Adhyaya 121
Dāna-Śreṣṭhatā: On the Superiority of Giving (Maitreya–Vyāsa Exemplum)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Charity and Conduct Instructions)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to distinguish the relative excellence of vidyā (learning), tapas (austerity), and dāna (giving). Bhīṣma responds by introducing an ancient exemplum: Vyāsa, moving incognito in Vārāṇasī, visits the sage Maitreya. Recognizing him, Maitreya honors and feeds Vyāsa with excellent food. Observing Vyāsa’s pleased smile, Maitreya inquires about its cause and reflects on their perceived closeness in conduct and spiritual attainment. Vyāsa explains that his smile arises from concern about excessive disputation and over-refinement that could imply the Veda speaks untruth; he then states a triad described as the highest vow—do not injure/betray, give, and speak supreme truth. The discourse elevates dāna by stressing that even a small gift yields great result when offered to one in need with a non-envious heart, and that giving surpasses other purificatory acts. Vyāsa explicitly credits Maitreya’s gift to a thirsty recipient as equivalent in merit to great sacrifices, concluding with practical exhortations: enjoy appropriately, be content, give, and perform rites—such conduct is not overcome by mere learning or austerity.
Chapter Arc: भीष्म एक अद्भुत दृष्टान्त उठाते हैं—एक कीट को पूर्व-जन्म की स्मृति है, और वह तिर्यक्-योनि में रहते हुए भी जीवन को छोड़ना नहीं चाहता; मृत्यु का भय और जीवन का स्वाद दोनों साथ-साथ प्रकट होते हैं। → कीट स्वीकार करता है कि प्राण-त्याग अत्यन्त दुःखद और कठिन है; वह पूछता है कि समृद्धि/असमृद्धि, शुभ/अशुभ—किसी भी दशा में जीव मरना क्यों नहीं चाहता। फिर वह मनुष्यों की संपदा-समृद्धि देखकर ईर्ष्या नहीं, बल्कि अपने ही पूर्वकर्मों की नृशंसता स्मरण कर पश्चात्ताप प्रकट करता है। → भीष्म कीट से प्रश्न करते हैं—‘कीट-योनि में तुम्हें सुख कहाँ से?’—और कीट प्रत्युत्तर देता है कि सभी योनियों में जीव विषय-सुख का अनुभव करते हैं; इसलिए वह इसी देह में भी सुख पाकर जीना चाहता है, और मृत्यु से डरता है। → कीट अपने पतन का कारण पूर्वजन्म के क्रूर कर्मों को मानकर सुधार की आकांक्षा करता है और तपोधन से पूछता है कि कौन-सा शुभ कर्म भविष्य में सुख और श्रेय दिला सकता है—कर्म-परिवर्तन की दिशा स्पष्ट होती है। → कीट की जिज्ञासा खुली रह जाती है—वह कल्याणकारी कर्म कौन-सा है जिसे सुनकर वह आगे का मार्ग पकड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
अफड-्#-करत सप्तदशाधिकशततमो< ध्याय: शुभ कर्मसे एक कीड़ेको पूर्व-जन्मकी स्मृति होना और कीट-योनिमें भी मृत्युका भय एवं सुखकी अनुभूति बताकर कीड़ेका अपने कल्याणका उपाय पूछना युधिछिर उवाच अकामाश्च् सकामाश्च ये हता: सम महामृधे | कां गतिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ମହାସମରରେ ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ଯେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
दुःखं प्राणपरित्याग: पुरुषाणां महामृधे । जानासि त्वं महाप्राज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम्
ମହାସମରରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣପରିତ୍ୟାଗ ଦୁଃଖଦ। ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର—ଏହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 3
समृद्धौ वासमृद्धौ वा शुभे वा यदि वाशुभे । कारण तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो हसि मे मत:
ସମୃଦ୍ଧି ହେଉ କି ଅସମୃଦ୍ଧି, ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ—କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ତାହାର କାରଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ; କାରଣ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ।
Verse 4
भीष्म उवाच समृद्धौ वासमृद्धौँ वा शुभे वा यदि वाशुभे । संसारेडस्मिन् समायाता: प्राणिन: पृथिवीपते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପୃଥିବୀପତି! ଏହି ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଆସିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ—ସମୃଦ୍ଧି ହେଉ କି ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ—ସେହିକୁ ‘ସୁଖ’ ଭାବି ଆଢ଼େଇ ଧରନ୍ତି। ସେମାନେ ମରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ। ତାହାର କାରଣ ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ।
Verse 5
निरता येन भावेन तत्र मे शृूणु कारणम् | सम्यक् चायमनुप्रश्नस्त्वयोक्तस्तु युधिष्ठिर
ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେ ଭାବରେ ଜୀବନକୁ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିର କାରଣ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୁମେ ଯେ ଏହି ଅନୁପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଯଥାଯଥ ଓ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ।
Verse 6
अतन्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तमिदं नूप । द्वैधायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर
ହେ ନୃପ! ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଳସ ନ କରି ଏହି ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିବି—ଦ୍ୱୈଧାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଓ ଗୋଟିଏ କୀଟର ସଂବାଦ।
Verse 7
ब्रह्मभूतश्चरन् विप्र: कृष्णद्वैपायन: पुरा । ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि
ପୁରାତନ କାଳରେ ବ୍ରହ୍ମଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବିପ୍ର କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଗାଡ଼ିର ଚକ୍ରପଥରେ ଗୋଟିଏ କୀଟକୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଧାଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
Verse 8
गतिज्ञ: सर्वभूतानां भाषाज्ञश्व शरीरिणाम् । सर्वज्ञ: स तदा दृष्टवा कीटं वचनमव्रवीत्
ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଗତି ଜାଣୁଥିବା, ଶରୀରୀମାନଙ୍କର ଭାଷା ଜାଣୁଥିବା, ସର୍ବଜ୍ଞ ସେ ଋଷି—ସେହି କୀଟକୁ ଦେଖି ତେବେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 9
सर्वज्ञ व्यासजी सम्पूर्ण प्राणियोंकी गतिके ज्ञाता तथा सभी देहधारियोंकी भाषाको समझनेवाले हैं। उन्होंने उस कीड़ेको देखकर उससे इस प्रकारकी बातचीत की ।।
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ କୀଟ! ତୁମେ ଭୟାକୁଳ ଦେଖାଯାଉଛ ଏବଂ ଅତି ତ୍ୱରାରେ ଧାଉଛ। କେଉଁଠିକୁ ଧାଉଛ? କହ; ତୁମର ଏହି ଭୟ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା?
Verse 10
कीट उवाच शकटस्यास्य महतो घोष॑ं श्रुत्वा भयं मम । आगतं वै महाबुद्धे वन एष हि दारुण:
କୀଟ କହିଲା—ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ! ଏହି ବିଶାଳ ଗାଡ଼ିର ଘୋଷ ଶୁଣି ମୋତେ ଭୟ ଆସିଲା। ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଦାରୁଣ।
Verse 11
कीड़ेने कहा--महामते! यह जो बहुत बड़ी बैलगाड़ी आ रही है, इसीकी घर्घराहट सुनकर मुझे भय हो गया है; क्योंकि उसकी यह आवाज बड़ी भयंकर है ।।
କୀଟ କହିଲା—ହେ ମହାମତେ! ଏହି ବିଶାଳ ବଳଦଗାଡ଼ି ଏଇ ପଥେ ଆସୁଛି। ଏହାର ଘର୍ଘର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମୋତେ ଭୟ ହୋଇଗଲା; କାରଣ ସେ ଧ୍ୱନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। କାନରେ ପଡ଼ିଲେ ମନେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ—‘ଗାଡ଼ିଟି ଆସି ମୋତେ ଚାପି ମାରିଦେବ ନାହିଁ ତ?’ ତେଣୁ ମୁଁ ତ୍ୱରାରେ ପଥ ଛାଡ଼ି ପଳାଉଛି। ଦେଖନ୍ତୁ, ବଳଦମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚାବୁକ ପଡ଼ୁଛି; ସେମାନେ ଭାରୀ ଭାର ବହି ହାଫୁଥାଇ ଏଇଦିଗକୁ ଆସୁଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମୋତେ ଅତି ନିକଟରୁ ଶୁଣାଯାଉଛି; ଗାଡ଼ିରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ନାନା ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ମୋ କାନକୁ ଆସୁଛି।
Verse 12
वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे स्वनं प्रभो । नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविध: स्वन:
ପ୍ରଭୋ! ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ଭାର ବହୁଥିବା ଗାଡ଼ିର ଘର୍ଘର ଶବ୍ଦ ମୋତେ ଅତି ନିକଟରୁ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଏହାକୁ ହାଙ୍କୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ନାନା ପ୍ରକାର ଡାକ-ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଏହି ଶବ୍ଦ କାନରେ ପଡ଼ିଲେ ମନେ ଭୟ ହୁଏ—‘ଗାଡ଼ିଟି ଆସି ମୋତେ ଚାପି ଦେବ ନାହିଁ ତ?’ ତେଣୁ ମୁଁ ତ୍ୱରାରେ ପଳାଉଛି। ଦେଖନ୍ତୁ, ବଳଦମାନଙ୍କ ଉପରେ ଚାବୁକ ପଡ଼ୁଛି; ସେମାନେ ଭାରରେ ହାଫୁଥାଇ ଆସୁଛନ୍ତି।
Verse 13
श्रोतुमस्मद्विधेनेष न शक््य: कीटयोनिना । तस्मादतिक्रमाम्येष भयादस्मात् सुदारुणात्
କୀଟ କହିଲା—ମୋ ପରି କୀଟଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ସହି ଶୁଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଭୟରୁ ନିଜକୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ମୁଁ ଏଠାରୁ ପଳାଉଛି।
Verse 14
दुःखं हि मृत्युर्थूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् | अतो भीत: पलायामि गच्छेयं ना सुखं सुखात्
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ମହାଦୁଃଖଦାୟକ, ଏବଂ ଜୀବନ ଲଭ୍ୟ ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ତେଣୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମୁଁ ପଳାଉଛି—ଯେଣୁ ସୁଖରୁ ଖସି ଦୁଃଖରେ ନ ପଡ଼ିଯାଏ।
Verse 15
भीष्म उवाच इत्युक्त:ः स तु तं प्राह कुत: कीट सुखं तव । मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ तु वर्तसे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ସେ ତାକୁ କହିଲା, “ହେ କୀଟ! ତୋର ସୁଖ କେଉଁଠୁ? ମୋ ମତରେ ତୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ସୁଖ; କାରଣ ତୁ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ଅଛୁ।”
Verse 16
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! कीड़ेके ऐसा कहनेपर व्यासजीने उससे पूछा--“कीट! तुम्हे सुख कहाँ है?” मेरी समझमें तो तुम्हारा मर जाना ही तुम्हारे लिये सुखकी बात है; क्योंकि तुम तिर्यक् योनि--अधम कीट-योनिमें पड़े हो ।।
“ହେ କୀଟ! ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଓ ଛୋଟ-ବଡ଼ ଅନେକ ଭୋଗକୁ ତୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣୁନାହୁଁ। ତେଣୁ ତୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ।”
Verse 17
कीट उवाच सर्वत्र निरतो जीव इतश्नापि सुखं मम । चिन्तयामि महाप्राज्ञ तस्मादिच्छामि जीवितुम्
କୀଟ କହିଲା—“ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଜୀବ ସର୍ବତ୍ର କର୍ମରେ ନିରତ; ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୋର ନିଜ ସୁଖ ଅଛି। ଏହା ଭାବି ମୁଁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।”
Verse 18
कीड़ेने कहा--महाप्राज्ञ! जीव सभी योनियोंमें सुखका अनुभव करते हैं। मुझे भी इस योनिमें सुख मिलता है और यही सोचकर जीवित रहना चाहता हूँ ।।
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଦେହାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ବିଷୟ-ଭୋଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଭୋଗ ଓ ସ୍ଥାବର ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଭୋଗ ବିଶେଷତଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍।
Verse 19
अहमासं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधन: प्रभो । अब्रद्याण्यो नृशंसश्न कदर्यो वृद्धिजीवन:
କୀଟ କହିଲା— ପ୍ରଭୁ! ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଥିଲି—ତାହା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନୀ ଶୂଦ୍ର। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋ ମନରେ ଆଦର ନଥିଲା। ମୁଁ କଞ୍ଜୁସ, କ୍ରୂର, ନିର୍ଦୟ ଏବଂ ସୁଦଖୋରିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିଲି। ଏହିପରି ଆଚରଣର ଫଳରେ ମୁଁ ଏହି ନୀଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିଛି।
Verse 20
वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो द्वेष्ठा विश्वस्य सर्वश: । मिथ्याकृतो5पि विधिना परस्वहरणे रत:
କୀଟ କହିଲା— ମୋ ସ୍ୱଭାବ ଏପରି ହୋଇଗଲା: ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହିବା, ଚତୁରତାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଠକିବା, ଏବଂ ସଂସାରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସବୁ ଭାବରେ ଦ୍ୱେଷ କରିବା। ଯୁକ୍ତି ଲଗାଇ କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମିଥ୍ୟାରେ ରତ—ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତାରଣା କରୁଥିଲି ଓ ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତ୍ତି ହଡ଼ପ କରିବାରେ ଲାଗିଥିଲି।
Verse 21
भृत्यातिथिजनश्चवापि गृहे पर्यशितो मया । मात्सर्यात् स्वादुकामेन नृशंसेन बुभुक्षता
ମୁଁ ଏତେ ନିର୍ଦୟ ଥିଲି ଯେ ଘରେ ଭୃତ୍ୟ, ଅତିଥି ଓ ଆଶ୍ରିତଜନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପେଟଭରି ଖାଇ ନେଉଥିଲି। ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ଚାଳିତ, କେବଳ ସ୍ୱାଦଲୋଭରେ ଏବଂ କ୍ରୂର ଭୁଖରେ କଠୋର ହୋଇ, ମୋ ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଖୁଆଇବା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ନିଜେ ଭୋଜନ କରୁଥିଲି।
Verse 22
देवार्थ पितृयज्ञार्थमन्नं श्रद्धाउ55हतं मया । न दत्तमर्थकामेन देयमन्नं पुरा किल
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଓ ପିତୃଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅନ୍ନ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଧନଲୋଭରେ, ଯେ ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା, ସେହି ଅନ୍ନର ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିନଥିଲି।
Verse 23
गुप्त शरणमाश्रित्य भयेषु शरणागता: । अकस्मात् ते मया त्यक्ता न त्राता अभयैषिण:
ଭୟ ସମୟରେ ଅଭୟ ଆଶାରେ ଅନେକ ଶରଣାର୍ଥୀ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଥିଲେ। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚାଇ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ହଠାତ୍ ସେଠାରୁ ବାହାର କରିଦେଉଥିଲି; ଅଭୟ ଚାହୁଁଥିବା ଶରଣାଗତମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ରକ୍ଷା କରୁନଥିଲି।
Verse 24
धनं धान्यं प्रियान् दारान् यानं वासस्तथादभुतम् । श्रियं दृष्टवा मनुष्याणामसूयामि निरर्थकम्
ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଉତ୍ତମ ଯାନ, ଅଦ୍ଭୁତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖି ମୁଁ କୌଣସି ସତ୍ୟ କାରଣ ବିନା ନିରର୍ଥକ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ଜଳୁଥିଲି।
Verse 25
ईर्ष्यु: परसुखं दृष्टवा अन्यस्य न बुभूषक: । त्रिवर्गहन्ता चान्येषामात्मकामानुवर्तक:
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସୁଖ ଦେଖିଲେ ମୋର ଇର୍ଷ୍ୟା ଜାଗୁଥିଲା; କାହାର ଉନ୍ନତି ହେଉ ମୁଁ ଚାହୁଁନଥିଲି। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗରେ ମୁଁ ବାଧା ଦେଉଥିଲି, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲି।
Verse 26
नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया | स्मृत्वा तदनुतप्ये5हं हित्वा प्रियमिवात्मजम्
ପୂର୍ବେ ମୁଁ କ୍ରୁରତାରେ ପ୍ରାୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ କରିଥିଲି। ସେଗୁଡିକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏବେ ମୁଁ ଏମିତି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଜଳୁଛି, ଯେପରି କେହି ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପରେ ଅନୁତାପ କରେ।
Verse 27
शुभानां नाभिजानामि कृतानां कर्मणां फलम् | माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्वार्चितो मया
ମୁଁ କରିଥିବା ଶୁଭ କର୍ମମାନଙ୍କର ଫଳକୁ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମୋର ବୃଦ୍ଧ ମାତାଙ୍କୁ ସେବା-ପୂଜା କରିଥିଲି ଏବଂ ଏକଥର ଘରକୁ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କରିଥିଲି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେହି ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ଛୁଟିନାହିଁ।
Verse 28
सकृज्जातिगुणोपेत: संगत्या गृहमागत: । अतिथि: पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात् स्मृति:
ଏକଥର ସଂଯୋଗବଶତଃ ଜାତିଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥି ମୋ ଘରକୁ ଆସିଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା-ସତ୍କାର କରିଥିଲି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେହି କାରଣରୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ମୃତି ମୋତେ ଛାଡ଼ିନାହିଁ।
Verse 29
कर्मणा पुनरेवाहं सुखमागामि लक्षये । तच्छोतुमहमिच्छामि त्वत्त: श्रेयस्तपोधन
କୀଟ କହିଲା—ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଯେ ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ସୁଖ ପାଉଛି। ହେ ତପୋଧନ! ମୋର ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍ କ’ଣ, ତାହା ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 116
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपरव्वके अन्तर्गत दानधर्म पर्वमें अहिंसाके फलका वर्णनविषयक एक सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ଅହିଂସାର ଫଳବର୍ଣ୍ଣନ ବିଷୟକ ଏକଶ ଷୋଳତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 117
तपोधन! अब मैं पुनः किसी शुभकर्मके द्वारा भविष्यमें सुख पानेकी आशा रखता हूँ। वह कल्याणकारी कर्म कया है, इसे मैं आपके मुखसे सुनना चाहता हूँ ।।
ହେ ତପୋଧନ! ଏବେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର କୌଣସି ଶୁଭକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭବିଷ୍ୟତରେ ସୁଖ ପାଇବି ବୋଲି ଆଶା ରଖୁଛି। ସେହି କଲ୍ୟାଣକାରୀ କର୍ମ କ’ଣ—ତାହା ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଅନୁଶାସନପର୍ବଣି ଦାନଧର୍ମପର୍ବଣି କୀଟୋପାଖ୍ୟାନେ ସପ୍ତଦଶାଧିକଶତତମୋଽଧ୍ୟାୟଃ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks which is superior among learning (vidyā), austerity (tapas), and giving (dāna), seeking a ranked ethical evaluation rather than a purely ritual one.
Dāna is presented as exceptionally purifying and high-yield, especially when given to someone in need with an unresentful, compassionate intention; even small gifts can produce great results.
Yes: it states a threefold ‘highest vow’—do not betray/harm, give, and speak truth—implying that such conduct secures durable merit and social stability beyond performative disputation.