Adhyaya 139
भूमिदान-प्रसङ्गः । काश्यपी-पृथिवी तथा उतथ्य-वरुण-संवादः (Land-gift episode; Pṛthivī Kāśyapī; Utathya–Varuṇa dispute)
Upa-parva: Dāna-Dharma / Exempla of Gift and Moral Authority (episode including Kaśyapa, Pṛthivī-Kāśyapī, and Utathya–Varuṇa)
Vāyu narrates to the king an instructive sequence on moral authority over resources and relationships. First, King Aṅga intends to offer the earth as dakṣiṇā to Brahmins. The Earth (Pṛthivī), personified as Brahmā’s daughter, recoils at being ‘given away’ and seeks to depart from earthhood; Kaśyapa intercepts and enters/stabilizes her, after which she becomes known as Pṛthivī Kāśyapī, symbolizing dharmic grounding through sage-authority. The narration then shifts to Utathya of the Aṅgiras line and Bhadrā, daughter of Soma, given in marriage to Utathya. Varuṇa desires Bhadrā and takes her to his wondrous aquatic city. Informed by Nārada, Utathya demands her return through a message; Varuṇa refuses. Utathya, angered, employs ascetic potency to ‘drink up’ the waters, pressuring the water-lord; he further commands the earth to reveal dry ground, producing an arid tract and causing the sea to recede, and he curses the region’s auspiciousness while directing the river Sarasvatī to become unseen and move toward the desert. Under these conditions Varuṇa returns Bhadrā; Utathya accepts her, releases Varuṇa from distress, and asserts that his tapas secured restitution. The chapter’s didactic force is that dharma regulates gifts, possession, and seizure: even cosmic powers are bounded by ethical accountability and must restore what is wrongfully taken.
Chapter Arc: भीष्म के उपदेश-प्रवाह में ‘धर्म का गुप्त रहस्य’ उद्घाटित होता है—स्कन्ददेवक-रहस्य के अंतर्गत एक ऐसा विधान, जो पाप-शोधन और परलोक-आधिपत्य का वचन देता है। → विष्णु-प्रवचन के रूप में विधि का सूक्ष्म अनुशासन सामने आता है: पौर्णमासी की रात्रि, चन्द्रोदय का क्षण, ताँबे का पात्र, मधु-मिश्रित पक्वान्न—और ठीक उसी समय सोम के लिए बलि-समर्पण। साधक के मन में प्रश्न उठता है: क्या इतना ‘छोटा’ कर्म इतना ‘बड़ा’ फल दे सकता है? → विधान का महात्म्य निर्णायक रूप से घोषित होता है—यह बलि मरुतों और वसुओं द्वारा ग्रहण की जाती है; सोम का वर्धन होता है और ‘महोदधि’ तक की वृद्धि का रूपक देकर कर्म-फल की व्यापकता स्थापित की जाती है। → श्रवण-पाठ का भी फल बताया जाता है: श्रद्धा से सुनने/पढ़ने वाले को विघ्न और भय नहीं सताते, पाप का स्पर्श नहीं होता; वह पापों को धोकर परत्र आधिपत्य पाता है और पुनर्जन्म में भी शौर्य-सम्पन्न होता है।
Shlokas
Verse 1
अपन काल छा | अत-७#-र- चतुस्त्रिंशर्दाधिकशततमो< ध्याय: स्कन्ददेवका धर्मसम्बन्धी रहस्य तथा भगवान् विष्णु और भीष्मजीके द्वारा माहात्म्यका वर्णन स्कन्द उवाच ममाप्यनुमतो धर्मस्तं शृणुध्वं समाहिता: । नीलषण्डस्य शुंगाभ्यां गृहीत्वा मृत्तिकां तु यः:
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ମୋର ମଧ୍ୟ ଅନୁମୋଦିତ ଏହି ଧର୍ମ ଶୁଣ; ତୁମେ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରବଣ କର। ଯେ ନୀଳଷଣ୍ଡର ଦୁଇ ‘ଶୃଙ୍ଗ’ (ଉଭା ଅଗ୍ର) ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା ଉଠାଏ…
Verse 2
शोधयेदशुभ॑ सर्वमाधिपत्यं परत्र च
ସେ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭକୁ ଶୋଧନ କରୁ—ଇହଲୋକରେ ନିଜ ଆଧିପତ୍ୟ-ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 3
इदं चाप्यपरं गुह्ं सरहस्यं निबोधत
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ଏହି ଆଉ ଏକ ଗୁହ୍ୟ ଉପଦେଶକୁ, ତାହାର ରହସ୍ୟ ସହିତ, ଜାଣ। ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟ ସମୟରେ ଯଦି କେହି ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ମଧୁମିଶ୍ରିତ ପକ୍ୱାନ୍ନ ନେଇ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଳି ଅର୍ପଣ କରେ, ତେବେ ସେହି ଧର୍ମକର୍ମର ନିତ୍ୟ ଫଳ—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ—ତାହାକୁ ମିଳେ। ସେ ପୁରୁଷ ଦିଆ ବଳିକୁ ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ମରୁଦ୍ଗଣ ଓ ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସମୁଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ରହସ୍ୟସହିତ ସୁଖଦାୟକ ଧର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି।
Verse 4
प्रगृह्मौदुम्बरं पात्र पक््वान्नं मधुना सह | सोमस्योत्तिष्ठमानस्य पौर्णमास्यां बलिं हरेत्
ଔଦୁମ୍ବର କାଠର ପାତ୍ର ଧରି, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ମଧୁସହିତ ପକ୍ୱାନ୍ନକୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ବଳି ରୂପେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
तस्य धर्मफल नित्यं श्रद्दधाना निबोधत । साध्या रुद्रास्तथादित्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ
ସେହି ଧର୍ମକର୍ମର ନିତ୍ୟ ଫଳକୁ—ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ—ଜାଣ। ସାଧ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
Verse 6
मरुतो वसवश्चैव प्रतिगृह्नन्ति तं बलिम् । सोमश्न वर्धते तेन समुद्रश्चन महोदधि:
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ମରୁତ ଓ ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବଳିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତାହାଦ୍ୱାରା ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ମହାସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବଢ଼େ। ଏହିପରି ମୁଁ ରହସ୍ୟସହିତ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି।
Verse 7
एष धर्मो मयोद्दिष्ट: सरहस्य: सुखावह:
ଏହି ଧର୍ମକୁ ମୁଁ ଉପଦେଶ କରିଛି—ରହସ୍ୟସହିତ ଏବଂ ସୁଖଦାୟକ।
Verse 8
विष्णुरुवाच धर्मगुह्मानि सर्वाणि देवतानां महात्मनाम् | ऋषीणां चैव गुह्मानि यः पठेदाह्विकं सदा
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେ ଓ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ କହିଥିବା ଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟକୁ ଯେ ନିତ୍ୟ ପାଠ କରେ,
Verse 9
शृणुयाद् वानसूयुर्य: श्रद्धधान: समाहित: । नास्य विध्न: प्रभवति भयं चास्य न विद्यते
ଯେ ଅନସୂୟୁ (ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିହୀନ), ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ ଓ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ ଶୁଣେ—ତାହାକୁ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ଆବର୍ଜିତ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାର ଭୟ ମଧ୍ୟ ନଥାଏ।
Verse 10
् / (७ १) प, 4 ७4 | जे (0५ ७७६३३३७७७७३७७०४ ७७ जे २३७०० (९७). _/-* 6-3 9 5 च्ज्ल ज ० 2 55 ५ -सक्क ताक ५७] ; ५७. ।॒ बन ये च धर्मा: शुभा: पुण्या: सरहस्या उदाहता: । तेषां धर्मफलं तस्य यः पठेत जितेन्द्रिय:,यहाँ जिन-जिन पवित्र एवं कल्याणकारी धर्मोंका रहस्योंसहित वर्णन किया गया है, उन सबका जो इन्द्रियसंयमपूर्वक पाठ करेगा, उसे उन धर्मोका पूरा-पूरा फल प्राप्त होगा
ଏଠାରେ ରହସ୍ୟସହିତ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଥିବା ଶୁଭ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ—ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ସହିତ ପାଠ କରେ, ସେ ସେହି ଧର୍ମମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ।
Verse 11
नास्य पापं प्रभवति न च पापेन लिप्यते | पठेद् वा श्रावयेद् वापि श्रुत्वा वा लभते फलम्
ତାହା ପାଇଁ ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ନ ପାପରେ ସେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ଏହା ପଢ଼େ, ଅନ୍ୟକୁ ଶୁଣାଏ, କିମ୍ବା କେବଳ ଶୁଣେ—ସେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳ ପାଏ।
Verse 12
भुज्जते पितरो देवा हव्यं कव्यमथाक्षयम् । उसके ऊपर कभी पापका प्रभाव नहीं पड़ेगा, वह कभी पापसे लिप्त नहीं होगा। जो इस प्रसंगको पढ़ेगा, दूसरोंको सुनायेगा अथवा स्वयं सुनेगा, उसे भी उन धर्मोंके आचरणका फल मिलेगा। उसका दिया हुआ हव्य-कव्य अक्षय होगा तथा उसे देवता और पितर बड़ी प्रसन्नतासे ग्रहण करेंगे ।।
ଦେବତା ଓ ପିତୃଗଣ ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ଅର୍ପଣକୁ ଅକ୍ଷୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପର୍ବଦିନରେ ନିୟମପାଳନ କରି ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରହସ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରାଏ, ସେ ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସମ୍ମାନର ପାତ୍ର ହୁଏ; ତାହାକୁ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ତାହାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅଚଳ ରହେ।
Verse 13
ऋषीणां देवतानां च पितृणां चैव नित्यदा । भवत्यभिमत: श्रीमान् धर्मेषु प्रयतः सदा
ଯେ ସଦା ଧର୍ମରେ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ, ସେ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଓ ମାନ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଧର୍ମାଚରଣରେ ଅଚଳ ରହେ।
Verse 14
कृत्वापि पापकं कर्म महापातकवर्जितम् | रहस्यधर्म श्रुत्वेमं सर्वपापै: प्रमुच्यते,मनुष्य महापातकको छोड़कर अन्य पापोंका आचरण करके भी यदि इस रहस्य- धर्मको सुन लेगा तो उन सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जायगा
ମହାପାତକକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ପାପକର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ରହସ୍ୟ-ଧର୍ମକୁ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 15
भीष्म उवाच एतद् धर्मरहस्यं वै देवतानां नराधिप । व्यासोद्दिष्टं मया प्रोक्ते सर्वदेवनमस्कृतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ! ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମର ରହସ୍ୟସାର, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ଏହାକୁ ବ୍ୟାସ ଇଙ୍ଗିତ କରିଥିଲେ; ସେହିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି—ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାରଯୋଗ୍ୟ।
Verse 16
अभिषेक त्र्यहं कुर्यात् तस्य धर्म निबोधत । स्कन्दने कहा--देवताओ! अब एकाग्रचित्त होकर मेरी मान्यताके अनुसार भी धर्मका गोपनीय रहस्य सुनो। जो मनुष्य नीले रंगके साँड़की सींगोंमें लगी हुई मिट्टी लेकर इससे तीन दिनोंतक स्नान करता है
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—“ତିନି ଦିନ ଅଭିଷେକ (ସ୍ନାନ-ବ୍ରତ) କର; ତାହାର ଧର୍ମ ବୁଝ। ପୃଥିବୀ ଯଦି ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏହି ଉପଦେଶ ଯଦି ଅନୁତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତଥାପି ଧର୍ମବିତ୍ ମାନିବ—‘ଏହିଟି ହିଁ ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ।’”
Verse 17
एक ओर रत्नोंसे भरी हुई सम्पूर्ण पृथ्वी प्राप्त होती हो और दूसरी ओर यह सर्वोत्तम ज्ञान मिल रहा हो तो उस पृथ्वीको छोड़कर इस सर्वोत्तम ज्ञानको ही श्रवण एवं ग्रहण करना चाहिये। धर्मज्ञ पुरुष ऐसा ही माने ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକ ପଟେ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ମିଳୁଥାଉ, ଅନ୍ୟ ପଟେ ଏହି ପରମ ଜ୍ଞାନ ମିଳୁଥାଉ, ତେବେ ସେହି ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏହି ପରମ ଜ୍ଞାନକୁ ଶୁଣି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମବିତ୍ ଏହିପରି ମାନିବ। ଏହି ଉପଦେଶ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁକୁ, ନାସ୍ତିକକୁ, ଧର୍ମନାଶକକୁ, ନିର୍ଦୟକୁ, କୁତର୍କରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଢାକୁଥିବାକୁ, ଗୁରୁଦ୍ୱେଷୀକୁ, ଏବଂ ଦେହାଭିମାନୀକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 26
यावच्च जायते मर्त्यस्तावच्छूरो भविष्यति । वह अपने सारे पापोंको धो डालता है और परलोकमें आधिपत्य प्राप्त करता है। फिर जब वह मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है, तब शूरवीर होता है
ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ମର୍ତ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଚାଲିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶୂର ହେବ।
Verse 133
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें महादेवजीका धर्मसम्बन्धी रहस्यविषयक एक सौ तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଧର୍ମରହସ୍ୟବିଷୟକ ଏକଶ ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 134
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि स्कन्ददेवरहस्ये चतुस्त्रिंशयदाधिकशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବରେ ଦାନଧର୍ମପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ସ୍କନ୍ଦଦେବରହସ୍ୟବିଷୟକ ଏକଶ ଉଣଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
Whether land and persons can be treated as transferable property: Aṅga’s proposed earth-gift and Varuṇa’s seizure of Bhadrā both test the limits of ownership, asserting that dharma constrains transfer and demands consent and restitution.
Moral legitimacy outweighs sheer power: tapas and dharma operate as supra-political constraints, ensuring that resources (earth/water) and relationships (marriage) remain ordered through accountability and corrective return.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter functions primarily as an exemplum whose ‘reward’ is implicit—ethical clarity about dāna, non-appropriation, and the necessity of restitution within dharmic governance.