Adhyaya 25
Garuḍa, the Brāhmaṇa’s Release, and Kaśyapa’s Counsel (Gajakacchapa-ākhyāna Prelude)
Upa-parva: Garuḍa-Ākhyāna (Episode of Garuḍa’s Quest and Auxiliary Legends)
This chapter presents a tightly linked sequence of ethical constraint and strategic action. Garuḍa, encountering a brāhmaṇa within reach, explicitly refuses to harm him, articulating a norm that brāhmaṇas are not to be slain even when morally compromised. The brāhmaṇa requests that his Niṣādī companion be released alongside him; Garuḍa consents, emphasizing urgency and the overwhelming force of his own radiance. After their departure, Garuḍa seeks out his father Kaśyapa and reports his mission and predicament: he has been instructed to consume Niṣādas but remains unsated and requires additional sustenance to accomplish the retrieval of amṛta for his mother’s liberation. Kaśyapa responds with an instructive embedded history: two ascetics, Vibhāvasu and Supratīka, driven by disputes over division of wealth, exchange curses and fall into animal births as a great elephant and a massive tortoise, continuing mutual hostility. Kaśyapa directs Garuḍa to utilize these two combatants as food. Garuḍa seizes each with a talon, flies to a celestial grove, and, when the divine trees fear damage from his weight, he approaches a vast branch offered by a great tree—only to break it under the strain, closing the chapter on a note of controlled power and environmental consequence.
Chapter Arc: सौतिरुवाच—विनता, पण में पराजित होकर, अपने ही पुत्र गरुड के सामने दासी-भाव को प्राप्त होती है; उसी अपमान की छाया में कथा आगे बढ़ती है। → कद्रू अवसर पाकर विनता को बुलाती है और आदेश देती है कि वह उसे नागों के रमणीय निवास-स्थान तक ले चले—समुद्र के गर्भ में, एकान्त प्रदेश में। विनता विवश होकर कद्रू को ढोती है; गरुड भी मातृ-वचन से बँधकर साथ चलता है। → नागों की रक्षा और अपने पक्ष की विजय के लिए कद्रू इन्द्रदेव की स्तुति करती है—इन्द्र को वज्र, बलाहक, सृष्टा-संहर्ता, और काल के सूक्ष्म विभागों (मुहूर्त, तिथि, लव, क्षण, मास, ऋतु, संवत्सर) का अधिष्ठाता कहकर पुकारती है; देव-शक्ति को साक्षात् बुलाने वाली यह प्रार्थना अध्याय का शिखर बनती है। → स्तुति के साथ कद्रू का उद्देश्य स्पष्ट होता है—नागों की सुरक्षा सुनिश्चित करना और विनता-गरुड की विवशता को और कस देना; देव-आश्रय लेकर वह अपने अधिकार को वैध ठहराती है। → इन्द्र की कृपा/हस्तक्षेप से नागों की रक्षा कैसे होगी, और गरुड इस दास्य-बंधन को तोड़ने के लिए कौन-सा प्रतिकार करेगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
है ० बछ। ] अ्णऑकाडह पञ्चविशो< ध्याय: सूर्यके तापसे मूर्च्छित हुए सर्पोकी रक्षाके लिये कद्रद्वारा इन्द्रदेवकी स्तुति सौतिरुवाच तत: कामगम: पक्षी महावीर्यों महाबल: । मातुरन्तिकमागच्छत् परं पारं महोदथधे:
ତାପରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନ କରିପାରୁଥିବା, ମହାବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ମହାବଳୀ ପକ୍ଷୀ ଗରୁଡ ମହାସମୁଦ୍ରର ଅପର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚି ନିଜ ମାତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଲେ।
Verse 2
यत्र सा विनता तस्मिन् पणितेन पराजिता । अतीव दु:ःखसंतप्ता दासीभावमुपागता,जहाँ उनकी माता विनता बाजी हार जानेसे दासी-भावको प्राप्त हो अत्यन्त दुःखसे संतप्त रहती थीं
ସେଠାରେ ବିନତା ପଣରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଦାସୀଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇ ରହୁଥିଲେ।
Verse 3
ततः कदाचिद् विनतां प्रणतां पुत्रसंनिधौ । काले चाहूय वचन कद्रूरिदमभाषत,एक दिन अपने पुत्रके समीप बैठी हुई विनय-शील विनताको किसी समय बुलाकर कद्गूने यह बात कही--
ତାପରେ ଏକ ସମୟରେ, ଯଥାକାଳେ, ପୁତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ବସି ବିନୟରେ ନତ ଥିବା ବିନତାକୁ ଡାକି କଦ୍ରୁ ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 4
नागानामालयं भद्रे सुरम्यं चारुदर्शनम् समुद्रकुक्षावेकान्ते तत्र मां विनते नय
“ଭଦ୍ରେ ବିନତେ! ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଭରେ ଏକାନ୍ତ ପ୍ରଦେଶରେ ନାଗମାନଙ୍କର ଏକ ନିବାସସ୍ଥାନ ଅଛି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରମ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମନୋହର। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ମୋତେ ସେଠାକୁ ନେଇ ଚାଲ।”
Verse 5
ततः सुपर्णमाता तामवहत् सर्पमातरम् | पन्नगान् गरुडश्चापि मातुर्वचनचोदित:,तब गरुडकी माता विनता सर्पोकी माता कद्गूको अपनी पीठपर ढोने लगी। इधर माताकी आज्ञासे गरुड भी सर्पोंको अपनी पीठपर चढ़ाकर ले चले
ତାପରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣାର ମାତା ବିନତା ସର୍ପମାତା କଦ୍ରୁକୁ ନିଜ ପିଠିରେ ବହିଲା; ଏବଂ ମାତୃବଚନରେ ପ୍ରେରିତ ଗରୁଡ ମଧ୍ୟ ନାଗମାନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ସହ ନେଇ ଚାଲିଲା।
Verse 6
स सूर्यमभितो याति वैनतेयो विहंगम: । सूर्यरश्मिप्रतप्ताश्न मूर्च्छिता: पन्नगा भवन्,पक्षिराज गरुड आकाशमें सूर्यके निकट होकर चलने लगे। अतः सर्प सूर्यकी किरणोंसे संतप्त हो मूर्च्छित हो गये
ତେବେ ବୈନତେୟ ଗରୁଡ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିକଟରେ ଘୁରି ଘୁରି ଯାଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନାଗମାନେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
Verse 7
तदवस्थान् सुतान् दृष्टवा कद्रू: शक्रमथास्तुवत् नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते बलसूदन
ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି କଦ୍ରୁ ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା—“ହେ ସର୍ବଦେବେଶ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ବଲସୂଦନ! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।”
Verse 8
नमुचिघ्न नमस्ते<स्तु सहस्राक्ष शचीपते । सर्पाणां सूर्यतप्तानां वारिणा त्वं प्लवो भव
ନମୁଚିଘ୍ନ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ଶଚୀପତେ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଏହି ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଜଳଦ୍ୱାରା ଯେନ ନୌକା ସଦୃଶ ଆଶ୍ରୟ ହେଅ; ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ରକ୍ଷା କର।
Verse 9
त्वमेव परमं त्राणमस्माकममरोत्तम । ईशो हासि पय: स्रष्टं त्वमनल्पं पुरन्दर,“अमरोत्तम! तुम्हीं हमारे सबसे बड़े रक्षक हो । पुरन्दर! तुम अधिक-से-अधिक जल बरसानेकी शक्ति रखते हो
ଅମରୋତ୍ତମ! ତୁମେ ହିଁ ଆମର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ମହାରକ୍ଷକ। ପୁରନ୍ଦର! ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଅଧିକାର ତୁମର; ତୁମର ବର୍ଷାଶକ୍ତି ଅପାର।
Verse 10
त्वमेव मेघस्त्वं वायुस्त्वमन्निर्विद्युतो 5म्बरे । त्वमभ्रगणविक्षेप्ता त्वामेवाहुर्महाघनम्
ତୁମେ ହିଁ ମେଘ, ତୁମେ ହିଁ ବାୟୁ, ଆକାଶରେ ତୁମେ ହିଁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତୁମେ ହିଁ ମେଘଗଣକୁ ଛିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କରୁଥିବା; ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତୁମକୁ ହିଁ ‘ମହାଘନ’ କହନ୍ତି।
Verse 11
त्वं वज़मतुलं घोरं घोषवांस्त्वं बलाहक:ः । स््रष्टा त्वमेव लोकानां संहर्ता चापराजित:
ଅତୁଳ ଭୟଙ୍କର ବଜ୍ର ତୁମେ ହିଁ; ଘୋଷବାନ ବଲାହକ—ପ୍ରଳୟମେଘ—ତୁମେ ହିଁ। ସମସ୍ତ ଲୋକର ସ୍ରଷ୍ଟା ତୁମେ ହିଁ, ସଂହର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ—ଅପରାଜିତ।
Verse 12
त्वं ज्योति: सर्वभूतानां त्वमादित्यो विभावसु: । त्वं महद्धूतमाश्चर्य त्वं राजा त्वं सुरोत्तमः
ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଜ୍ୟୋତି ତୁମେ ହିଁ; ତୁମେ ହିଁ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ତୁମେ ହିଁ ବିଭାବସୁ (ଅଗ୍ନି)। ତୁମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ ମହାସତ୍ତା; ତୁମେ ରାଜା, ତୁମେ ସୁରୋତ୍ତମ।
Verse 13
त्वं विष्णुस्त्वं सहस्राक्षस्त्वं देवस्त्वं परायणम् | त्वं सर्वममृतं देव त्वं सोम: परमार्चित:
ପିତାମହ କହିଲେ—ତୁମେ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ; ତୁମେ ହିଁ ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ହଜାର ନୟନ) ଇନ୍ଦ୍ର। ତୁମେ ହିଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେବତା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ହେ ଦେବ! ତୁମେ ହିଁ ସବୁକିଛି; ତୁମେ ହିଁ ଅମୃତସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ତୁମେ ହିଁ ପରମ ପୂଜିତ ସୋମ।
Verse 14
त्वं मुहूर्तस्तिथिस्त्वं च त्वं लवस्त्वं पुन: क्षण: । शुक्लस्त्वं बहुलस्त्वं च कला काष्ठा त्रुटिस्तथा । संवत्सरर्तवों मासा रजन्यश्न दिनानि च
ପିତାମହ କହିଲେ—ତୁମେ ହିଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତୁମେ ହିଁ ତିଥି; ତୁମେ ହିଁ ଲବ, ପୁଣି ତୁମେ ହିଁ କ୍ଷଣ। ତୁମେ ହିଁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ତୁମେ ହିଁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ। କଳା, କାଷ୍ଠା, ତ୍ରୁଟି—ଏସବୁ ତୁମର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ। ସଂବତ୍ସର, ଋତୁ, ମାସ, ରାତ୍ରି ଓ ଦିନ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ।
Verse 15
त्वमुत्तमा सगिरिवना वसुन्धरा सभास्करं वितिमिरमम्बरं तथा । महोदधि: सतिमितिमिंगिलस्तथा महोर्मिमान् बहुमकरो झषाकुल:
ପିତାମହ କହିଲେ—ପର୍ବତ ଓ ବନସହିତ ଉତ୍ତମ ବସୁନ୍ଧରା ତୁମେ ହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତ, ତମୋରହିତ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ। ତିମି-ତିମିଙ୍ଗିଲ ଜୀବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ ମକର ଓ ମାଛର ଝୁଣ୍ଡରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ।
Verse 16
महायशास्त्वमिति सदाभिपूज्यसे मनीषिभिम्मुदितमना महर्षिशि: । अभिष्टृत: पिबसि च सोममध्वरे वषट्कृतान्यपि च हवींषि भूतये
ପିତାମହ କହିଲେ—ତୁମେ ମହାଯଶସ୍ବୀ, ଏହିଭାବେ ଜାଣି ମନୀଷୀମାନେ ସଦା ତୁମ ପୂଜା କରନ୍ତି। ମହର୍ଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନମନେ ନିରନ୍ତର ତୁମ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ଯଜମାନଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ତୁମେ ସୋମରସ ପାନ କର; ଏବଂ ‘ବଷଟ୍’ ଧ୍ୱନି ସହ ଅର୍ପିତ ହବି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 17
त्वं विप्रै: सततमिहेज्यसे फलार्थ वेदाड्रेष्वतुलबलौघ गीयसे च । त्वद्धेतोर्यजनपरायणा द्िजेन्द्रा वेदाड़ान्यभिगमयन्ति सर्वयत्नै:
ପିତାମହ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବାକୁ ବିପ୍ରମାନେ ନିରନ୍ତର ତୁମ ଆରାଧନା କରନ୍ତି। ହେ ଅତୁଲ ବଳସମୂହର ଭଣ୍ଡାର ଇନ୍ଦ୍ର! ବେଦାଙ୍ଗମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ମହିମା ଗାୟିତ। ଯଜ୍ଞପରାୟଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ବେଦାଙ୍ଗଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି।
Verse 24
इस प्रकार श्रीमयह़्ा भातत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपव॑र्में गरुडचरित्रविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଆସ୍ତୀକପର୍ବରେ ଗରୁଡଚରିତବିଷୟକ ଚତୁର୍ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 25
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे पजचविंशो5ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବରେ, ଆସ୍ତୀକପର୍ବର ସୌପର୍ଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପଞ୍ଚବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Garuḍa must reconcile mission-driven necessity (securing capability to obtain amṛta) with a clear ethical boundary: the brāhmaṇa is declared non-killable, requiring release even when Garuḍa is in urgent need of sustenance.
The chapter teaches that legitimate aims do not suspend normative limits; instead, one should seek counsel and alternative means. It also frames divisive greed as a generator of long-term degradation, symbolized by curse-driven rebirth and continuing hostility.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-instruction is implicit, delivered through narrative causality—ethical restraint, consultation, and the karmic cost of rivalry function as the chapter’s interpretive guidance within the epic’s larger soteriological horizon.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.