Adhyaya 207
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा तथा मणलूर-सम्बन्धः (Arjuna’s Pilgrimage and the Maṇalūra Alliance)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Maṇalūra Episode (Arjuna’s Eastern Pilgrimage and Marriage Alliance)
Vaiśaṃpāyana reports that after narrating prior matters to brāhmaṇas, Arjuna proceeds along Himavat’s vicinity, visits notable ascetic landmarks (Agastya’s banyan, Vasiṣṭha’s mountain, Bhṛgu’s peak), and undertakes ritual purification. He distributes extensive gifts—cows and provisions—at tīrthas and sanctuaries, and provides dwellings/support to dvijas, framing the journey as both self-purification and social-ritual patronage. He bathes at Hiraṇyabindu-tīrtha, surveys revered sites, and travels eastward, sequentially viewing rivers and regions (including Nandā, Aparanandā, Kauśikī, Gaṅgā, and locales associated with Aṅga, Vaṅga, and Kaliṅga), continuing regulated giving. At the borders of Kaliṅga, accompanying brāhmaṇas take leave; Arjuna proceeds with few aides toward the ocean, observing dhārmic and scenic settlements. Reaching Mahendra Mountain and the coastal route, he arrives at Maṇalūra, visits local sacred places, and meets the ruler Citravāhana. He sees the king’s daughter Citrāṅgadā, forms an intent to marry, and communicates his purpose. The king explains a dynastic constraint grounded in a prior boon: each generation yields a single issue, and his daughter is designated a putrikā so her child will continue his lineage. Arjuna agrees to the condition, accepts Citrāṅgadā, and resides there for three years.
Chapter Arc: इन्द्रप्रस्थ-वैभव के बीच देवर्षि नारद का पाण्डवों के यहाँ आगमन होता है; उनके तेजस्वी आगमन से सभा में एक साथ श्रद्धा और जिज्ञासा जाग उठती है। → नारद पाण्डवों की पूर्व-कीर्ति का स्मरण कराते हैं—कैसे वे एक ही द्रौपदी के पति होकर भी परस्पर ईर्ष्या से रहित रहे और युधिष्ठिर ने धर्मपूर्वक राज्य-पालन किया। इसी प्रशंसा के भीतर एक सूक्ष्म चेतावनी छिपी है: महान् पुरुषों में भी फूट का बीज कैसे पड़ता है। युधिष्ठिर की जिज्ञासा तीव्र होती है और वे सुन्द-उपसुन्द की कथा पूछते हैं—फूट का कारण, तिलोत्तमा का स्वरूप, और परस्पर-वध का वृत्तान्त। → युधिष्ठिर का प्रश्न-प्रहार—‘सुन्दोपसुन्द कौन थे, किसके पुत्र थे, भेद कैसे उत्पन्न हुआ, और तिलोत्तमा किसकी थी कि उसके कारण वे उन्मत्त होकर एक-दूसरे को मार बैठे?’—अध्याय का शिखर बनता है; यह प्रश्न पाण्डव-एकता के भविष्य पर भी परोक्ष प्रकाश डालता है। → नारद का विधिवत् सत्कार होता है; संवाद की भूमि तैयार हो जाती है और कथा-प्रवेश के लिए युधिष्ठिर की उत्कंठा स्पष्ट रूप से स्थापित हो जाती है। → नारद से ‘यथावृत्तं विस्तरेण’ सुन्द-उपसुन्द तथा तिलोत्तमा का सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाए जाने का संकेत—कथा अगले अध्याय में खुलने को ठहर जाती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ९९ श्लोक मिलाकर कुल १५१ श्लोक हैं) अपन क्ाा बछ। अकाल सप्ताधिकदद्विशततमो< ध्याय: पाण्डवोंके यहाँ नारदजीका आगमन और उनमें फूट न हो
Janamejaya said: “O ascetic rich in austerity, after the Pāṇḍavas had thus obtained that kingdom—Indraprastha—what did those great-souled men do thereafter?”
Verse 2
सर्व एव महासत्त्वा मम पूर्वपितामहा: । द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तानन्ववर्तत,मेरे पूर्वपितामह सभी पाण्डव महान् सत्त्व (मनोबल) से सम्पन्न थे। उनकी धर्मपत्नी द्रौपदीने किस प्रकार उन सबका अनुसरण किया?
Janamejaya said: “All my forefathers—the Pāṇḍavas—were men of great inner strength and nobility. And Draupadī, their lawful wife, how did she follow and accompany them all?”
Verse 3
कथं च पञ्च कृष्णायामेकस्यां ते नराधिपा: । वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम्,वे महान् सौभाग्यशाली नरेश जब एक ही कृष्णाके प्रति अनुरक्त थे, तब उनमें आपसमें फूट कैसे नहीं हुई?
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ—ଏକେଇ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ ସେଇ ପାଞ୍ଚ ମହାଭାଗ ନରାଧିପ କିପରି ପରସ୍ପରେ ବିରୋଧ କଲେ ନାହିଁ? ଏମିତି ମହାରାଜମାନେ ଏକ ନାରୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫୁଟ କାହିଁକି ହେଲା ନାହିଁ?
Verse 4
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्व विस्तरेण तपोधन । तेषां चेष्टितमन्योन्यं युक्तानां कृष्णया सह,तपोधन! द्रौपदीसे सम्बन्ध रखनेवाले उन पाण्डवोंका आपसमें कैसा बर्ताव था, यह सब मैं विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ
ତପୋଧନ! ମୁଁ ସବୁ କଥା ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ସହ ଯୁକ୍ତ ସେଇ ଭାଇମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ଆଚରଣ କିପରି ଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆପସି ବ୍ୟବହାର ଓ ଚେଷ୍ଟା କେମିତି ଥିଲା।
Verse 5
वैशम्पायन उवाच धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञाता: कृष्णया सह पाण्डवा: । रेमिरे खाण्डवप्रस्थे प्राप्तराज्या: परंतपा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ରାଜ୍ୟ ପାଇ, ପରନ୍ତପ ପାଣ୍ଡବମାନେ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ସହ ଖାଣ୍ଡବପ୍ରସ୍ଥରେ ସୁଖରେ ବିହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 6
प्राप्प राज्यं महातेजा: सत्यसंधो युधिष्ठिर: । पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभि: सह,सत्यप्रतिज्ञ महातेजस्वी राजा युधिष्ठिर उस राज्यको पाकर अपने भाइयोंके साथ धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन करने लगे
ରାଜ୍ୟ ପାଇ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ-ଶାସନ କରିଲେ।
Verse 7
जितारयो महाप्रज्ञा: सत्यधर्मपरायणा: । मुर्दे परमिकां प्राप्तास्तत्रोषु: पाण्डुनन्दना:
ସେମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଥିଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଧର୍ମରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ। ଏଭଳି ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନମାନେ ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇ ସନ୍ତୋଷରେ ବସବାସ କଲେ।
Verse 8
कुर्वाणा: पौरकार्याणि सर्वाणि पुरुषर्षभा: । आसांचक्रुर्महा्हेंषु पार्थिवेष्वासनेषु च,नरश्रेष्ठ पाण्डव नगरवासियोंके सम्पूर्ण कार्य करते हुए बहुमूल्य तथा राजोचित सिंहासनोंपर बैठा करते थे
ନଗରବାସୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୌରକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ବହୁମୂଲ୍ୟ ଓ ରାଜୋଚିତ ସିଂହାସନ-ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ଲୋକସେବା ଓ ରାଜଧର୍ମର ଗରିମା ଏକାତ୍ମ କରି।
Verse 9
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव महात्मसु । नारदस्त्वथ देवर्षिराजगाम यदृच्छया,एक दिन जब वे सभी महामना पाण्डव अपने सिंहासनोंपर विराजमान थे, उसी समय देवर्षि नारद अकस्मात् वहाँ आ पहुँचे
ସେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଯଦୃଚ୍ଛୟା ପରି ଅକସ୍ମାତ୍ ସେଠାରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 10
(पथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णचरितेन च ।।
ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ନକ୍ଷତ୍ରସେବିତ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ(ଗରୁଡ)ଚରିତ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଆଲୋକିତ ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଯୁକ୍ତ ସେହି ଦିବ୍ୟ ଆକାଶପଥରେ ଆସିଲେ—ଯାହା ଅତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ମହାତପସ୍ବୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ନାରଦ ରାଷ୍ଟ୍ର-ନଗରରେ ଭୂଷିତ ପୃଥିବୀକୁ ଅବଲୋକନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ବେଦାନ୍ତଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ପରମତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମତେଜରେ ଆବୃତ, ନ୍ୟାୟ-ନୀତିରେ ନିରତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାମୁନି। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଗକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ନିଜର ରୁଚିର ଆସନ ଅର୍ପଣ କଲେ; ଦେବର୍ଷି ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ୱୟଂ ଅର୍ଘ୍ୟ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 11
प्रादाद् युधिष्ठिरो धीमान् राज्यं तस्मै न््यवेदयत् । प्रतिगृहा तु तां पूजामृषि: प्रीतमनास्तदा
ଧୀମାନ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ। ସେହି ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରି ଋଷି ସେତେବେଳେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 12
आशीर्भिविर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति । निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिर:
ଆଶୀର୍ବାଦବଚନରେ ତାଙ୍କର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ବଢ଼ାଇ ନାରଦ କହିଲେ—“ବସ।” ଅନୁମତି ପାଇ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେତେବେଳେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 13
कथयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम् | श्रुत्वैतद् द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ)ଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ଯେ ପୂଜ୍ୟ ଦେବର୍ଷି ଆସି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ମନେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସଂଯତ ଓ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହେଲେ, ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆଗମନରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବିନୟ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ସହିତ ସତ୍କାର କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 14
जगाम तत्र यत्रास्ते नारद: पाण्डवै: सह | तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଆସୀନ ଥିଲେ। ଧର୍ମାଚାରିଣୀ ସେ ନାରୀ ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଯଥୋଚିତ ଅଭିବାଦନ କଲେ।
Verse 15
कृताञ्जलि: सुसंवीता स्थिताथ द्रुपदात्मजा | तस्याश्लापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तम:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ କନ୍ୟା ଦ୍ରୌପଦୀ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ, ଶରୀରକୁ ଯଥାଯଥ ଢାଙ୍କି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ତାପରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳକାମନାର ବଚନରେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 16
आशिषो विविधाः: प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारद: । गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ନାରଦ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେ ଅନିନ୍ଦିତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏବେ ତୁମେ ଭିତରକୁ ଯାଅ।”
Verse 17
गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान् । विविक्ते पाण्डवान् सर्वानुवाच भगवानृषि:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କୃଷ୍ଣା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଭଗବାନ ଋଷି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ କହିଲେ।
Verse 18
नारद उवाच पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी । यथा वो नात्र भेद: स्यात् तथा नीतिर्विधीयताम्
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡବମାନେ! ଯଶସ୍ବିନୀ ପାଞ୍ଚାଳୀ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଧର୍ମପତ୍ନୀ। ତେଣୁ ଏପରି ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର, ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ବିଷୟରେ କେବେ ଭେଦ କିମ୍ବା କଳହ ଉପଜିବ ନାହିଁ।
Verse 19
सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ । आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुती
ପୁରାତନ କାଳରେ ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ନାମକ ଦୁଇ ଅସୁର ସହୋଦର ଭାଇ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ସହିତ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଧ୍ୟ ଥିଲେ; ତିନି ଲୋକରେ ସେମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଥିଲା।
Verse 20
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ । तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजषध्नतु:
ସେମାନଙ୍କର ଏକେ ରାଜ୍ୟ ଓ ଏକେ ଗୃହ ଥିଲା। ସେମାନେ ଏକେ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଅୁଥିଲେ, ଏକେ ଆସନରେ ବସୁଥିଲେ ଏବଂ ସହିତ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ତଥାପି, ଏପରି ଅଟୁଟ ସ୍ନେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ସରା ତିଲୋତ୍ତମାର କାରଣରେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧରେ ପଡ଼ି ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ ହତ୍ୟା କଲେ।
Verse 21
रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम् | यथा वो नात्र भेद: स्यात् तत् कुरुष्व युधिछ्िर
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତେଣୁ ପରସ୍ପର ପ୍ରୀତିକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ସୌହାର୍ଦ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କର; ଏଠାରେ ତୁମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଭେଦ କିମ୍ବା ବୈର-ବିରୋଧ ନ ହେବ, ଏପରି ଏକ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର।
Verse 22
युधिष्ठिर उदाच सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने । उत्पन्नश्न॒ कथं भेद: कथं चान्योन्यमघ्नताम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ! ସୁନ୍ଦ ଓ ଉପସୁନ୍ଦ ନାମକ ସେଇ ଦୁଇ ଅସୁର କାହାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ? ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ କିପରି ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ?
Verse 23
अप्सरा देवकन्या वा कस्य चैषा तिलोत्तमा | यस्या: कामेन सम्मत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्
ନାରଦ କହିଲେ—ଏହି ତିଲୋତ୍ତମା କି ଅପ୍ସରା, ନା ଦେବକନ୍ୟା? ଏବଂ ସେ କାହାର ଅଧିକାରରେ/କାହା ପାଇଁ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲା—ଯାହାର କାମନାରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଦୁଇଜଣ ପରସ୍ପରକୁ ବଧ କଲେ?
Verse 24
एतत् सर्व यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन । श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि न:
ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ତପୋଧନ! ଏହା ସବୁ ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି ଆମେ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଆମର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର; ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଉତ୍ସୁକ।
Verse 206
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमनराज्यलम्भपर्वमें नगरनिर्माणविषयक दो सौ छठा अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଦୁରାଗମନ-ରାଜ୍ୟଲମ୍ଭପର୍ବରେ ନଗର-ନିର୍ମାଣବିଷୟକ ଦୁଇଶ ଛଅତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 207
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि युधिष्ठिरनारदसंवादे सप्ताधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଦୁରାଗମନ-ରାଜ୍ୟଲମ୍ଭପର୍ବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର-ନାରଦ ସଂବାଦର ଦୁଇଶ ସାତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on balancing personal marital intent with institutional duty: Arjuna’s desire to marry is conditioned by Citravāhana’s requirement that the offspring serve the maternal grandfather’s lineage continuity (putrikā), requiring consent to a binding ethical-legal constraint.
Dharma is enacted through disciplined movement (pilgrimage), public benefaction (dāna), and transparent agreements; legitimate relationships—ritual or political—depend on honoring local norms and clearly articulated obligations.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-legal documentation illustrating the merit logic of tīrtha-yātrā and the normative validity of putrikā arrangements within the epic’s dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.