Adhyaya 108
ज्येष्ठ-कनिष्ठ-धर्मः — Duties of Elders and Juniors (Anuśāsana-parva 108)
Upa-parva: Ācāra–Jyeṣṭha-Dharma (Conduct and Duties toward Elders) — discourse unit within Anuśāsana-parva
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define correct reciprocal conduct between elder and younger siblings. Bhīṣma replies that Yudhiṣṭhira should embody the steadiness of an elder, stressing that a teacher’s (guru’s) conduct carries greater weight than a student’s and that one cannot properly ‘manage’ an unwise superior—highlighting asymmetry of authority and the need for discernment. He advises that even the capable may appear ineffective in adverse conditions, and that speech should be framed with ‘parihāra’ (avoidance/mitigation) to prevent transgression and escalation. The chapter warns that people with divided hearts, including rivals, exploit fissures—especially when prosperity inflames envy—so family unity must be actively protected. The elder can elevate or ruin the lineage; an elder who harms a younger forfeits status and may be subject to regulation by rulers. Unjust conduct leads to demerit and reputational collapse. Norms of fair shares are indicated: wrongdoing disqualifies from portions, and an elder should not arrange marriage-wealth without providing for juniors; paternal inheritance is distinguished from self-earned property. The text forbids unequal allotment among sons and prohibits contempt toward elders even if one perceives personal excellence, grounding hierarchy in dharma. It ranks authorities—mother, father, teacher—and states that after the father’s death the elder brother functions as a father, maintaining and protecting juniors, who in turn honor and depend upon him. It closes by extending maternal equivalence to the elder sister and certain affinal relations, emphasizing kinship as a moral infrastructure.
Chapter Arc: राजा से कहा जाता है कि जो इस प्रसंग को नित्य सुनता और कहता है, वह शुभ लोकों को प्राप्त होता है—इस वचन से अध्याय का द्वार ‘श्रवण-कीर्तन’ की पुण्य-प्रतिज्ञा पर खुलता है। → फिर उपदेश सूक्ष्म आचार-विधानों में उतरता है: रात्रि-आचरण, भोजन के बाद की मर्यादा, कुछ पदार्थों का निषेध (विशेषतः रात में), और ऐसे व्यवहार जिनसे आयु, यश और कुल-प्रतिष्ठा क्षीण होती है। → स्त्री-रक्षा और काम-नियमन का कठोर शिखर आता है—ईर्ष्या को अनायुष्य बताकर त्यागने की आज्ञा, परस्त्रीगमन को आयु-नाशक पाप कहकर दृढ़ निषेध, तथा गृहस्थ-धर्म की मर्यादा को ‘यत्नतः’ साधने का आग्रह। → अध्याय सामाजिक-धर्म के व्यावहारिक निष्कर्ष पर टिकता है: विवाह-योग्य कन्या का योग्य वर से विवाह, संतान-व्यवस्था, और कुल-पालन—गृहस्थ के लिए नीति को कर्म-रूप में बाँधकर।
Shlokas
Verse 104
(य इमं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् स शुभानू प्राप्तुते लोकान् सदाचारव्रतान्नूप ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଶୁଣେ ଏବଂ ଯେ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାଠ କରେ, ସେ ସଦାଚାର-ନିଷ୍ଠ ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ଶୁଭ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 119
नक्तं न कुर्यात् पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାତିରେ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଭୋଜନ ପରେ ପ୍ରସାଧନ କିମ୍ବା ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି-ପ୍ରସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 120
वर्जनीयाश्रैव नित्यं सक्तवो निशि भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! କିଛି କର୍ମ ଓ କିଛି ଆସକ୍ତି ସଦା ବର୍ଜନୀୟ—ବିଶେଷକରି ଯାହା ରାତିରେ ଆସକ୍ତି ଜନ୍ମାଏ।
Verse 121
शेषाणि चैव पानानि पानीयं चापि भोजने । भरतनन्दन! रातमें सत्तू खाना सर्वथा वर्जित है। अन्न-भोजनके पश्चात् जो पीनेयोग्य पदार्थ और जल शेष रह जाते हैं, उनका भी त्याग कर देना चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! ରାତିରେ ସତ୍ତୁ ଖାଇବା ସର୍ବଥା ବର୍ଜନୀୟ। ଭୋଜନ ପରେ ଯେ ପାନଯୋଗ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଓ ଜଳ ଶେଷ ରହିଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଅତିତୃପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ରାତିରେ ଏପରି ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 122
महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—(ବିବାହ ପାଇଁ) ମହାନ୍ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତା, ଏବଂ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଗୁଣରେ ପ୍ରଶଂସିତା ନାରୀକୁ ବାଛିବା ଉଚିତ।
Verse 123
अपत्यमुत्पाद्य तत: प्रतिष्ठाप्प कुलं तथा
ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇ ପରେ ଯଥାବିଧି କୁଳପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 124
पुत्रा: प्रदेया ज्ञानेषु कुलधर्मेषु भारत । भारत! उसके गर्भसे संतान उत्पन्न करके वंश-परम्पराको प्रतिष्ठित करे और ज्ञान तथा कुलधर्मकी शिक्षा पानेके लिये पुत्रोंको गुरुके आश्रममें भेज दे ।।
ହେ ଭାରତ! ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ କୁଳଧର୍ମର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ, ସୁକୁଳଜ ଧୀମାନ ଯୋଗ୍ୟ ଯୁବକଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 125
शिर:स्नातो<थ कुर्वीत दैवं पित्रमथापि च
ହେ ଭାରତ! ଶିରଃସ୍ନାନ କରି ପରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ନିଜ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ରରେ, ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଭାଦ୍ରପଦା ଦୁଇଟିରେ ଓ କୃତ୍ତିକାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷିଦ୍ଧ।
Verse 126
नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिन् जातो भवेन्नर: । न प्रोष्ठपदयो: कार्य तथाग्नेये च भारत
ମନୁଷ୍ୟ ଯେ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଜନ୍ମିଛି, ସେହି ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଏହି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦୁଇ ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦା (ଭାଦ୍ରପଦା) ରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନେୟ ନକ୍ଷତ୍ର (କୃତ୍ତିକା) ରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ହେ ଭାରତ।
Verse 127
दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरें च विवर्जयेत् । ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्
ସମସ୍ତ ଦାରୁଣ (ଅଶୁଭ) ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ପ୍ରତ୍ୟରି (ବିରୋଧୀ) ତାରାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ସାରକଥା, ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁ ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କୁହାଯାଇଛି, ସେସବୁରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 128
प्राडमुख: श्मश्रुकर्माणि कारयेत् सुसमाहित: । उदड्मुखो वा राजेन्द्र तथायुर्विन्दते महत्
Bhīṣma said: “O king, a man should have shaving and related grooming rites performed while fully composed, facing either the east or the north. By doing so, O best of kings, he is said to obtain great longevity.”
Verse 129
(सतां गुरूणां वृद्धानां कुलस्त्रीणां विशेषतः ।) परिवादं न च ब्रूयात् परेषामात्मनस्तथा | परिवादो ह्वाधर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ
Bhishma said: One should not speak words of slander—especially against the virtuous, one’s teachers, the elderly, and above all the women of noble families; nor should one malign other people, or even oneself. For, O bull among the Bharatas, slander is declared to be a cause that leads toward adharma.
Verse 130
वर्जयेद् व्यंगिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम | समार्षा व्यड्धितां चैव मातु: स्वकुलजां तथा
Bhishma said: “O best of men, a man should avoid marrying a maiden who is physically defective, as well as one with excessive or abnormal bodily features; likewise he should not marry a girl whose gotra and pravara are the same as his own, nor one born in his mother’s own clan (i.e., from the maternal lineage).”
Verse 131
वृद्धां प्रवजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् । तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत्
Bhīṣma said: One should refrain from harming or violating a woman who is aged, or who has renounced worldly life, or who is devoted to her husband; likewise, one should also refrain from targeting a woman of a socially ‘lower’ varṇa as well as one of a ‘higher’ varṇa. The ethical point is restraint: certain persons are to be treated as inviolable, and one must not let social distinctions become a pretext for wrongdoing.
Verse 132
जो बूढ़ी, संन्यासिनी, पतिव्रता, नीच वर्णकी तथा ऊँचे वर्णकी स्त्री हो, उसके सम्पर्कसे दूर रहना चाहिये ।।
Verse 133
अपस्मारिकुले जातां निहीनां चापि वर्जयेत् । श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर
Verse 134
लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणै: । मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान् वोढुमहति
Bhishma said: “You should marry that woman who is endowed with auspicious marks, whose conduct is praised as excellent, and who is pleasing to the mind and worthy to behold.”
Verse 135
महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्िर । अवरा पतिता चैव न ग्राह्मा भूतिमिच्छता
Bhīṣma said: “O Yudhiṣṭhira, one who seeks his own welfare and prosperity should contract marriage into a great family, or at least into one equal in standing. A woman of inferior birth, and especially one who is fallen from right conduct, should not be accepted in marriage by a man who desires lasting well-being.”
Verse 136
अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रिया: सुविहिताश्च या: । वेदे च ब्राह्मणै: प्रोक्तास्ताश्न सर्वा: समाचरेत्
Bhishma said: Having carefully kindled the sacred fires (by due means), one should diligently perform all the rites that are properly enjoined—those prescribed in the Veda and taught by the Brahmins. The teaching emphasizes disciplined adherence to Vedic duty through correctly established ritual fire and conscientious practice.
Verse 137
न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्व सर्वश: । अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्या विवर्जयेत्
Verse 138
अनायुष्यं दिवा स्वप्न तथाभ्युदितशायिता । प्रगे निशामाशु तथा नैवोच्छिष्टा: स्वपन्ति वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦିନେ ଶୋଇବା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ଶୟନ କରିବା ଆୟୁ କ୍ଷୟ କରେ। ପ୍ରଭାତକାଳେ ଓ ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ ଶୋଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସଦାଚାରୀମାନେ ରାତିରେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ (ଅଶୁଚି) ଅବସ୍ଥାରେ ଶୋଉନାହାନ୍ତି।
Verse 139
पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा । यत्नतो वै न कर्तव्यमभ्यासश्रैव भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ଆୟୁ କ୍ଷୟକାରୀ; ଏବଂ ନାପିତସେବା ପରେ ସ୍ନାନ ନକରି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ (ଅଶୁଚି) ରହିବା ମଧ୍ୟ ହାନିକାରକ। ତେଣୁ, ହେ ଭାରତ, ଏହି ଆଚରଣକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଅଶୌଚ ଅବସ୍ଥାରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 140
संध्यायां च न भुज्जीत न स्नायेन्न तथा पठेत् । प्रयतश्न॒ भवेत् तस्यां न च किंचित् समाचरेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ପାଠ/ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେହି ପବିତ୍ର ସମୟରେ ସଂଯମୀ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଉପାସନାରେ ନିମଗ୍ନ ରହିବା ଉଚିତ୍; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 141
ब्राह्मणान् पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप । देवांश्व॒ प्रणमेत् स्नातो गुरूंश्वाप्पभिवादयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ! ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ନାତ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଏବଂ ଗୁରୁଜନ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଆଦରପୂର୍ବକ ଅଭିବାଦନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 142
नरेश्वर! ब्राह्मणोंकी पूजा, देवताओंको नमस्कार और गुरुजनोंको प्रणाम स्नानके बाद ही करने चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜା, ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ—ଏସବୁ ସ୍ନାନ ପରେ ମାତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍। ନିମନ୍ତ୍ରଣ ବିନା କେଉଁଠି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦର୍ଶକ ଭାବେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ବିନା ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରେ। ହେ ଭାରତ! ଯେଉଁଠାରେ ଆଦର ନାହିଁ, ସେଠାକୁ ଯିବା ଆୟୁ କ୍ଷୟ କରେ।
Verse 143
न चैकेन परिव्रज्यं न गन्तव्यं तथा निशि । अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏକା ଏକା ଘୁରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ରାତିରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ—ବିଶେଷକରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଗୋଧୂଳି ଛାଇବା ପୂର୍ବରୁ—ଘରେ ରହିବା ଉଚିତ।
Verse 144
मातु: पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम् । हित॑ चाप्यहितं चापि न विचार्य नरर्षभ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମାତା, ପିତା ଓ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା ହିତ କି ଅହିତ—ଏହା ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 145
नरश्रेष्ठ) माता-पिता और गुरुजनोंकी आज्ञाका अविलम्ब पालन करना चाहिये। इनकी आज्ञा हितकर है या अहितकर, इसका विचार नहीं करना चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାତା-ପିତା ଓ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ବିଳମ୍ବ ବିନା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହା ହିତ କି ଅହିତ—ଏହା ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ହେ ନରାଧିପ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ହାତୀ-ଘୋଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ ଓ ରଥଚାଳନା କଳାରେ ନିପୁଣତା ପାଇଁ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ ହୁଅ; କାରଣ ଯତ୍ନବାନ ପୁରୁଷ ସୁଖପୂର୍ବକ ଉନ୍ନତି କରେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ, ସ୍ୱଜନ ଓ ଭୃତ୍ୟ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ହୋଇଯାଏ।
Verse 146
यत्नवान् भव राजेन्द्र यत्नवान् सुखमेधते । अप्रधृष्यश्न शत्रूणां भृत्यानां स्वजनस्य च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯତ୍ନବାନ ହୁଅ; ଯତ୍ନବାନ ପୁରୁଷ ସୁଖପୂର୍ବକ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ସ୍ୱଜନ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଅପ୍ରଧୃଷ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 147
प्रजापालनयुक्तश्न न क्षतिं लभते क्वचित् । युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ରାଜା ସଦା ପ୍ରଜାପାଳନରେ ନିଯୁକ୍ତ ରହେ, ସେ କେବେଠି ହାନି ଭୋଗେ ନାହିଁ। ହେ ଭାରତ, ତୁମେ ଯୁକ୍ତିଶାସ୍ତ୍ର (ତର୍କ) ଓ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର (ବ୍ୟାକରଣ) — ଉଭୟର ଜ୍ଞାନ ଅর্জନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 148
गान्धर्वशास्त्रं च कला: परिज्ञेया नराधिप । पुराणमितिहासाश्च॒ तथाख्यानानि यानि च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ! ତୁମେ ଗାନ୍ଧର୍ବଶାସ୍ତ୍ର (ସଙ୍ଗୀତଶାସ୍ତ୍ର) ଓ ସମସ୍ତ କଳାରେ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ ହେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପୁରାଣ, ଇତିହାସ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ-ଆଖ୍ୟାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 149
महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं॑ नित्यमेव ते । नरेश्वर! गान्धर्वशास्त्र (संगीत) और समस्त कलाओंका ज्ञान प्राप्त करना भी तुम्हारे लिये आवश्यक है। तुम्हें प्रतेदिन पुराण, इतिहास, उपाख्यान तथा महात्माओंके चरित्रका श्रवण करना चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ତୁମେ ନିତ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେମାନେ ମାନ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାନ ଦିଅ; ଯେମାନେ ନିନ୍ଦ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କର। ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଯୁଦ୍ଧ କର—ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର। ରଜସ୍ୱଳା ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ନ ସମୀପ କର, ନ ଡାକ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ସ୍ନାନ ପରେ ବିଚକ୍ଷଣ ପୁରୁଷ ରାତିରେ ସମୀପ କରିପାରେ। ପଞ୍ଚମ ଦିନ ଗର୍ଭାଧାନେ କନ୍ୟା, ଷଷ୍ଠ ଦିନେ ପୁତ୍ର; ଏବଂ ସମରାତ୍ରିରେ ପୁତ୍ର, ବିଷମରାତ୍ରିରେ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 150
स््नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद् विचक्षण: । पज्चमे दिवसे नारी षछ्ठे-हनि पुमान् भवेत्
ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ସ୍ନାନ ପରେ ବିଚକ୍ଷଣ ପୁରୁଷ ରାତିରେ ସମୀପ କରୁ। ପଞ୍ଚମ ଦିନ ଗର୍ଭାଧାନେ କନ୍ୟା, ଷଷ୍ଠ ଦିନେ ପୁତ୍ର; ଏବଂ ସମରାତ୍ରିରେ ପୁତ୍ର, ବିଷମରାତ୍ରିରେ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 151
एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डित: । ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वश:,इसी विधिसे विद्वान् पुरुष पत्नीके साथ समागम करे। भाई-बन्धु, सम्बन्धी और मित्र --इन सबका सब प्रकारसे आदर करना चाहिये
ଏହି ବିଧିଅନୁସାରେ ପଣ୍ଡିତ ପୁରୁଷ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦାମ୍ପତ୍ୟସଙ୍ଗମରେ ସମୀପ କରୁ। ଏବଂ ଜ୍ଞାତି, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ମିତ୍ର—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 152
यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ैविविधदक्षिणै: । अत ऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଥାଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ତା’ପରେ, ହେ ନରାଧିପ! ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମର ଅବଧି ସମାପ୍ତ ହେଲେ ବାନପ୍ରସ୍ଥଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସିବା ଉଚିତ।
Verse 153
एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तित: । शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्य: प्रत्याहायों युधिछ्चिर
ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଆୟୁ ବଢ଼ାଇବାର ଲକ୍ଷଣ ଓ ନିୟମ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି। ଯାହା କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ତାହା ତୁମେ ତିନି ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପଚାରି ଜାଣିନିଅ।
Verse 154
आचारो भूतिजनन आचार: कीर्तिवर्धन: । आचाराद् वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम्
ସଦାଚାର ହେଉଛି କଲ୍ୟାଣର ଜନକ, ସଦାଚାର ହେଉଛି କୀର୍ତ୍ତିବର୍ଧକ। ସଦାଚାରରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆୟୁ ବଢ଼େ; ସଦାଚାର ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଦୁର୍ବୃତ୍ତିକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 155
आगगमानां हि सर्वेषामाचार: श्रेष्ठ उच्यते । आचारप्रभवो धर्मों धर्मादायुर्विवर्धते,सम्पूर्ण आगमोंमें सदाचार ही श्रेष्ठ बतलाया जाता है। सदाचारसे धर्मकी उत्पत्ति होती है और धर्मसे आयु बढ़ती है
ସମସ୍ତ ଆଗମ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର-ପରମ୍ପରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦାଚାରକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସଦାଚାରରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଧର୍ମରୁ ଆୟୁ ବଢ଼େ।
Verse 156
एतद् यशस्यमायुष्य॑ स्वर्ग्य स्वस्त्ययनं महत् | अनुकम्प्य सर्ववर्णान् ब्रह्मणा समुदाह्॒तम्
ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କରି ସଦାଚାର-ଧର୍ମର ଏହି ମହାଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଯଶ, ଆୟୁ ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇ କଲ୍ୟାଣର ମହାଧାର ହୁଏ।
Verse 1183
न भूज्जीत च मेधावी तथायुर्विन्दते महत् । राजन! बुद्धिमान् पुरुष सायंकालमें गोधूलिकी वेलामें न तो सोये, न विद्या पढ़े और न भोजन ही करे। ऐसा करनेसे वह बड़ी आयुको प्राप्त होता है
ରାଜନ୍! ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଗୋଧୂଳି ବେଳାରେ ନ ଶୋଇବ, ନ ପଢ଼ିବ, ନ ଭୋଜନ କରିବ। ଏହି ସଂଯମ ପାଳନ କଲେ ସେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ପାଏ।
Verse 1196
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता । अपना कल्याण चाहनेवाले पुरुषको रातमें श्राद्धकर्म नहीं करना चाहिये। भोजन करके केशोंका संस्कार (क्षौरकर्म) भी नहीं करना चाहिये तथा रातमें जलसे स्नान करना भी उचित नहीं है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଚାହେ, ସେ ରାତିରେ ପାନୀୟ-ଜଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ରାତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରିବେ ନାହିଁ; ଭୋଜନ ପରେ କେଶସଂସ୍କାର (କ୍ଷୌରକର୍ମ) କରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ରାତିରେ ଜଳସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 1216
द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत् । रातमें न स्वयं डटकर भोजन करे और न दूसरेको ही डटकर भोजन करावे। भोजन करके दौड़े नहीं। ब्राह्मणोंका वध कभी न करे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜଙ୍କ (ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ) ଉପରେ ହିଂସା କେବେ ନ କର। ଭୋଜନ ପରେ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ କରିବେ ନାହିଁ। ରାତିରେ ନିଜେ ଜୋରକରି ଭୋଜନ କରିବେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଭୋଜନ କରାଇବେ ନାହିଁ। ଭୋଜନ କରି ଦୌଡ଼ିବେ ନାହିଁ। ସର୍ବୋପରି ବ୍ରାହ୍ମଣବଧ କେବେ ନ କର।
Verse 1226
वयःस्थां च महाप्राज्ञ: कन्यामावोदुम्ति । जो श्रेष्ठ कुलमें उत्पन्न हुई हो
ଭୀଷ୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଯେ ପୁରୁଷ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ବିବାହଯୋଗ୍ୟ ବୟସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଏମିତି ସୁଲକ୍ଷଣା କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 1243
पुत्रा निवेश्याश्व कुलाद् भृत्या लभ्याश्व भारत । भरतनन्दन! यदि कन्या उत्पन्न करे तो बुद्धिमान् एवं कुलीन वरके साथ उसका ब्याह कर दे। पुत्रका विवाह भी उत्तम कुलकी कन्याके साथ करे और भृत्य भी उत्तम कुलके मनुष्योंको ही बनावे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କର; ଏବଂ ଭଲ କୁଳରୁ ଭୃତ୍ୟ (ସେବକ) ଲଭ କର। ହେ ଭରତନନ୍ଦନ! କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ କୁଳୀନ ବର ସହିତ ତାହାର ବିବାହ କରାଇଦେ। ପୁତ୍ରର ବିବାହ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳର କନ୍ୟା ସହ କର; ଏବଂ ସେବକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳର ଲୋକଙ୍କୁ ହିଁ ନିଯୁକ୍ତ କର।
Frequently Asked Questions
How to balance authority and humility within family hierarchy: seniors must protect and provide without abusing power, while juniors must respect elders without enabling wrongdoing or destabilizing the household.
Corrective or critical speech should be delivered with parihāra (mitigation/avoidance), recognizing that harsh confrontation can create breaches that rivals and envious actors exploit.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter’s framing implies pragmatic ‘fruit’ as social stability, preserved reputation (kīrti), and dharmic legitimacy within lineage and governance.