद्र-भोजन के निषेध का कठोर विधान; और उससे भी आगे ‘सर्वभक्ष’, ‘विकर्मी’, ‘न्यासापहारी’, ‘कृतघ्न’ जैसे आचरण-दोषों से दूषित अन्न के परिणाम। → भीष्म का तीखा निष्कर्ष—“शूद्रों का अन्न खाने वाला पृथ्वी का मल खाता है; और जो द्विज शूद्र-भोजी हैं वे भी वही मल खाते हैं”—यह वाक्य अध्याय का नैतिक-आघात और भय-उत्पादक शिखर बनता है, जहाँ भोजन केवल पदार्थ नहीं, धर्म-शुद्धि का निर्णायक बन जाता है। → भीष्म पुनः स्मरण कराते हैं कि समाज-धर्म में ब्राह्मण का स्वाध्याय, क्षत्रिय का रक्षण, वैश्य का पोषण-व्यवहार—ये कर्तव्य-रेखाएँ हैं; और अन्न-ग्रहण में भी शुद्धि का नियम उसी व्यवस्था को साधता है। अंत में वे कहते हैं कि ‘भोज्य-अभोज्य’ का विधान विधिपूर्वक कह दिया गया। → युधिष्ठिर के लिए द्वार खुला छोड़ दिया जाता है—“कौन्तेय, अब और क्या सुनना चाहते हो?” (अगले प्रश्न/उपदेश की ओर संकेत)
Shlokas
Verse 1
औपनआक्रात बछ। सर: पजञ्चत्रिशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: जिनका अन्न ग्रहण करने योग्य है और जिनका ग्रहण करने योग्य नहीं है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାହା ହାତରୁ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ? କ୍ଷତ୍ରିୟ କାହା ହାତରୁ? ଏହିପରି ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର କାହା କାହା ଘରେ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ?
Verse 2
भीष्म उवाच ब्राह्मणा ब्राह्मणस्येह भोज्या ये चैव क्षत्रिया: । वैश्याश्चापि तथा भोज्या: शूद्राश्न॒ परिवर्जिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବତ୍ସ! ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଘରର ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ ଯୋଗ୍ୟ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଘରେ ଭୋଜନ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 3
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भोज्या वै क्षत्रियस्य ह । वर्जनीयास्तु वै शूद्रा: सर्वभक्षा विकर्मिण:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏହିପରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ଘରର ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଅଭକ୍ଷ୍ୟର ବିଚାର ନ କରି ସବୁକିଛି ଖାଉଥିବା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରବିରୋଧୀ କର୍ମ କରୁଥିବା ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ନ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 4
वैश्यास्तु भोज्या विप्राणां क्षत्रियाणां तथैव च | नित्याग्नयो विविक्ताश्च चातुर्मास्यरताश्न ये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ରଖନ୍ତି, ଶୁଚି-ନିୟମରେ ଏକାନ୍ତ ଓ ସଂଯମୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ କର୍ମରେ ରତ—ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ନ ମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଗ୍ରାହ୍ୟ।
Verse 5
शूद्राणामथ यो भुड्धक्ते स भुड्क्ते पृथिवीमलम् । मल॑ नृणां स पिबति मलं॑ भुद्ठक्ते जनस्य च,जो द्विज शूद्रोंके चरका अन्न खाता है, वह समस्त पृथ्वी और सम्पूर्ण मनुष्योंक मलका ही पान और भक्षण करता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ପୃଥିବୀର ମଲିନତାକୁ ଭୋଜନ କରେ; ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ପାନ କରେ ଏବଂ ଜନସମୁଦାୟର ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଭକ୍ଷଣ କରେ।
Verse 6
शूद्राणां यस्तथा भुड्क्ते स भुड्क्ते पृथिवीमलम् । पृथिवीमलमश्रन्ति ये द्विजा: शूद्रभोजिन:,जो शूट्रोंका अन्न खाता है, वह पृथ्वीका मल खाता है। शूद्रात्न भोजन करनेवाले सभी द्विज पृथ्वीका मल ही खाते हैं
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ଏପରି ଭାବେ ଶୂଦ୍ରର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ପୃଥିବୀର ମଳ ଭୋଜନ କରୁଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଶୂଦ୍ରଭୋଜନରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ଅଶୁଚିତା ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
Verse 7
शूद्रस्य कर्मनिष्ठायां विकर्मस्थोडपि पच्यते । ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यो विकर्मस्थश्न पच्यते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୂଦ୍ର ନିଜ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ବିକର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ନରକରେ ‘ପକାଯାଏ’। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ ବିକର୍ମସ୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଶୂଦ୍ରକର୍ମ-ସମ୍ପର୍କମାତ୍ରରୁ ସେହିପରି ପକାଯାଏ ନାହିଁ; ଏଠାରେ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହେଉଛି ସ୍ୱଧର୍ମପାଳନ ଓ ବିକର୍ମତ୍ୟାଗ।
Verse 8
स्वाध्यायनिरता विप्रास्तथा स्वस्त्ययने नृणाम् । रक्षणे क्षत्रियं प्राहुर्वैंश्यं पुष्टयर्थमेव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାରୀ କର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥାନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ରକ୍ଷାରେ ତତ୍ପର କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ବୈଶ୍ୟକୁ ପ୍ରଜାର ପୁଷ୍ଟି-ପାଳନ ପାଇଁ।
Verse 9
करोति कर्म यद् वैश्यस्तद् गत्वा हुपजीवति । कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमकुत्सा वैश्यकर्मणि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୈଶ୍ୟ ଯେ କର୍ମ କରେ, ସେହି କର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଲୋକେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି। କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ବୈଶ୍ୟର ସ୍ୱକର୍ମ; ତେଣୁ ନିଜ କର୍ମ ପ୍ରତି ଘୃଣା କିମ୍ବା ଲଜ୍ଜା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 10
शूद्रकर्म तु यः कुर्यादवहाय स्वकर्म च । स विज्ञेयो यथा शूद्रो न च भोज्य: कदाचन,जो वैश्य अपना कर्म छोड़कर शूद्रका कर्म करता है, उसे शूद्रके समान ही जानना चाहिये और उसके यहाँ कभी भोजन नहीं करना चाहिये
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ନିଜ ସ୍ୱକର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୂଦ୍ରକର୍ମ କରେ, ସେ ଶୂଦ୍ରସମ ଜଣାଯିବ; ଏବଂ ତାହାର ଘରେ କେବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 11
चिकित्सक: काण्डपृष्ठ: पुराध्यक्ष: पुरोहित: । सांवत्सरो वृथाध्यायी सर्वे ते शूद्रसम्मिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ଚିକିତ୍ସାବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ଯେ ଶାସ୍ତ୍ର-ବିଦ୍ୟା ବିକ୍ରି କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ, ଯେ ଗ୍ରାମ/ନଗରର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ଯେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ପୁରୋହିତକର୍ମ କରେ, ଯେ ବାର୍ଷିକ ଫଳ କହୁଥିବା ଜ୍ୟୋତିଷୀ, ଏବଂ ଯେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ଭିନ୍ନ ବ୍ୟର୍ଥ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼େ— ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜନ୍ମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ରସମ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 12
शूद्रकर्मस्वथैतेषु यो भुड्धक्ते निरपत्रप: । अभोज्यभोजन भुकक्त्वा भयं प्राप्रोति दारुणम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଶୂଦ୍ରୋଚିତ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଏହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଘରେ ଯେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଲୋକ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଅଭୋଜ୍ୟ ଭକ୍ଷଣର ଦୋଷ କରି ଦାରୁଣ ଭୟ (ଭୟଙ୍କର ବିପଦ) ପାଏ।
Verse 13
कुल वीर्य च तेजश्न तिर्यग्योनित्वमेव च । स प्रयाति यथा श्रा वै निष्क्रियो धर्मवर्जित:,उसके कुल, वीर्य और तेज नष्ट हो जाते हैं तथा वह धर्म-कर्मसे हीन होकर कुत्तेकी भाँति तिर्यक्-योनिमें पड़ जाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାହାର କୁଳ, ବୀର୍ୟ ଓ ତେଜ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏବଂ ସେ ଧର୍ମବର୍ଜିତ ଓ ସତ୍କର୍ମରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ, କୁକୁର ପରି ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନି—ପଶୁଜନ୍ମ ପାଏ।
Verse 14
भुड्क्ते चिकित्सकस्यान्नं तदन्नं च पुरीषवत् । पुंश्वल्यन्नं च मूत्रं स््पात् कारुकान्नं च शोणितम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ଚିକିତ୍ସକର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଅନ୍ନ ବିଷ୍ଠା ସମାନ ମନାଯାଏ। ବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀ/ବେଶ୍ୟାର ଅନ୍ନ ମୂତ୍ର ସମାନ କୁହାଯାଏ। କାରିଗରର ଅନ୍ନ ରକ୍ତ ସମାନ ବୋଲି ଉପମା ଦିଆଯାଏ।
Verse 15
विद्योपजीविनो>न्नं च यो भुड्क्ते साधुसम्मत: । तदप्यन्नं यथा शौद्रं तत् साधु: परिवर्जयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ସାଧୁଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ଲୋକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ବିଦ୍ୟା ବିକ୍ରି କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ତେବେ ସେ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଶୂଦ୍ରାନ୍ନ ସମାନ; ତେଣୁ ସାଧୁ ପୁରୁଷ ତାହାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
वचनीयस्य यो भुड्क्ते तमाहु: शोणितं हृदम् । पिशुनं भोजन भुड्धक्ते ब्रह्म॒हत्यासमं विदु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଓ କଳଙ୍କିତ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ, ତାକୁ ‘ରକ୍ତକୁଣ୍ଡ-ହୃଦୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯେ ପିଶୁନ (ଚୁଗୁଳଖୋର) ଘରେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଭୋଜନ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ପାପ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ତେଣୁ ଅପମାନ ଓ ଅବହେଳା ସହ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 17
असत्कृतमवज्ञातं न भोक्तव्यं कदाचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଅସତ୍କାର ଓ ଅବଜ୍ଞା ସହ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ କେବେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେ କଳଙ୍କିତ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ‘ରକ୍ତକୁଣ୍ଡ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯେ ପିଶୁନ (ଚୁଗୁଳଖୋର) ଘରେ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ଭୋଜନ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ପାପ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ତେଣୁ ଅପମାନ ଓ ତିରସ୍କାର ସହ ପ୍ରାପ୍ତ ଅନ୍ନ କେବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 18
व्याधिं कुलक्षयं चैव क्षिप्रं प्राप्रोति ब्राह्मण: । नगरीरक्षिणो भुड्क्ते श्वपचप्रवणो भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାର କୁଳକ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଘଟେ। ଯେ ନଗରରକ୍ଷକର ଅନ୍ନ ଖାଏ, ସେ ଶ୍ୱପଚ (ଅନ୍ତ୍ୟଜ) ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବଣ ହୁଏ।
Verse 19
गोघ्ने च ब्राह्मणघ्ने च सुरापे गुरुतल्पगे । भुक्त्वान्नं जायते विप्रो रक्षसां कुलवर्धन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୋହନ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, ସୁରାପାନୀ ଓ ଗୁରୁତଳ୍ପଗାମୀ—ଏମାନଙ୍କ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାକ୍ଷସକୁଳର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ହୋଇଯାଏ।
Verse 20
न्यासापहारिणो भुक्त्वा कृतघ्ने क्लीबवर्तिनि | जायते शबरावासे मध्यदेशबहिष्कृते,धरोहर हड़पनेवाले, कृतघ्न तथा नपुंसकका अन्न खा लेनेसे मनुष्य मध्यदेशबहिष्कृत भीलोंके घरमें जन्म लेता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ନ୍ୟାସ (ଧରୋହର) ଅପହରଣକାରୀ, କୃତଘ୍ନ ଓ କ୍ଲୀବବୃତ୍ତିରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟଦେଶରୁ ବହିଷ୍କୃତ ଶବରମାନଙ୍କ ଆବାସରେ ଜନ୍ମ ନେଏ।
Verse 21
अभोज्याश्रैव भोज्याक्ष मया प्रोक्ता यथाविधि । किमन्यदद्य कौन्तेय मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କୌନ୍ତେୟ! କାହାଠାରେ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କାହାଠାରେ ନୁହେଁ—ଏହା ମୁଁ ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି। ଏବେ ଆଜି ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
Verse 134
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें स्कन्ददेवका रहस्यविषयक एक सौ चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ସ୍କନ୍ଦଦେବଙ୍କ ରହସ୍ୟବିଷୟକ ଏକଶେ ଚଉତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 135
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि भोज्याभोज्यान्नकथनं नाम पज्चत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ‘ଭୋଜ୍ୟାଭୋଜ୍ୟାନ୍ନକଥନ’ ନାମକ ଏକଶେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Frequently Asked Questions
Agastya is asked to extend his destructive power to adversaries on earth, but he refuses on the grounds that excessive exertion would deplete tapas—posing a dilemma between total eradication of threat and the disciplined conservation of spiritual authority.
Power—whether political or ascetic—must be applied proportionately and with awareness of its costs; safeguarding institutions like yajña may require intervention, but dharma includes restraint and long-term sustainability of one’s capacity to protect.
Rather than a direct phalaśruti formula, the chapter functions as exemplum: it authorizes ethical norms by citing ṛṣi precedent and anchors them in sacred geography (Sarayū, named locales), thereby reinforcing the instructional credibility of Bhīṣma’s broader dharma discourse.