Adhyaya 116
मांसपरिवर्जन-प्रशंसा (Praise of Abstention from Meat) / Ethics of Ahiṃsā in Diet and Rite
Upa-parva: Ahiṃsā–Māṃsa-tyāga Anuśāsana (Discourse on Non-injury and Abstention from Meat)
Yudhiṣṭhira raises an apparent contradiction: Bhīṣma repeatedly extols ahiṃsā as supreme dharma, yet earlier ritual descriptions (notably śrāddha) may include meat; he asks what fault attaches to eating meat, what merit to abstaining, and how agency is distributed among killer, buyer, and consumer. Bhīṣma responds by classifying meat-eating as ethically problematic due to the necessary injury behind it, praising abstention as conducive to longevity, health, strength, memory, fearlessness, social trust, and auspicious rebirth. He cites authoritative voices (Manu, Nārada, Bṛhaspati) and compares abstention to major sacrificial merit, framing it as a high vow that grants ‘abhaya’ (non-fear) to beings. The chapter articulates a supply-chain model of culpability—those who procure, authorize, sell, prepare, or consume are all implicated—and warns against ‘vṛthā-māṃsa’ (meat not sanctioned by proper rite). It also introduces a calibrated exception: where meat is ritually consecrated and textually regulated (prokṣita/abhyukṣita; havis in ancestral procedures), the fault is described as reduced compared to unsanctioned consumption. The discourse concludes by recommending abstention—especially during specified seasonal periods (e.g., kaumuda/śārada observances)—and by presenting abstention as an exemplary dharma aligned with ahiṃsā, social welfare, and higher worlds.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न धर्म की जड़ पर चोट करता है—जो मनुष्य अधर्मवश पापकर्म कर बैठता है, वह फिर शुभगति कैसे पाए? क्या कोई ऐसा उपाय है जो पाप के भार को हल्का कर दे? → बृहस्पति उत्तर देते हैं कि पाप का मूल केवल कर्म नहीं, विकृत मनोवृत्ति भी है—अधर्मवश किया गया कर्म मन को उलटा कर नरकगति की ओर ढकेलता है। तब वे शुद्धि का मार्ग खोलते हैं: न्याय से उपार्जित अन्न का दान, विशेषतः स्वाध्याय-निरत द्विजों को, प्रसन्न अंतःकरण से। → अन्नदान की ‘विशेष महिमा’ का निर्णायक प्रतिपादन—वर्णानुसार न्यायोपार्जित अन्न का दान पाप-क्षय का सशक्त साधन है: वैश्य खेती से उपार्जित अन्न में राजभाग देकर शेष का दान करे तो पाप से छूटता है; शूद्र कठोर परिश्रम से कमाकर द्विजों को अन्न दे तो पाप से मुक्त होता है; और हर अवस्था में न्याय से कमाया अन्न पात्र में नित्य देना ‘परमा गति’ कहा गया। → बृहस्पति समग्र फल बताकर निष्कर्ष देते हैं—अन्नदान सब धर्मों और दानों का मूल है; यह लोक-परलोक दोनों में कल्याणकारी है और पाप-प्रायश्चित्त का श्रेष्ठ उपाय है, बशर्ते उपार्जन न्यायपूर्ण हो और दान श्रद्धा-प्रसन्नता से हो।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज (_) अऑपि-्छऋाय द्ादर्शाधिकशततमो< ध्याय: पापसे छूटनेके उपाय तथा अन्नदानकी विशेष महिमा युधिछ्िर उवाच अधर्मस्य गतिर्त्रह्मयम् कथिता मे त्वयानघ । धर्मस्य तु गतिं श्रोतुमिच्छामि वदतां वर
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ ମୋତେ ଅଧର୍ମର ଗତି କହିଛନ୍ତି। ହେ ନିଷ୍ପାପ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏବେ ମୁଁ ଧର୍ମର ଗତି ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 2
कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम् । कर्मणा च कृतेनेह केन यान्ति शुभां गतिम्,मनुष्य पाप कर्म करके कैसे शुभगतिको प्राप्त होते हैं तथा किस कर्मके अनुष्ठानसे उन्हें उत्तम गति प्राप्त होती है?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପାପ କର୍ମ କରି ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଶୁଭ ଗତି ପାଉଛନ୍ତି? ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ କେଉଁ କର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଆନ୍ତି?
Verse 3
ब॒हस्पतिर्वाच कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशमागत: । मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते
ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପକର୍ମ କରି ଅଧର୍ମର ବଶୀଭୂତ ହୁଏ, ତାହାର ମନ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ପଥକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ; ତେଣୁ ସେ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ।
Verse 4
मोहादधर्म यः कृत्वा पुन: समनुतप्यते । मन:समाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ମୋହବଶେ ଅଧର୍ମ କରି ପରେ ସତ୍ୟ ଅନୁତାପ କରେ, ଏବଂ ମନର ସମାଧି ଓ ସ୍ମୃତିସଂଯମରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଆଉ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 5
परंतु जो अज्ञानवश अधर्म बन जानेपर पुनः उसके लिये पश्चात्ताप करता है, उसे चाहिये कि मनको वशमें रखकर वह फिर कभी पापका सेवन न करे ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନବଶେ ଅଧର୍ମରେ ପଡ଼ି ପରେ ତାହା ପାଇଁ ଅନୁତାପ କରେ, ସେ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପୁଣି କେବେ ପାପର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ ଯେତେ ଯେତେ ତାହାର ମନ ନିଜ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟକୁ ଗର୍ହା କରେ, ସେତେ ସେତେ ସେ ଅଧର୍ମଜନିତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 6
यदि व्याहरते राजन् विप्राणां धर्मवादिनाम् | ततोअधर्मकृतात् क्षिप्रमपवादात् प्रमुच्यते
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଯଦି ପାପୀ ପୁରୁଷ ଧର୍ମବାଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ପାପ କଥା କହିଦିଏ, ତେବେ ସେ ଅଧର୍ମକୃତ କର୍ମଜନିତ ନିନ୍ଦା-ଅପବାଦରୁ ଶୀଘ୍ର ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 7
यथा यथा नर: सम्यगधर्ममनुभाषते । समाहितेन मनसा विमुच्येत तथा तथा । भुजंग इव निर्मोकात् पूर्वमुक्ताज्जरान्वितात्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ସମାହିତ ମନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେ ଯେତେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଧର୍ମକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେତେ ସେତେ ସେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଯେପରି ସର୍ପ ପୂର୍ବରୁ ଛାଡ଼ିଦିଆ, ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମୋକରୁ ଖସି ପଡ଼େ।
Verse 8
दत्त्वा विप्रस्थ दानानि विविधानि समाहित: । मन:समाधिसंयुक्त: सुगतिं प्रतिपद्यते,मनुष्य एकाग्रचित्त होकर सावधान हो ब्राह्मणको यदि नाना प्रकारके दान करे तो वह उत्तम गतिको पाता है
ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ଓ ସମାହିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନାନାପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଲେ, ମନଃସମାଧିସଂଯୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଏ।
Verse 9
प्रदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर । नर: कृत्वाप्यकार्याणि ततो धर्मेण युज्यते
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଦାନଗୁଡ଼ିକ କହିବି—ଯାହା ଦେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ଧର୍ମ ସହ ପୁନଃ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 10
युधिष्ठिर! अब मैं उन उत्कृष्ट दानोंका वर्णन करूँगा, जिन्हें देकर मनुष्य यदि उससे न करने योग्य कर्म बन जाय॑ँ तो भी धर्मके फलसे संयुक्त होता है ।।
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏବେ ମୁଁ ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାନଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ଯାହା ଦେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ଧର୍ମଫଳ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନଦାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ ସରଳଭାବେ ଧର୍ମ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ନ ଦାନ କରୁ।
Verse 11
प्राणा हुन्न॑ मनुष्याणां तस्माज्जन्तुश्व॒ जायते । अन्ने प्रतिेष्ठितो लोकस्तस्मादन्न॑ प्रशस्थते
ଅନ୍ନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରାଣ; ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ପ୍ରାଣୀର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଜଗତ ଅନ୍ନରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତେଣୁ ଅନ୍ନ ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 12
अन्न मनुष्योंका प्राण है, अन्नसे ही प्राणीका जन्म होता है, अन्नके ही आधारपर सारा संसार टिका हुआ है। इसलिये अन्न सबसे उत्तम माना गया है ।।
ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ଅନ୍ନକୁ ହିଁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; କାରଣ ଅନ୍ନଦାନ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ରନ୍ତିଦେବ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
Verse 13
न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजातिभ्योन्नमुत्तमम् स्वाध्यायं समुपेते भ्य: प्रह्ष्टेनान्तरात्मना
ନ୍ୟାୟରେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନରୁ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ—ବିଶେଷତଃ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟପରାୟଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ—ପ୍ରସନ୍ନ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
यस्य ह्ाान्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शतं दश । हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत्,जिस पुरुषके प्रसन्न चित्तसे दिये हुए अन्नको एक हजार ब्राह्मण खा लेते हैं, वह पशु- पक्षीकी योनिमें नहीं जन्म लेता
ଯାହାର ପ୍ରସନ୍ନ ମନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନକୁ ଶତ ଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେ ତିର୍ୟକ୍ଗତି (ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ଯୋନି)କୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 15
ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्य नरर्षभ | नरो<थधर्मात् प्रमुच्येत योगेष्वभिरत: सदा
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଯୋଗସାଧନାରେ ରତ ରହି ଦଶହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ଧର୍ମବଳରେ ପାପବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
भैक्ष्येणान्नं समाहृत्य विप्रो वेदपुरस्कृत: । स्वाध्यायनिरते विप्रे दत््तेह सुखमेधते,वेदज्ञ ब्राह्मण भिक्षासे अन्न लाकर यदि स्वाध्याय-परायण विप्रको दान देता है तो इस लोकमें सुखी होता है
ବେଦକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଷାରେ ଅନ୍ନ ସଂଗ୍ରହ କରି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟନିରତ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କଲେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସୁଖରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 17
(भैक्ष्येणापि समाहृत्य दद्यादन्नं द्विजेषु वै । सुवर्णदानात् पापानि नश्यन्ति सुबहून्यपि ।।
ଭିକ୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ସଂଗ୍ରହ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଜୀବିକା ଚାଲାଇବାକୁ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ ଭୂମି ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଗୁରୁ ପାତକରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ପୁରାଣ ପାରାୟଣରେ ଦ୍ୱିଜ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାୟତ୍ରୀଜପ, ଏକ ହଜାର ଗୋଧେନୁକୁ ତୃପ୍ତ କରିବା, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବେଦାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଦେବା, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ୟାଗ ଆଦି କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ ପାତକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତଥାପି ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର କରିବା ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ; ଏହିକାରଣରୁ ଅନ୍ନକୁ ପରମ ଦାନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏବଂ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଧନକୁ ଅହିଂସାରେ ରକ୍ଷା କରି, ନ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଜାପାଳନ କରି, ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଅନ୍ନକୁ ବେଦବିଦ୍ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଦାନ କରେ—ସେ ଅନ୍ନଦାନର ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବକୃତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
Verse 18
द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्य: प्रयतः सुसमाहित: । तेनापोहति धर्मात्मन् दुष्कृतं कर्म पाण्डव
ଧର୍ମାତ୍ମନ୍ ପାଣ୍ଡବ! ଯେ ନିୟମଶୀଳ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ବାହୁବଳରେ ଅର୍ଜିତ ଅନ୍ନକୁ ବେଦବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଦାନ କରେ, ସେ ଏହି ଅନ୍ନଦାନର ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବକୃତ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 19
षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम् । वैश्यो ददद् द्विजातिभ्य: पापेभ्य: परिमुच्यते
ଯେ ବୈଶ୍ୟ କୃଷିରେ ଅନ୍ନ ଉପାର୍ଜନ କରି, ତାହାର ଷଷ୍ଠାଂଶ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇ, ଅବଶିଷ୍ଟରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 20
अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम् । अन्न दत्त्वा द्विजातिभ्य: शूद्र: पापात् प्रमुच्यते
ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଯଦି ପ୍ରାଣସନ୍ଦେହକୁ ଅବହେଳା କରି କଠୋର ପରିଶ୍ରମରେ ଅର୍ଜିତ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 21
औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वाविहिंसक: । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि पश्यति,जो किसी प्राणीकी हिंसा न करके अपनी छातीके बलसे पैदा किया हुआ अन्न विप्रोंको दान करता है, वह कभी संकटका अनुभव नहीं करता
ଯେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ହିଂସା ନକରି, ନିଜ ଦେହବଳରେ ଅନ୍ନ ଅର୍ଜନ କରି, ତାହା ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରେ—ସେ କେବେ ଦୁର୍ଗତି ଓ ସଙ୍କଟ ଦେଖେ ନାହିଁ।
Verse 22
न्यायेनैवाप्तमन्नं तु नरो हर्षसमन्वित: । द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात् प्रमुच्यते
ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ଅନ୍ନ ପାଇ, ହର୍ଷସହିତ ତାହା ବେଦବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପାପବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 23
अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन्नर: । सतां पन्थानमावृत्य सर्वपापै: प्रमुच्यते
ଏହି ଲୋକରେ ଅନ୍ନ ହିଁ ବଳକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ବଢ଼ାଏ। ତେଣୁ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବଳବାନ ହୁଏ; ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ପଥର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 24
दानवदूभि: कृत: पन्था येन यान्ति मनीषिण: । ते हि प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्म: सनातन:
ଦାତାମାନେ ଯେ ପଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ମନୀଷୀମାନେ ସେହି ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି। ଅନ୍ନଦାନୀମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରାଣଦାତା; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 25
सर्वावस्थ॑ मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम् । कार्य पात्रागतं नित्यमन्नं हि परमा गति:
ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବସ୍ଥାରେ ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ଉପାର୍ଜିତ ଅନ୍ନ ସଦା ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଅନ୍ନ ହିଁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ପରମ ଆଧାର ଓ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 26
अन्नस्य हि प्रदानेन नरो रौद्रं न सेवते । तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम्,अन्न-दान करनेसे मनुष्यको कभी नरककी भयंकर यातना नहीं भोगनी पड़ती; अतः न्यायोपार्जित अन्नका ही सदा दान करना चाहिये
ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକ-ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅନ୍ୟାୟବର୍ଜିତ, ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ଉପାର୍ଜିତ ଅନ୍ନ ହିଁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 27
यतेद् ब्राह्मणपूर्व हि भोक्तुमन्नं गृही सदा । अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नदानेन मानव:
ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ ସଦା ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ପରେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ନଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନକୁ ସାର୍ଥକ କରି, ବ୍ୟର୍ଥ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप । न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବେଦ, ନ୍ୟାୟ, ଧର୍ମ ଓ ଇତିହାସ-ପରମ୍ପରାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକ ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ନା ପୁଣି ସଂସାରଚକ୍ରରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ଏହି ଲୋକରେ ତାହାର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରଲୋକରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
Verse 29
न याति नरकं घोरें संसारांश्व न सेवते । सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम्
ସେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ନା ସଂସାରଚକ୍ରର ବନ୍ଧନକୁ ସେବନ କରେ। ତାହାର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
Verse 30
एवं खलु समायुक्तो रमते विगतज्वरः । रूपवान् कीर्तिमांश्वैव धनवांश्वोपपद्यते,इस प्रकार अन्न-दानमें संलग्न हुआ पुरुष निश्चिन्त हो सुखका अनुभव करता है और रूपवान, कीर्तिमान् तथा धनवान होता है
ଏପରି ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଦାନଧର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଚିନ୍ତା-ତାପରହିତ ହୋଇ ସୁଖରେ ବସେ; ଏବଂ ସେ ରୂପବାନ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ ଓ ଧନବାନ ହୁଏ।
Verse 31
एतत् ते सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महत् । मूलमेतत् तु धर्माणां प्रदानानां च भारत,भारत! अन्न-दान सब प्रकारके धर्मों और दानोंका मूल है। इस प्रकार मैंने तुम्हें यह अन्नदानका सारा महान् फल बताया है
ହେ ଭାରତ! ଅନ୍ନଦାନର ଏହି ମହାନ ଫଳ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି। ଅନ୍ନଦାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଓ ସମସ୍ତ ଦାନର ମୂଳ।
Verse 111
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें संसारचक्र नामक एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ “ସଂସାରଚକ୍ର” ନାମକ ଏକଶେ ଏଗାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 112
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि संसारचक्रे दादशाधिकशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ସଂସାରଚକ୍ର’ ନାମକ ଏକଶେ ବାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the perceived conflict between the maxim ‘ahiṃsā paramo dharmaḥ’ and ritual/śrāddha precedents that can involve meat—prompting the question of when, if ever, consumption can be ethically consistent with dharma.
Ahiṃsā is treated as a primary ethical standard, and abstention from meat is praised as a high vow that protects beings; moral responsibility is distributed across all enabling roles, not only the direct act of killing.
Yes: the chapter repeatedly attributes tangible and transcendent outcomes to abstention—health, longevity, reputation, fearlessness, auspicious rebirth, and higher worlds—presenting meat-abstinence as comparable in merit to major ritual accomplishments.