Adhyaya 56
Janamejaya’s Request for Expansion; Vaiśampāyana’s Authorization and Phalāśruti of the Mahābhārata (Jaya)
Upa-parva: Anukramaṇikā / Parva-saṅgraha (Frame: Janamejaya–Vaiśampāyana)
The chapter opens with Janamejaya addressing the Brahmin narrator with a request: having heard the Mahābhārata in brief, he seeks the detailed account and expresses sustained curiosity about the Pandavas’ endurance amid imposed hardships. He frames specific questions around moral restraint and strategic patience: why capable and blameless heroes tolerated affliction; how Bhīma restrained anger; how Draupadī, though powerful, did not destroy the offenders; how the twins followed the elder amid deception; how Yudhiṣṭhira bore extreme distress despite dharma-competence; and how Arjuna, with Kṛṣṇa as charioteer, could overcome many forces. Vaiśampāyana replies by situating the narrative as Vyāsa’s authoritative intent, describing the work as a vast, sanctifying corpus (100,000 verses) praised by sages and aligned with Vedic learning. The chapter then provides extended meta-commentary (phalāśruti): hearing or reciting is portrayed as purifying, merit-generating, and socially/ritually efficacious, with claims that it conveys instruction in artha, dharma, kāma, and mokṣa. It concludes with a comprehensive scope statement: what is found here is found elsewhere; what is not found here is found nowhere—positioning the epic as an encyclopedic ethical and intellectual map.
Chapter Arc: जनमेजय के सर्पसत्र की अग्नि में आहुतियाँ पड़ते ही तक्षक इन्द्र सहित आकाश में खिंचता हुआ दिखाई देता है—और सभा में यह प्रश्न धधक उठता है कि क्या आज ही नागवंश का अंत हो जाएगा। → सभा के वेदवेत्ता सदस्य राजा को स्मरण कराते हैं कि ब्राह्मण—even बालक—यदि विद्वान हो तो राजाओं के लिए पूज्य है; और उग्रश्रवा सूत बताता है कि वर देने को उद्यत राजा के सामने आस्तीक खड़ा है, पर राजा के भीतर तक्षक-वध की प्रतिज्ञा और ब्राह्मण-वचन की मर्यादा टकरा रही है। → आस्तीक वर माँगता है—‘यदि वर देना है तो मेरा वर यह है कि तुम्हारा यह सत्र यहीं समाप्त हो; और कोई सर्प इस यज्ञाग्नि में न गिरे।’ → जनमेजय खिन्न मन से भी ब्राह्मण-वचन निभाने को बाध्य होता है; सभा के सदस्य एक स्वर में कहते हैं कि ब्राह्मण को वर मिलना ही चाहिए—और सर्पसत्र का प्रवाह रुक जाता है, तक्षक का विनाश टल जाता है। → प्रतिशोध की अग्नि बुझ तो जाती है, पर राजा के भीतर उठता प्रश्न शेष रहता है—अब वह अपने पिता परीक्षित् की मृत्यु का न्याय और शांति किस मार्ग से पाएगा?
Shlokas
Verse 1
/ अपन प्रात बछ। अ-काज जा षट्पज्चाशत्तमो<5 ध्याय: राजाका आस्तीकको वर देनेके लिये तैयार होना
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ଏହି ବାଳକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପରି କଥା କହୁଛି; ତେଣୁ ମୋ ମତରେ ଏହା ଶିଶୁ ନୁହେଁ, ପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିର ଲୋକ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଏକ ବର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିଚାର କରି ମୋତେ ଠିକ୍ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 2
सदस्या ऊचु: बालो<पि विप्रो मान्य एवेह राज्ञां विद्वान् यो वै स पुनर्वे यथावत् । सर्वान् कामांस्त्वत्त एवार्हतेडद्य यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम्
ସଦସ୍ୟମାନେ କହିଲେ— ଏଠାରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଳକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ; ଯଦି ସେ ବିଦ୍ୱାନ, ତେବେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା? ତେଣୁ ଏହି ଯୁବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଯଥାଯଥ ରୀତିରେ ନିଜ ସମସ୍ତ କାମନା ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ବର ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଏମିତି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ତକ୍ଷକ ନାଗ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଶୀଘ୍ର ଆମ ପାଖକୁ ନ ପହଞ୍ଚେ।
Verse 3
सौतिरुवाच व्याहर्तुकामे वरदे नृपे द्विज॑ वरं वृणीष्वेति ततो5भ्युवाच । होता वाक््यं नातिदहृष्टान्तरात्मा कर्मण्यस्मिंस्तक्षको नैति तावत्
ସୌତି କହିଲେ— ବରଦାତା ରାଜା ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ‘ବର ଚାହ’ ବୋଲି କହିବାକୁ ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ହୋତା—ଯାହାର ଅନ୍ତର ଅଧିକ ପ୍ରସନ୍ନ ନ ଥିଲା—କହି ଉଠିଲେ: “ଏହି ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ତକ୍ଷକ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିନାହିଁ।”
Verse 4
जनमेजय उवाच यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च वै तक्षक एति शीघ्रम् । तथा भवन््त: प्रयतन्तु सर्वे परं शक््त्या स हि मे विद्विषाण:
ଜନମେଜୟ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେପରି ହେଉ ମୋର ଏହି କର୍ମ ସମାପ୍ତ ହେଉ, ଏବଂ ଯେପରି ହେଉ ତକ୍ଷକ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଆସୁ—ସେଥିପାଇଁ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ପରମ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ସେ ହିଁ ମୋର ପ୍ରକୃତ ଶତ୍ରୁ।
Verse 5
ऋत्विज ऊचु: यथा शास्त्राणि नः प्राहुर्यया शंसति पावक: । इन्द्रस्य भवने राजं॑स्तक्षको भयपीडित:
ଋତ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ, ଆମ ଶାସ୍ତ୍ର ଯେପରି କହେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଦେବ ଯେପରି ସୂଚନା ଦେଉଛନ୍ତି, ସେହି ଅନୁସାରେ ତକ୍ଷକ ନାଗ ଭୟରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନରେ ଲୁଚି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି।
Verse 6
यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान् पुरस्तात् | स राजान प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर्विप्रास्तद्वदेतन्देव
ଯେପରି ପୁରାଣଜ୍ଞ ମହାତ୍ମା ଲୋହିତାକ୍ଷ ସୂତ ପୂର୍ବରୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ, ସେପରି ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ନରଦେବ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି କହୁଛନ୍ତି, କଥା ଠିକ୍ ସେପରି ହିଁ।”
Verse 7
पुराणमागम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरमिन्द्रेण राजन | वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकर्त्वां प्रदहिष्पतीति
“ରାଜନ୍! ପୁରାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜାଣି ମୁଁ କହୁଛି—ଇନ୍ଦ୍ର ତକ୍ଷକକୁ ଏହି ବର ଦେଇଛନ୍ତି: ‘ନାଗରାଜ! ମୋ ସମୀପରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହ; ସର୍ପସତ୍ରର ଅଗ୍ନି ତୋତେ ଦହିପାରିବ ନାହିଁ।’”
Verse 8
एतच्छुत्वा दीक्षितस्तप्यमान आस्ते होतारं चोदयन् कर्मकाले । होता च यत्तो5स्याजुहावा थ मन्त्रै- रथो महेन्द्र: स्वयमाजगाम
ଏହା ଶୁଣି ଯଜ୍ଞଦୀକ୍ଷିତ ଜନମେଜୟ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କର୍ମକାଳରେ ହୋତାଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ। ତେବେ ହୋତା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା (ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ) ତକ୍ଷକକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ; ଏବଂ ସେତେବେଳେ ମହେନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱୟଂ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 9
विमानमारुह् महानुभाव: सर्वर्देवै: परिसंस्तूयमान: । बलाहकैश्षाप्यनुगम्यमानो विद्याधरैरप्सरसां गणैशक्ष
ମହାନୁଭାବ ଇନ୍ଦ୍ର ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ମେଘ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଅପ୍ସରାଗଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ।
Verse 10
तस्योत्तरीये निहित: स नागो भयोद्विग्न: शर्म नैवाभ्यगच्छत् । ततो राजा मन्त्रविदो<ब्रवीत् पुनः क्रुद्धो वाक््यं तक्षकस्यान्तमिच्छन्
ତକ୍ଷକ ନାଗ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତରୀୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ଲୁଚିଥିଲା; ଭୟରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ସେ କିଛିମାତ୍ରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା ନାହିଁ। ତେବେ ତକ୍ଷକର ଅନ୍ତ ଚାହୁଁଥିବା କ୍ରୋଧିତ ଜନମେଜୟ ରାଜା ପୁନଃ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 11
जनमेजय उवाच इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नाग: स तक्षक: । तमिन्द्रेणेव सहितं पातयध्वं विभावसौ,जनमेजयने कहा--विप्रगण! यदि तक्षक नाग इन्द्रके विमानमें छिपा हुआ है तो उसे इन्द्रके साथ ही अग्निमें गिरा दो
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରଗଣ! ଯଦି ତକ୍ଷକ ନାଗ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନରେ ଲୁଚିଥାଏ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଇଦିଅ।
Verse 12
सौतिरुवाच जनमेजयेन राज्ञा तु नोदितस्तक्षकं प्रति | होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा
ସୌତି ଉଗ୍ରଶ୍ରବା କହିଲେ—ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତକ୍ଷକ ପ୍ରତି ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ହୋତା ସେଠାରେ ଥିବା ସେହି ପନ୍ନଗ ତକ୍ଷକକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆବାହନ କରି ତାହାର ନାମରେ ଆହୁତି ଦେଲେ।
Verse 13
हूयमाने तथा चैव तक्षक: सपुरन्दर: | आकाशे ददृशे चैव क्षणेन व्यथितस्तदा,इस प्रकार आहुति दी जानेपर क्षणभरमें इन्द्रसहित तक्षक नाग आकाशगमें दिखायी दिया। उस समय उसे बड़ी पीड़ा हो रही थी
ଏପରି ଆହୁତି ଦିଆଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମାତ୍ର, କ୍ଷଣମଧ୍ୟରେ ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହିତ ତକ୍ଷକ ଆକାଶରେ ଦେଖାଦେଲା; ସେତେବେଳେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲା।
Verse 14
पुरन्दरस्तु तं यज्ञं दृष्टयोरुभयमाविशत् । हित्वा तु तक्षकं त्रस्त: स्वमेव भवन ययौ,उस यज्ञको देखते ही इन्द्र अत्यन्त भयभीत हो उठे और तक्षक नागको वहीं छोड़कर बड़ी घबराहटके साथ अपने भवनको ही चलते बने
ସେହି ଯଜ୍ଞକୁ ଦେଖି ପୁରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଭୟାକୁଳ ହେଲେ; ତକ୍ଷକକୁ ସେଠାରେ ଛାଡ଼ି ତ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଭବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 15
इन्द्रे गते तु नागेन्द्रस्तक्षको भयमोहित: । मन्त्रशक्त्या पावकार्चि: समीपमवशो गत:,इन्द्रके चले जानेपर नागराज तक्षक भयसे मोहित हो मन्त्रशक्तिसे खिंचकर विवशतापूर्वक अग्निकी ज्वालाके समीप आने लगा
ଇନ୍ଦ୍ର ଚାଲିଯାଇବା ପରେ ନାଗେନ୍ଦ୍ର ତକ୍ଷକ ଭୟମୋହିତ ହେଲା; ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର ଟାଣରେ ବିବଶ ହୋଇ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳାର ସମୀପକୁ ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 16
ऋत्विज ऊचु: वर्तते तव राजेन्द्र कर्मतद् विधिवत् प्रभो । अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुमहसि
ଋତ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଭୋ, ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଯଜ୍ଞକର୍ମ ବିଧିପୂର୍ବକ ଚାଲିଛି। ତେଣୁ ଏବେ ଏହି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ବର ଦେବା ଆପଣଙ୍କୁ ଉଚିତ।
Verse 17
जनमेजय उवाच बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम् । वृणीष्व यत् तेडभिमतं हृदि स्थितं तत् ते प्रदास्याम्पपि चेददेयम्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଳକ, ତୁମେ ଅପ୍ରମେୟ; ତୁମ ଉତ୍କର୍ଷର ସୀମା ନାହିଁ। ତୁମକୁ ଯଥାନୁରୂପ ବର ଦେବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ହୃଦୟରେ ଯାହା ଅଭିମତ, ତାହା ବାଛ; ସାଧାରଣତଃ ଅଦେୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି।
Verse 18
ऋत्विज ऊचु: अयमायाति तूर्ण स तक्षकस्ते वशं नृप । श्रूयते5स्य महान् नादो नदतो भैरवं रवम्
ଋତ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସେ ତକ୍ଷକ ନାଗ ଶୀଘ୍ର ଆପଣଙ୍କ ବଶକୁ ଆସୁଛି। ତାହାର ମହାନାଦ—ଭୟଙ୍କର ରବ—ଏବେ ଶୁଣାଯାଉଛି।
Verse 19
नूनं मुक्तो वज़भूता स नागो भ्रष्टो नाकान्मन्त्रविस्रस्तकाय: । घूर्णन्नाकाशे नष्टसंज्ञो 5 भ्युपैति तीव्रान् निःश्वासान् निः:श्वसन् पन्नगेन्द्र:
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ନାଗରାଜ ତକ୍ଷକ, ଯେନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରାଘାତରେ ଆହତ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଖସିପଡ଼ିଛି; ମନ୍ତ୍ରବଳରେ ତାହାର ବିଶାଳ ଦେହ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଢଳିପଡ଼ିଛି। ଆକାଶରେ ଘୂରୁଥିବା, ସଞ୍ଜ୍ଞାହୀନ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଛାଡ଼ି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ଦିଗକୁ ଧାଉଛି।
Verse 20
सौतिर्वाच पतिष्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि । इदमन्तरमित्येव तदा55स्तीको5 भ्यचोदयत्
ସୌତି କହିଲେ—ହେ ଶୌନକ, ନାଗେନ୍ଦ୍ର ତକ୍ଷକ ଯେତେବେଳେ ଜାତବେଦସି (ଅଗ୍ନିରେ) ପଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଆସ୍ତୀକ “ଏହିଏ ଅବସର” ବୋଲି ଭାବି ରାଜାଙ୍କୁ ବର ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।
Verse 21
आस्तीक उवाच वरं ददासि चेन्महां वृूणोमि जनमेजय । सत्र ते विर्मत्वेतन्न पतेयुरिहोरगा:
ଆସ୍ତୀକ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୋତେ ବର ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ମହାବର ମାଗୁଛି: ତୁମର ଏହି ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ଏଠିଏ ଥମ୍ବିଯାଉ; ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିରେ ଆଉ କୌଣସି ସର୍ପ ନ ପଡ଼ୁ।
Verse 22
एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मन् पारिक्षितस्तु सः । नातिदह्ृष्टमना श्षेदमास्तीकं वाक्यमब्रवीत्,ब्रह्म! आस्तीकके ऐसा कहनेपर वे परीक्षित्-कुमार जनमेजय खिन्नचित्त होकर बोले --
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ପରୀକ୍ଷିତ୍-ବଂଶୀ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ମନ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା ନାହିଁ; ଖିନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଆସ୍ତୀକଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 23
सुवर्ण रजतं गाश्न यच्चान्यन्मन्यसे विभो । तत् ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत् क्रतुर्मम
ହେ ବିପ୍ରବର! ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରଜତ, ଗାଈ ଓ ତୁମେ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କର, ସେ ସବୁ ବର ମୁଁ ଦେଇପାରିବି; କିନ୍ତୁ ମୋର ଏହି କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ) ନିବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 24
आस्तीक उवाच सुवर्ण रजतं गाश्न न त्वां राजन् वृणोम्यहम् । सत्र॑ ते विर्मत्वेतत् स्वस्ति मातृकुलस्य न:
ଆସ୍ତୀକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରଜତ କିମ୍ବା ଗାଈ ମାଗୁନି। ମୋର ଏକମାତ୍ର ଇଚ୍ଛା—ତୁମର ଏହି ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ବିରମିଯାଉ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମ ମାତୃକୁଳର କଲ୍ୟାଣ ହେଉ।
Verse 25
सौतिर्वाच आस्तीकेनैवमुक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा । पुन: पुनरुवाचेदमास्तीकं वदतां वर:
ସୌତି କହିଲେ—ଆସ୍ତୀକ ଏପରି କହିବା ପରେ, ପରୀକ୍ଷିତ୍-ବଂଶୀ ରାଜା ଜନମେଜୟ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁନଃପୁନଃ ଆସ୍ତୀକଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ମାଗ।” କିନ୍ତୁ ଆସ୍ତୀକ ଦ୍ୱିତୀୟ ବର ମାଗିଲେ ନାହିଁ।
Verse 26
अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विजवरोत्तम । अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भूगुनन्दन
ଆସ୍ତୀକ କହିଲେ—“ହେ ଦ୍ୱିଜବରୋତ୍ତମ! ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଅନ୍ୟ ଏକ ବର ବାଛ।” କିନ୍ତୁ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ଆସ୍ତୀକ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ମାଗିଲେ ନାହିଁ। ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଜନମେଜୟ ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁରୋଧ କରି କହିଲେ—“ହେ ବିପ୍ରଶିରୋମଣି! ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଅନ୍ୟ ବର ମାଗ।” ତଥାପି ଆସ୍ତୀକ ନିଜ ଏକମାତ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
Verse 27
ततो वेदविदस्तात सदस्या: सर्व एव तम् | राजानमूचु: सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम्,तब सम्पूर्ण वेदवेत्ता सभासदोंने एक साथ संगठित होकर राजासे कहा--'ब्राह्मणको (स्वीकार किया हुआ) वर मिलना ही चाहिये”
ତାପରେ ବେଦବିଦ୍ ସମସ୍ତ ସଭାସଦ ଏକତ୍ର ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ (ଦିଆଯାଇଥିବା) ବର ନିଶ୍ଚୟ ମିଳୁ।”
Verse 55
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरववके अन्तर्गत आस्तीकपवर्में आस्तीकद्वारा सर्पसत्रमें राजा जनमेजयकी स्वुतिविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଆସ୍ତୀକପର୍ବରେ, ସର୍ପସତ୍ରରେ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ସ୍ତୁତିବିଷୟକ ଆସ୍ତୀକପ୍ରୋକ୍ତ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 56
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि आस्तीकवरप्रदानं नाम षट्पञज्चाशत्तमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତ ଆଦିପର୍ବର ଆସ୍ତୀକପର୍ବରେ ‘ଆସ୍ତୀକବରପ୍ରଦାନ’ ନାମ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the dilemma of restraint under provocation: why ethically oriented agents (Pandavas and Draupadī) endure deception and humiliation without immediate retaliation, and how such restraint can be interpreted within dharma rather than weakness.
The text presents disciplined listening and reflective reception of itihāsa as a vehicle for comprehensive instruction in the four puruṣārthas, implying that ethical discernment is cultivated through narrative memory and interpretive attention.
Yes. The chapter contains explicit phalāśruti claims: reciting/hearing the Mahābhārata is described as purifying wrongdoing, producing merit, supporting ritual contexts (including parvan recitations and śrāddha), and granting elevated outcomes—framed as the epic’s self-authorization.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.