Adhyaya 103
नहुषोपाख्यानम्—दीपदान-धूप-बलीकर्म-प्रशंसा (Nahūṣa Episode and the Commendation of Lamp-Gifting and Household Offerings)
Upa-parva: Dīpa–Dhūpa–Bali-vidhi (Household Offerings and the Nahūṣa Episode)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to explain how Nahūṣa became fallen, why he was cast to earth, and how he lost Indra-status. Bhīṣma recounts that Nahūṣa initially flourished through comprehensive observance of divine and human rites: lamp-gifts, incense offerings, salutations, water-based acts, and bali portions offered within the household space—practices described as ‘sadācāra’ recognized in both deva- and human realms and as especially beneficial for householders. When fortune waned, Nahūṣa neglected these disciplines; his ritual sphere became disturbed, and he summoned Agastya as a conveyance. A hidden Bhṛgu enters Agastya’s matted locks; Nahūṣa, acting in anger, strikes Agastya’s head with his foot. Bhṛgu curses Nahūṣa to fall to earth as a serpent; later, through austerities and supplication, a mitigation is granted: a future king named Yudhiṣṭhira will release him from the curse. The chapter closes with a phala-oriented commendation of dīpa-dāna: householders should give lamps at evening; the giver is said to gain ‘divine sight’ after death, and worldly qualities such as attractiveness and wealth are linked to the duration of a lamp’s burning.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि अगस्त्य–भृगु के संवाद के बीच उस महात्मा के आश्रम में दिव्य और मानुष—दोनों प्रकार के यज्ञ-उपचार, बलिकर्म और दान-क्रियाएँ स्वतः प्रवर्तित होने लगीं; और इसी प्रसंग से दीपदान का महात्म्य प्रकट होता है। → कथा नहुष के अपराध की ओर मुड़ती है—राजा का अहंकार ऋषि-तेज से टकराता है। भृगु के तेजस्वी क्रोध और नहुष की अविनय-पराकाष्ठा से शाप का भय घनीभूत होता है; साथ ही गृहस्थ-धर्म में संध्या-समय दीपदान की अनिवार्यता का विधान उभरता है। → भृगु का शाप नहुष पर गिरता है—‘सर्प बनकर शीघ्र पृथ्वी पर जा’; पतन का क्षण ही अध्याय का शिखर है, जहाँ राज-वैभव क्षण में धूल हो जाता है और ऋषि-धर्म की अजेयता स्थापित होती है। → पतन के बाद भी नहुष स्मृतिमान रहता है और भृगु से शाप-शान्ति की याचना करता है; आगे पुण्यकर्मों—विशेषतः दीपदान—के प्रभाव से क्रमशः सिद्धि और पुनरुत्थान का मार्ग दिखाया जाता है, और इन्द्र (शतक्रतु) ब्रह्मा के अभिषेक से पूर्ववत् शोभा पाते हैं। → नहुष के लिए शापान्ति/उद्धार की शर्तें और दीपदानादि पुण्यकर्मों का फल आगे के उपदेश-क्रम में विस्तार से खुलने का संकेत छोड़ता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अंतर्गत दानधर्मपर्वमें अगस्त्य और भ्रगुका संवादनामक निन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९९ ॥। ऑपन--माजल छा अफ<-जआकऋा-ज शततमो< ध्याय: नहुषका पतन
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ରାଜା ନହୁଷଙ୍କୁ ବିପତ୍ତି କିପରି ଆସିଲା? ସେ କିପରି ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କରାଗଲେ? ଏବଂ କିପରି ସେ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ହରାଇଲେ? ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच एवं तयो: संवदतो: क्रियास्तस्य महात्मन: । सर्वा एव प्रवर्तन्ते या दिव्या याश्व मानुषी:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏପରି ଭାବେ ସଂବାଦ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ମହାତ୍ମା ନହୁଷଙ୍କ ଗୃହରେ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନୁଷ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କ୍ରିୟାକର୍ମ ଚାଲିଥିଲା।
Verse 3
तथैव दीपदानानि सर्वोपकरणानि वै | बलिकर्म च यच्चान्यदुत्सेका श्व पृथग्विधा:
ସେହିପରି ଦୀପଦାନ ଓ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ସହିତ ସମର୍ପଣ-ଦାନ କରାଯାଏ; ଏବଂ ବଲିକର୍ମ ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରକାରର ଉତ୍ସେକ (ବ୍ରତ-ଉପାସନାର ବିଶେଷ ଆଚାର) ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 4
सर्वे तस्य समुत्पन्ना देवेन्द्रस्य महात्मन: । देवलोके नृलोके च सदाचारा बुधै: स्मृता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେହି ମହାତ୍ମା ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉଦ୍ଭୂତ ସମସ୍ତେ, ଦେବଲୋକ ଓ ନୃଲୋକ—ଉଭୟରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦାଚାରର ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 5
दीपदान, समस्त उपकरणोंसहित अन्नदान, बलिकर्म एवं नाना प्रकारके स्नान- अभिषेक आदि पूर्ववत् चालू थे। देवलोक तथा मनुष्यलोकमें विद्वानोंने जो सदाचार बताये हैं, वे सब महामना देवराज नहुषके यहाँ होते रहते थे ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଦୀପଦାନ, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ ଅନ୍ନଦାନ, ବଲିକର୍ମ ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ସ୍ନାନ‑ଅଭିଷେକ ଆଦି ପୂର୍ବବତ୍ ଚାଲୁଥିଲା। ଦେବଲୋକ ଓ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଯେ ସଦାଚାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ମହାମନା ଦେବରାଜ ନହୁଷଙ୍କ ଘରେ ନିତ୍ୟ ଆଚରିତ ହୁଏଥିଲା। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘରେ ଯଦି ସେ ସଦାଚାର ଥାଏ, ତେବେ ଗୃହସ୍ଥ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଉନ୍ନତି କରେ; ଧୂପଦାନ, ଦୀପଦାନ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ କରାଯାଇଥିବା ନମସ୍କାର ଆଦିରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଋଦ୍ଧି‑ସିଦ୍ଧି ବଢ଼େ।
Verse 6
यथा सिद्धस्य चान्नस्य ग्रहायाग्रं प्रदीयते | बलयश्न गृहोद्देशे अतः प्रीयन्ति देवता:
ଯେପରି ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ନର ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ସେପରି ଗୃହରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନର ବଲି ପୂର୍ବରୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ। ଏହି ପୂର୍ବାର୍ପଣରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 7
यथा च गृहिणस्तोषो भवेद् वै बलिकर्मणि । तथा शतगुणा प्रीतिर्देवतानां प्रजायते,बलिकर्म करनेपर गृहस्थको जितना संतोष होता है, उससे सौगुनी प्रीति देवताओंको होती है
ବଲିକର୍ମ କଲେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଯେତେ ସନ୍ତୋଷ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶତଗୁଣ ପ୍ରୀତି ଜନ୍ମେ।
Verse 8
एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधव: । प्रयच्छन्ति नमस्कारैर्युक्तमात्मगुणावहम्,इस प्रकार श्रेष्ठ पुरुष अपने लिये लाभदायक समझकर देवताओंको नमस्कारसहित धूपदान और दीपदान करते हैं
ଏହିପରି ସାଧୁଜନ ଏହାକୁ ନିଜ ପାଇଁ ହିତକର ଭାବି, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ସହିତ ଧୂପଦାନ ଓ ଦୀପଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 9
स््नानेनाद्धिश्न यत् कर्म क्रियते वै विपश्चिता । नमस्कारप्रयुक्तेन तेन प्रीयन्ति देवता:
ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରି, ନମସ୍କାର ସହିତ ଯେ ତର୍ପଣ ଆଦି କର୍ମ କରନ୍ତି, ତାହାରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ କରାଗଲେ ଗୃହପୂଜାରେ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମନ୍ୱୟ ଆସେ।
Verse 10
पितरश्न महाभागा ऋषयश्न तपोधना: । गृह्माश्व देवता: सर्वाः प्रीयन्ते विधिनार्चिता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ମହାଭାଗ ପିତୃଗଣ, ତପୋଧନ ଋଷିଗଣ ଏବଂ ଗୃହର ସମସ୍ତ ଦେବତା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ହେଲେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ବିଦ୍ୱାନ ପୁରୁଷ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତାଦିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତର୍ପଣାଦି କର୍ମ କଲେ, ସେହି ପବିତ୍ର ଅଧିକାରୀମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଗୃହଧର୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅଟୁଟ ରହେ।
Verse 11
इत्येतां बुद्धिमास्थाय नहुष: स नरेश्वरः । सुरेन्द्रत्वं महत् प्राप्प कृतवानेतददभूतम्,इसी विचारधाराका आश्रय लेकर राजा नहुषने महान देवेन्द्रपद पाकर यह अदभुत पुण्यकर्म सदा चालू रखा था
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଏହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ନରେଶ୍ୱର ନହୁଷ ମହାନ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ପାଇ ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ନିରନ୍ତର ଚାଲୁ ରଖିଲେ।
Verse 12
कस्यचित् त्वथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते । सर्वमेतदवज्ञाय कृतवानिदमीदृशम्
କିନ୍ତୁ କିଛି କାଳ ପରେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ସୌଭାଗ୍ୟ-କ୍ଷୟର ସମୟ ଆସିଲା, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଧିକୁ ଅବହେଳା କରି ଏପରି ପାପକର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Verse 13
ततः स परिहीणो<भूत् सुरेन्द्रो बलदर्पत: । धूपदीपोदकविधधि न यथावच्चकार ह
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତାପରେ ବଳର ଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଦେବରାଜ ନିଜ ଯଥୋଚିତ ଅବସ୍ଥାରୁ ପତିତ ହେଲେ। ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ଜଳଦାନର ବିଧିକୁ ସେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଯଥାବତ୍ କରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 14
ततो<स्य यज्ञविषयो रक्षोभ्रि: पर्यबध्यत । अथागस्त्यमृषिश्रेष्ठ वाहनायाजुहाव ह
ତେବେ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘେରି ଅବରୋଧ କରିଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ବାହନରୂପେ (ବହନ/ଉଠାଇ ନେବା ପାଇଁ) ଡାକିଲେ; ଏଭଳି ଭାବେ ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଧର୍ମର ସ୍ଥାନରେ ବଳାତ୍କାରୀ ଆଜ୍ଞା ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 15
द्रुतं सरस्वतीकूलात् स्मयन्निव महाबल: । ततो भृगुर्महातेजा मैत्रावरुणिमब्रवीत्
ତେବେ ମହାବଳୀ (ନହୁଷ) ଯେନ ହସୁଥିବା ପରି ସରସ୍ୱତୀତଟରୁ ଶୀଘ୍ର ଗତି କଲେ। ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଭୃଗୁ ମୈତ୍ରାବରୁଣି (ଅଗସ୍ତ୍ୟ)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 16
निमीलय स्वनयने जटां यावद् विशामि ते । स्थाणुभूतस्य तस्याथ जटां प्राविशदच्युत:
ଭୃଗୁ କହିଲେ—“ମୁନେ! ମୁଁ ତୁମ ଜଟାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମ ଦୁଇ ଆଖି ନିମିଳାଇ ରଖ।” ତେବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଖି ନିମିଳାଇ ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ; ଏବଂ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରୁ ଅଚ୍ୟୁତ ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ଜଟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 17
भगुः स सुमहातेजा: पातनाय नृपस्य च । ततः स देवराट प्राप्तस्तमृषिं वाहनाय वै
ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଭୃଗୁ ରାଜାଙ୍କୁ ପତିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଦେବରାଜ ନହୁଷ ସେଇ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ତାଙ୍କୁ ନିଜ ବାହନ (ବାହକ) କରିବା ପାଇଁ।
Verse 18
ततोडगस्त्य: सुरपतिं वाक्यमाह विशाम्पते | योजयस्वेति मां क्षिप्रं कं च देशं वहामि ते
ତେବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଦେବରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଯୋଡ଼ନ୍ତୁ, ଏବଂ କହନ୍ତୁ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କେଉଁ ଦେଶକୁ ବହିନେବି? ଆପଣ ଯେଉଁଠି ଆଜ୍ଞା କରିବେ, ସେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚାଇବି।”
Verse 19
यत्र वक्ष्यसि तत्र त्वां नयिष्यामि सुराधिप । इत्युक्तो नहुषस्तेन योजयामास त॑ मुनिम्
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—“ହେ ସୁରାଧିପ! ଆପଣ ଯେଉଁଠି କହିବେ, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇଯିବି।” ଏହା ଶୁଣି ନହୁଷ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ରଥରେ ଯୋଡ଼ିଦେଲେ।
Verse 20
भगुस्तस्य जटान्तस्थो बभूव हृषितो भृशम् | न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस्तदा,यह देख उनकी जटाके भीतर बैठे हुए भृगु बहुत प्रसन्न हुए। उस समय भृगुने नहुषका साक्षात्कार नहीं किया
ତାହାର ଜଟାଭିତରେ ଆସୀନ ଭୃଗୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ ଭୃଗୁ ନହୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ନାହିଁ—ସାକ୍ଷାତ୍କାର କଲେ ନାହିଁ।
Verse 21
वरदानप्रभावज्ञों नहुषस्य महात्मन: । न चुकोप तदागस्त्यो युक्तोडपि नहुषेण वै,अगस्त्यमुनि महामना नहुषको मिले हुए वरदानका प्रभाव जानते थे, इसलिये उसके द्वारा रथमें जोते जानेपर भी वे कुपित नहीं हुए
ମହାତ୍ମା ନହୁଷଙ୍କୁ ମିଳିଥିବା ବରଦାନର ପ୍ରଭାବ ଜାଣିଥିବା ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ନହୁଷ ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଯୋତିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ନାହିଁ—ସଂଯମ ଧରିଲେ।
Verse 22
तं तु राजा प्रतोदेन चोदयामास भारत । न चुकोप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट्
ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତୋଦରେ ହାଙ୍କିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦେବରାଜ ପାଦରେ ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 23
तस्मिन् शिरस्यभिहते स जटान्तर्गतो भगुः
ସେ ଶିରରେ ପ୍ରହାର ହେବା ସହିତ, ଜଟାଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଭଗୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 24
शशाप बलवत्क़ुद्धो नहुषं पापचेतसम् | यस्मात् पदा55हत: क्रोधाच्छिरसीमं महामुनिम्
ତେବେ ବଳବାନ୍ କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ମହାମୁନି ପାପଚେତସ ନହୁଷଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ; କାରଣ କ୍ରୋଧବଶେ ନହୁଷ ନିଜ ପାଦରେ ସେ ମହାମୁନିଙ୍କ ଶିରରେ ପ୍ରହାର କରିଥିଲେ।
Verse 25
तस्मादाशु महीं गच्छ सर्पों भूत्वा सुदुर्मते । उनके मस्तकपर चोट होते ही जटाके भीतर बैठे हुए महर्षि भूगु अत्यन्त कुपित हो उठे और उन्होंने पापात्मा नहुषको इस प्रकार शाप दिया--'ओ दुर्मते! तुमने इन महामुनिके मस्तकमें क्रोधपूर्वक लात मारी है, इसलिये तू शीघ्र ही सर्प होकर पृथ्वीपर चला जा” ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ଏହେତୁ, ହେ ଦୁର୍ମତି! ତୁ ଶୀଘ୍ର ସର୍ପ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଯା।” ଏପରି କୁହାଯିବା ସହିତ, ମହର୍ଷିଙ୍କ ପ୍ରତି ଅହଂକାରପୂର୍ଣ୍ଣ ହିଂସାର ଫଳରେ ଶପ୍ତ ନହୁଷ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସର୍ପ ହୋଇ ତଳେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 26
भूगुं हि यदि सोडद्रक्ष्यन्नहुष: पृथिवीपते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ପୃଥିବୀପତି! ଯଦି ନହୁଷ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ ଭୃଗୁଙ୍କ (କ୍ରୋଧ/ଶାପ)କୁ ମଧ୍ୟ ସହିବାକୁ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ତେବେ…”
Verse 27
स तु तैस्तै: प्रदानैश्व तपोभिर्नियमैस्तथा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“କିନ୍ତୁ ସେ ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ, ତଥା ତପ ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା (ପୁଣ୍ୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିରେ) ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।”
Verse 28
पतितो5पि महाराज भूतले स्मृतिमानभूत् । प्रसादयामास भृगुं शापान्तो मे भवेदिति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ମହାରାଜ! ଭୂମିତଳେ ପଡ଼ିଗଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ମୃତିମାନ ରହିଲା। ‘ମୋ ଶାପର ଅନ୍ତ ହେଉ’ ଭାବି ସେ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।”
Verse 29
महाराज! नहुषने जो भिन्न-भिन्न प्रकारके दान किये थे, तप और नियमोंका अनुष्ठान किया था, उनके प्रभावसे वे पृथ्वीपर गिरकर भी पूर्वजन्मकी स्मृतिसे वंचित नहीं हुए। उन्होंने भूगुको प्रसन्न करते हुए कहा--'प्रभो! मुझको मिले हुए शापका अंत होना चाहिये” ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ହେ ମହାରାଜ! ନହୁଷ ଯେ ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ, ତପ ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲା, ସେହି ପ୍ରଭାବରେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ହରାଇଲା ନାହିଁ। ସେ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି କହିଲା—‘ପ୍ରଭୋ! ମୋତେ ଲାଗିଥିବା ଶାପର ଅନ୍ତ ହେଉ।’ ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କରୁଣାରେ ଦ୍ରବିତ ହୋଇ ଶାପାନ୍ତ ପାଇଁ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ; ଏବଂ ଦୟାନ୍ୱିତ ଭୃଗୁ କୃପା କରି ଶାପର ଅନ୍ତ କିପରି ହେବ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ କଲେ।”
Verse 30
भूगुरुवाच राजा युधिष्ठिरो नाम भविष्यति कुलोद्वह: । सत्वां मोक्षयिता शापादित्युक्त्वान्तरधीयत
ଭୃଗୁ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତୁମ ବଂଶରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନାମରେ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମିବ, କୁଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାରକ। ସେ ତୁମକୁ ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବ। ଏହା କହି ଭୃଗୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 31
अगस्त्योडपि महातेजा: कृत्वा कार्य शतक्रतो: । स्वमाश्रमपदं प्रायात् पूज्यमानो द्विजातिभि:,महातेजस्वी अगस्त्य भी शतक्रतु इन्द्रका कार्य सिद्ध करके द्विजातियोंसे पूजित होकर अपने आश्रमको चले गये
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।
Verse 32
नहुषो<पि त्वया राजंस्तस्माच्छापात् समुद्धृतः । जगाम ब्रह्मभवनं पश्यतस्ते जनाधिप,राजन! तुमने भी नहुषका उस शापसे उद्धार कर दिया। नरेश्वर! वे तुम्हारे देखते-देखते ब्रह्मतोकको चले गये
ରାଜନ୍! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନହୁଷଙ୍କୁ ସେଇ ଶାପରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଛ। ହେ ଜନାଧିପ! ତୁମ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଭବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 33
तदा स पातयित्वा त॑ नहुषं भूतले भगुः । जगाम ब्रद्म॒भवनं ब्रह्मणे च न्यवेदयत्,भूगु उस समय नहुषको पृथ्वीपर गिराकर ब्रह्माजीके धाममें गये और उनसे उन्होंने यह सब समाचार निवेदन किया
ତେବେ ଭୃଗୁ ନହୁଷଙ୍କୁ ଭୂତଳରେ ପତିତ କରାଇ, ବ୍ରହ୍ମଭବନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 34
तत: शक्रं समानाय्य देवानाह पितामह: । वरदानान्मम सुरा नहुषो राज्यमाप्तवान्
ତାପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଡାକି ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ସୁରମାନେ! ମୋର ଦିଆ ଵରଦାନରୁ ନହୁଷ ରାଜ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି।
Verse 35
स चागस्त्येन क्रुद्धेन भ्रंशितो भूतलं गत: । तब पितामह ब्रह्माने इन्द्र तथा अन्य देवताओंको बुलवाकर उनसे कहा--'देवगण! मेरे वरदानसे नहुषने राज्य प्राप्त किया था। परंतु कुपित हुए अगस्त्यने उन्हें स्वर्गसे नीचे गिरा दिया। अब वे पृथ्वीपर चले गये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କ୍ରୋଧିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ତାକୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଭ୍ରଂଶ କରି ଭୂତଳକୁ ପତିତ କରିଦେଲେ; ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଗଲା। ତାପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—‘ଦେବଗଣ! ମୋର ବରଦାନରେ ନହୁଷ ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧିତ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତାକୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳେ ପକାଇଦେଲେ; ଏବେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଯାଇଛି। ରାଜା ବିନା ଦେବମାନେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲାଇପାରିବେ ନାହିଁ।’
Verse 36
एवं सम्भाषमाणं तु देवा: पार्थ पितामहम्
ହେ ପାର୍ଥ! ପିତାମହ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ବାଣୀକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିଲେ।
Verse 37
सो5भिषिक्तो भगवता देवराज्ये च वासव:
ଏହିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦେବରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।
Verse 38
एवमेतत् पुरावृत्तं नहुषस्य व्यतिक्रमात्
ନହୁଷର ବ୍ୟତିକ୍ରମ ହେତୁ ଏହି ପୁରାତନ ଘଟଣା ଏଭଳି ଘଟିଥିଲା।
Verse 39
तस्माद् दीपा: प्रदातव्या: सायं वै गृहमेधिभि:
ଏହେତୁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୀପଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
पूर्णचन्द्रप्रतिकाशा दीपदाश्व॒ भवन्त्युत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୀପଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି। ଦୀପ ଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଚନ୍ଦ୍ରସମ କାନ୍ତି ପାଏ। ଦୀପ ଯେତେ କ୍ଷଣ ଜ୍ୱଳେ—ଆଖି ପଲକ ପଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସେତେ ବର୍ଷ ସେ ଦାତା ରୂପବାନ ଓ ବଳବାନ ହୁଏ।
Verse 41
यावदक्षिनिमेषाणि ज्वलन्ते तावती: समा: । रूपवान् बलवांश्वापि नरो भवति दीपद:
ଆଖି ନିମେଷ ମାତ୍ର ଯେତେ କ୍ଷଣ ଦୀପ ଜ୍ୱଳେ, ସେତେ ବର୍ଷ ଦୀପଦାନକାରୀ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପବାନ ଓ ବଳବାନ ହୁଏ।
Verse 100
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अगस्त्य भूगुसंवादो नाम शततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ଭୃଗୁ ସଂବାଦ’ ନାମକ ଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 226
अगस्त्यस्य तदा क्रुद्धो वामेनाभ्यहनच्छिर: । भारत! राजा नहुषने चाबुक मारकर हाँकना आरम्भ किया तो भी उन धर्मात्मा मुनिको क्रोध नहीं आया। तब कुपित हुए देवराजने महात्मा अगस्त्यके सिरपर बायें पैरसे प्रहार किया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତେବେ କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ସେ ମହାତ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶିରରେ ବାମ ପାଦରେ ପ୍ରହାର କଲା। ହେ ଭାରତବଂଶଜ! ରାଜା ନହୁଷ ଧର୍ମାତ୍ମ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଚାବୁକ ମାରି ହାଁକିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦେବରାଜ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାତ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ବାମ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 253
अदृष्टेनाथ भुगुणा भूतले भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ! भूगु नहुषको दिखायी नहीं दे रहे थे। उनके इस प्रकार शाप देनेपर नहुष सर्प होकर पृथ्वीपर गिरने लगे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଭୃଗୁ ମୁନି ଭୂତଳରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶାପରେ ନହୁଷ ସର୍ପ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲା। ତେଣୁ (ଦେବତାମାନେ କହିଲେ)—“ଏହିହେତୁ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେବରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରାଯାଉ। କାରଣ ରାଜା ବିନା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସୁସଂଗଠିତ ଜୀବନ ରହିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ପୂର୍ବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ପଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।”
Verse 263
न च शक्तो5भविष्यद् वै पातने तस्य तेजसा । पृथ्वीनाथ! यदि नहुष भूगुको देख लेते तो उनके तेजसे प्रतिहत होकर वे उन्हें स्वर्गसे नीचे गिरानेमें समर्थ न होते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ଯଦି ନହୁଷ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଥାନ୍ତା, ତେବେ ଭୃଗୁଙ୍କ ତପୋତେଜରେ ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳେ ପତିତ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଇପାରିନଥାନ୍ତା। ସତ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ତେଜ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାୟ ବଳକୁ ରୋକେ ଏବଂ ଅଧର୍ମର ଶକ୍ତିକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରି ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
Verse 363
एवमस्त्विति संद्ृष्टा: प्रत्यूचुस्तं नराधिप । कुन्तीनंदन! नरेश्वर! पितामह ब्रह्माका यह कथन सुनकर सब देवता हर्षसे खिल उठे और बोले--'भगवन्! ऐसा ही हो”
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ, ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ହେ ନରେଶ୍ୱର! ‘ଏବମସ୍ତୁ’ ବୋଲି ସମ୍ମତିଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ। ପିତାମହ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହୋଇ—‘ଭଗବନ୍! ଏମିତି ହେଉ’ ବୋଲି କହିଲେ।
Verse 373
ब्रह्मणा राजशार्दूल यथापूर्व व्यरोचत । राजसिंह! भगवान् ब्रह्माके द्वारा देवरराजके पदपर अभिषिक्त हो शतक्रतु इन्द्र फिर पूर्ववत् शोभा पाने लगे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ! ସେ ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ହେ ରାଜସିଂହ! ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦେବରାଜ ପଦରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପୂର୍ବ ଶୋଭା ପୁନର୍ଲାଭ କଲେ।
Verse 383
सच तैरेव संसिद्धों नहुष: कर्मभि: पुनः । इस प्रकार पूर्वकालमें नहुषके अपराधसे ऐसी घटना घटी कि वे नहुष बार-बार दीपदान आदि पुण्यकर्मोंसे सिद्धिको प्राप्त हुए थे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିପରି ସେଇ ପୁଣ୍ୟକର୍ମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନହୁଷ ପୁନଃ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ନହୁଷର ଅପରାଧରୁ ଏମିତି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା; ତଥାପି ଦୀପଦାନ ଆଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ପୁନଃପୁନଃ କରି ସେ ପୁନର୍ବାର ଶୁଭ ସିଦ୍ଧିକୁ ପାଉଥିଲା।
Verse 396
दिव्यं चक्षुरवाप्नोति प्रेत्य दीपस्प दायक: । इसलिये गृहस्थोंको सायंकालमें अवश्य दीपदान करने चाहिये। दीपदान करनेवाला पुरुष परलोकमें दिव्य नेत्र प्राप्त करता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୀପଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ସାୟଂକାଳେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୀପଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଦୀପଦାତା ପରଲୋକରେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ କରେ।
Frequently Asked Questions
The narrative frames his failure as a compound breach: neglect of established ritual disciplines (dhūpa/dīpa/bali/namaskāra) alongside an abuse of authority toward a sage (striking Agastya), producing a moral and cosmic backlash.
Everyday, rule-bound household observances—performed with respect—are presented as stabilizing forces for prosperity and legitimacy; conversely, arrogance and discontinuity in practice undermine both ritual order and personal standing.
Yes. The chapter explicitly commends evening lamp-giving (dīpa-dāna), stating post-mortem attainment of ‘divine sight’ and associating the lamp’s burning duration with extended merit, alongside worldly benefits such as beauty and wealth.