Adhyaya 137
ब्राह्मण–क्षत्रिय-श्रेष्ठता-विवादः (Arjuna–Vāyu Dialogue on Brāhmaṇa and Kṣatriya Precedence)
Upa-parva: Brahma–Kṣatra-saṃvāda (Exemplum on Brāhmaṇa–Kṣatriya hierarchy and interdependence)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why he venerates Brāhmaṇas—what ‘dawn’ (vyuṣṭi) or karmic rise motivates such worship. Bhīṣma responds by citing an ancient itihāsa: the powerful Haihaya ruler Kārtavīrya Arjuna (sahasrabāhu) rules from Māhiṣmatī and honors the sage Dattātreya, receiving boons. Empowered, he voices self-comparisons and claims unmatched excellence. A disembodied voice rebukes the misconception, asserting Brāhmaṇa superiority and describing the governance model where a Kṣatriya protects the people in association with Brāhmaṇas. Arjuna counters with arguments emphasizing kṣatra’s protective duty and material support of Brāhmaṇas, asserting dominance and threatening to invert the social order. The exchange escalates until Vāyu appears as a divine messenger, advising him to abandon the impure disposition, bow to Brāhmaṇas, and warning that wrongdoing toward them leads to rāṣṭra-kṣobha (state upheaval) and potential suppression or expulsion by ascetics. The chapter ends with Arjuna challenging Vāyu to define a Brāhmaṇa’s likeness by analogies (wind, water, sun, sky), setting up further doctrinal clarification beyond the provided excerpt.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को एक गूढ़ रहस्य की ओर ले जाते हैं—दिग्गजों और रसातलचर नाग-शक्तियों का वह अदृश्य धर्म, जिसके सहारे पृथ्वी अपने भार को धारण करती है। → पद्मप्रतीकाश, पद्मोद्भूत पितामह (ब्रह्मा) का वचन और रसातल में विचरने वाले महाबली नाग ‘रेणुक’ का वर्णन कथा को लौकिक से अधोलोक-तत्त्व की ओर खींच ले जाता है। दिग्गज बताते हैं कि वे और अन्य महावीर्य गज समस्त पृथ्वी—पर्वत, वन, नगर सहित—को धारण करते हैं; यह भार-धारण साधारण बल नहीं, धर्म-नियम से बँधा तप है। → दिग्गजों का उपदेश-स्वर मुखर होता है: कार्तिक मास, कृष्णपक्ष, आश्लेषा नक्षत्र और शिवा अष्टमी के विशेष योग में ‘गुडौदन’ दान/श्राद्ध, मंत्र-जप, संयम और बाँबी (वल्मीकि) पर नाग-पूजा/बलि-निवेदन का विधान—यही वह कर्म है जिससे रेणुक तथा शेष/अनन्त जैसे नाग-देव प्रसन्न होकर धारण-शक्ति बढ़ाते हैं और लोक-स्थैर्य बना रहता है। → विधि का संकेत स्पष्ट होता है—नीलवस्त्र, अनुलेपन, नागकेसर (गजेन्द्रकुसुम) आदि से वल्मीकि पर अर्घ्य/नैवेद्य अर्पित कर नाग-तत्त्व का सम्मान किया जाए। दिग्गजों के मुख से यह सुनकर देवता, पितर और ऋषि भी रेणुक की पूजा करते हैं; इस प्रकार ‘दान-धर्म’ का फल केवल व्यक्तिगत पुण्य नहीं, बल्कि पृथ्वी-धारण के महायज्ञ में सहभागिता बन जाता है। → दिग्गज संतोषपूर्वक कहते हैं कि भारार्त होने पर भी यह परिश्रम उन्हें परिश्रम नहीं लगता—संकेत कि आगे भीष्म इस रहस्य के फल, निषेध और व्यापक लोक-व्यवस्था पर और सूक्ष्म व्याख्या करेंगे।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। जज द्वात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: दिग्गजोंका धर्मसम्बन्धी रहस्य एवं प्रभाव भीष्म उवाच ततः पद्मप्रतीकाश: पद्मोद्भूत: पितामह: । उवाच वचन देवान् वासवं च शचीपतिम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାପରେ ପଦ୍ମସଦୃଶ କାନ୍ତିଧାରୀ, ପଦ୍ମଜ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଶଚୀପତି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 2
अयं महाबलो नागो रसातलचरो बली । तेजस्वी रेणुको नाम महासत्त्वपराक्रम:
ଏଠାରେ ‘ରେଣୁକ’ ନାମକ ନାଗ ଉପସ୍ଥିତ—ରସାତଳରେ ବିଚରଣକାରୀ, ମହାବଳୀ, ତେଜସ୍ବୀ, ମହାସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 3
अतितेजस्विन: सर्वे महावीर्या महागजा: । धारयन्ति महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम्
ସେ ସମସ୍ତ ମହାଗଜ (ଦିଗ୍ଗଜ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ମହାବୀର୍ୟଶାଳୀ। ସେମାନେ ପର୍ବତ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 4
भवद्धिः समनुज्ञातो रेणुकस्तान् महागजान् । धर्मगुह्मानि सर्वाणि गत्वा पृच्छतु तत्र वै
ଆପଣମାନଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ରେଣୁକ ସେହି ମହାଗଜମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉ ଏବଂ ସେଠାରେ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ ବିଷୟରେ ପଚାରୁ।
Verse 5
“यदि आपलोग आज्ञा दें तो रेणुक उन महान् गजोंके पास जाकर धर्मके समस्त गोपनीय रहस्योंको पूछे” ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— “ଯଦି ଆପଣମାନେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ରେଣୁକା ସେଇ ମହାଗଜମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ପଚାରୁ।” ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଦେବମାନେ ସେତେବେଳେ ରେଣୁକାକୁ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ପଠାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 6
रेणुक उवाच अनुज्ञातो$स्मि देवैश्व पितृभिश्न महाबला: । धर्मगुह्यानि युष्माकं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । कथयध्वं महाभागा यद् वस्तत्त्वं मनीषितम्
ରେଣୁକା କହିଲେ— “ହେ ମହାବଳୀ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ! ଦେବମାନେ ଓ ପିତୃମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଆପଣମାନେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ! ଆପଣମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଯେ ଧର୍ମସାର ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି, ତାହା କହନ୍ତୁ।”
Verse 7
दिग्गजा ऊचु: कार्तिके मासि चाश्लेषा बहुलस्याष्टमी शिवा | तेन नक्षत्रयोगेन यो ददाति गुडौदनम्
ଦିଗ୍ଗଜମାନେ କହିଲେ— “କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ମଙ୍ଗଳମୟ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ଆଶ୍ଳେଷା ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ—ସେଇ ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ନ (ଗୁଡ଼ଉଦନ) ଦାନ କରେ…”
Verse 8
इमं मन्त्र जपन् श्राद्धे यताहारो हुकोपन: । दिग्गजोंने कहा--कार्तिक मासके कृष्णपक्षमें आश्लेषा नक्षत्र और मंगलमयी अष्टमी तिथिका योग होनेपर जो मनुष्य आहार-संयमपूर्वक क्रोधशून्य हो निम्नांकित मन्त्रका पाठ करते हुए श्राद्धके अवसरपर हमारे लिये गुड़मिश्रित भात देता है (वह महान् फलका भागी होता है) ।।
ଦିଗ୍ଗଜମାନେ କହିଲେ— “କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଆଶ୍ଳେଷା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିର ଯୋଗ ଥିବାବେଳେ, ଆହାର-ସଂଯମୀ ଓ କ୍ରୋଧଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି କରି ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଆମ ନିମିତ୍ତେ ଗୁଡ଼ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ମହାଫଳର ଭାଗୀ ହୁଏ।”
Verse 9
अनन्ता हाक्षया नित्यं भोगिन: सुमहाबला: | तेषां कुलोद्भवा ये च महाभूता भुजड़मा:
ସେଇ ଭୋଗୀ (ନାଗ)ମାନେ ଅନନ୍ତ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଷୟ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାବଳୀ। ତାଙ୍କର କୁଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେ ମହାଭୂତସ୍ୱରୂପ ଭୁଜଙ୍ଗମମାନେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ଭୁଜାବଳୀ ଯୁକ୍ତ।
Verse 10
ते मे बलिं प्रतीच्छन्तु बलतेजो5भिवृद्धये । यदा नारायण: श्रीमानुज्जहार वसुंधराम्
ସେମାନେ ମୋର ଅର୍ପିତ ବଳି ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ବଳ ଓ ତେଜ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ—ଯେପରି ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ ଏକଦା ବସୁନ୍ଧରାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ।
Verse 11
तद् बल॑ तस्य देवस्य धरामुद्धरतस्तथा । “बलदेव (शेष या अनन्त) आदि जो अत्यन्त बलशाली नाग हैं
ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା ସେଇ ଦେବଙ୍କର ଯେ ବଳ ଥିଲା, ସେହି ବଳ ମୋତେ ଲଭ୍ୟ ହେଉ ଏବଂ ମୋର ବଳ-ତେଜ ବୃଦ୍ଧି କରୁ। ବଳଦେବ—ଶେଷ/ଅନନ୍ତ—ଯିଏ ପରମ ମହାବଳୀ, ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ, ନିତ୍ୟ ଫଣାଧାରୀ; ଏବଂ ତାଙ୍କ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଅନ୍ୟ ମହାନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ—ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ବଳିକୁ ମୋର ତେଜ ଓ ବଳବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ଏକାର୍ଣ୍ଣବର ଜଳରୁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିଗ୍ରହରେ ଯେ ବଳ ଥିଲା, ସେହି ବଳ ମୋର ହେଉ।
Verse 12
गजेन्द्रकुसुमाकीर्ण नीलवस्त्रानुलेपनम् । निर्वपेत् तं तु वल्मीके अस्तं याते दिवाकरे
ନାଗକେସର (ଗଜେନ୍ଦ୍ରକୁସୁମ) ପୁଷ୍ପରେ ଛିଟାଇ, ଚନ୍ଦନ ଲେପନ କରି, ନୀଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲାପରେ ସେହି ବଳିକୁ ବାଁବି/ବଲ୍ମୀକ ପାଖରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 13
एवं तुष्टास्तत: सर्वे अधस्ताद्धारपीडिता: । श्रमं त॑ं नावबुध्यामो धारयन्तो वसुंधराम्
ଏଭଳି ଆମେ ସମସ୍ତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲୁ; ତଥାପି ତଳଦିଗରୁ ଭାରର ଚାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ବସୁନ୍ଧରାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଶ୍ରମକୁ ଆମେ ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟ କଲୁ ନାହିଁ।
Verse 14
ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्य: शूद्रो वा यद्युपोषित:
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର—ଯଦି ସେ ଉପବାସ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
Verse 15
एवं संवत्सरं कृत्वा दानं बहुफलं लभेत् वल्मीके बलिमादाय तन्नो बहुफलं मतम्
ରେଣୁକା କହିଲେ—“ଏଭଳି ପୂରା ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଦାନକର୍ମ କଲେ ବହୁ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା-ଢିବି/ବାଁବି) ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବଳିକୁ ଉଠାଇ ନେବା, ଆମ ମତରେ, ମହାଫଳଦାୟକ କର୍ମ ନୁହେଁ।”
Verse 16
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र यदि उपवासपूर्वक एक वर्षतक इस प्रकार हमारे लिये बलिदान करे तो उसका महान् फल होता है। बाँबीके निकट बलि अर्पित करनेपर वह हमारे लिये अधिक फल देनेवाला माना गया है ।।
ରେଣୁକା କହିଲେ—“ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର—ଯେ କେହି ଉପବାସପୂର୍ବକ ପୂରା ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଆମ ପାଇଁ ବିଧିମତେ ବଳି ଅର୍ପଣ କରେ, ତାହାର ମହାଫଳ ହୁଏ। ଏବଂ ସେଇ ବଳି ଯଦି ବଲ୍ମୀକ (ବାଁବି/ପିପିଳିକା-ଢିବି) ନିକଟେ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ତାହା ଆହୁରି ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ତିନି ଲୋକରେ ଯେତେ ସମସ୍ତ ମହାପରାକ୍ରମୀ ନାଗ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସତ୍କୃତ ଓ ଅତିଥିସତ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।”
Verse 17
दिग्गजानां च तच्छूत्वा देवता: पितरस्तथा । ऋषयश्न महाभागा: पूजयन्ति सम रेणुकम्,दिग्गजोंके मुखसे यह बात सुनकर महाभाग देवता, पितर और ऋषि रेणुक नागकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे
ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାଭାଗ ଦେବତାମାନେ, ପିତୃମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ରେଣୁକ ନାଗଙ୍କୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରଶଂସା କରି ସମ୍ମାନ-ପୂଜା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 132
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दिग्गजानां रहस्ये द्वात्रिशदिधिकशततमो<्ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କ ରହସ୍ୟ-ବିଷୟକ ଏକଶେ ବତ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 133
एवं मन्यामहे सर्वे भारार्ता निरपेक्षिण: । इस प्रकार संतुष्ट होकर पृथ्वीके नीचे भारसे पीड़ित होनेपर भी हम सब लोगोंको वह परिश्रम प्रतीत नहीं होता है और हमलोग सुखपूर्वक वसुधाका भार वहन करते हैं। भारसे पीड़ित होनेपर भी किसीसे कुछ न चाहनेवाले हम सब लोग ऐसा ही मानते हैं
ଆମେ ସମସ୍ତେ—ଭାରରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିରପେକ୍ଷ—ଏହିପରି ମନେ କରୁ: ଏଭଳି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ, ପୃଥିବୀ ତଳେ ଭାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶ୍ରମ ଆମକୁ ଶ୍ରମ ଲାଗେ ନାହିଁ; ଆମେ ସୁଖରେ ବସୁଧାର ଭାର ବହନ କରୁ।
Frequently Asked Questions
The tension is between coercive-political authority claiming supremacy (kṣatra-pride) and the normative-spiritual authority of Brāhmaṇas; the chapter tests whether kingship can remain legitimate without humility and reverence toward ethical instruction.
Abandon the ‘kaluṣa bhāva’ (tainted disposition), bow to Brāhmaṇas, and recognize that harming or dishonoring them is portrayed as generating rāṣṭra-kṣobha—systemic disturbance affecting governance and public order.
No explicit phalaśruti appears in the supplied excerpt; the chapter’s meta-function is didactic via exemplum—linking correct reverence and restraint to political stability rather than promising a ritualized merit formula.