Adhyaya 16
मन्दर-समुद्रमन्थन-वर्णनम् / Description of the Churning of the Ocean with Mount Mandara
Upa-parva: Astīka Parva (Contextual Episode: Samudra-manthana / Kṣīra-sāgara Manthana)
Sauti narrates the preparation and execution of the ocean-churning for amṛta. Mandara is portrayed as vast and adorned, yet the deva host cannot lift it; they seek counsel from Viṣṇu and Brahmā. Ananta raises Mandara; the coalition approaches the ocean, and the ocean’s lord acknowledges the strain of Mandara’s rotation. Kūrma offers his back as the base; Indra applies pressure to the mountain’s summit, and Mandara becomes the churning rod while Vāsuki becomes the rope. As devas and asuras pull from opposite ends, heat, smoke, wind, and storm-like effects arise; flowers and resins fall, beings of the sea are crushed, and friction ignites fires that Indra later quenches with rain. Medicinal essences and sap mix into the waters, described as contributing to the emergence of potent substances. With renewed force granted by Viṣṇu, further products arise: Soma, Śrī (Lakṣmī), Surā, a swift pale horse, the Kaustubha jewel, and finally Dhanvantari bearing amṛta. A dispute over ownership follows; Nārāyaṇa assumes Mohinī-form, and the daityas relinquish the amṛta to her under delusion, enabling controlled distribution.
Chapter Arc: शौनक ऋषि सूत से आग्रह करते हैं कि आस्तीक-उपाख्यान की कथा को फिर से विस्तारपूर्वक सुनाएँ—और सूत के वचन की मधुरता, कोमलता की प्रशंसा कर सभा को कथा-रस के लिए तैयार करते हैं। → उग्रश्रवा (सूत) अपने पिता से सुनी हुई परंपरा के अनुसार कद्रू और विनता की कथा उठाते हैं: दोनों बहनों को वरदान मिलता है, वे अंडे देती हैं; समय की दीर्घ प्रतीक्षा, संतान-लालसा और प्रतिस्पर्धा भीतर-भीतर तनाव रचती है। विनता के अंडों से अपेक्षित ‘मिथुन’ न दिखने से आशंका और अधीरता बढ़ती जाती है। → विनता की अधीरता/असमय हस्तक्षेप का फल प्रकट होता है—अंडे से अरुण अपूर्ण देह के साथ निकलता है और माता को शाप/कठोर वचन देता है: वह सूर्य-रथ का सारथी बनेगा, और दूसरा पुत्र ही भविष्य में विनता को दासीभाव से मुक्त करेगा—पर शर्त है कि माता धैर्य रखे और दूसरे अंडे को समय से पहले न तोड़े। → अरुण अंतरिक्ष में उड़कर आदित्य-रथ का सारथी बनता है; विनता को अपने कर्म का बोध होता है और वह दूसरे अंडे के लिए दीर्घ प्रतीक्षा का व्रत-सा धारण करती है—मुक्ति का आश्वासन मिलता है, पर वह संयम पर टिका है। → दूसरे अंडे में स्थित पुत्र (भविष्य का गरुड़) कब और कैसे जन्म लेगा, और किस प्रकार विनता को दास्य से छुड़ाएगा—यह प्रश्न कथा को आगे खींच ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ करा बा >> अं घोडशो< ध्याय: कद्रू और विनताको 582% : वरदानसे अभीष्ट पुत्रोंकी प्रा शौनक उवाच सौते त्वं कथयस्वेमां विस्तरेण कथां पुन: । आस्तीकस्य कवे: साधो: शुश्रूषा परमा हि न:
ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୂତନନ୍ଦନ! ଏହି କଥାକୁ ପୁନର୍ବାର ବିସ୍ତାରରେ ଆମକୁ କହ। ସାଧୁ, କବି-ଋଷି ଆସ୍ତୀକଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆମର ପରମ ଉତ୍କଣ୍ଠା।
Verse 2
मधुरं कथ्यते सौम्य श्लक्ष्णाक्षरपदं त्वया । प्रीयामहे भूशं तात पितेवेदं प्रभाषसे
ହେ ସୌମ୍ୟ! ତୁମେ ମଧୁର ଭାବେ କଥା କହୁଛ; ତୁମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷର ଓ ପଦ ମୃଦୁ ଏବଂ ମନୋହର। ବତ୍ସ! ଏହା ଶୁଣି ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ ହେଉଛୁ; ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ପରି ହିଁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛ।
Verse 3
अस्मच्छुश्रूषणे नित्यं पिता हि निरतस्तव । आचहष्टैतद् यथाख्यानं पिता ते त्वं तथा वद,आपके पिता सदा हमलोगोंकी सेवामें लगे रहते थे। उन्होंने इस उपाख्यानको जिस प्रकार कहा है, उसी रूपमें आप भी कहिये
ତୁମ ପିତା ସଦା ଆମ ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ନିରତ ଥିଲେ। ସେ ଯେପରି ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ କହିଥିଲେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କହ।
Verse 4
सौतिरुवाच आयुष्मन्निदमाख्यानमास्तीकं॑ कथयामि ते । यथाश्रुतं कथयत: सकाशाद् वै पितुर्मया
ସୌତି କହିଲେ—ହେ ଆୟୁଷ୍ମନ୍! ଆସ୍ତୀକଙ୍କ ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ମୋ ପିତା କହୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ସେହିପରି ହିଁ କହିବି।
Verse 5
पुरा देवयुगे ब्रह्मन् प्रजापतिसुते शुभे । आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेते5द्भुतेडनघ
ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଦେବଯୁଗର ପୁରାତନ କାଳରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦୁଇ ଶୁଭ କନ୍ୟା ଥିଲେ—ନିର୍ଦୋଷ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସେଇ ଦୁଇ ଭଗିନୀ ଅପୂର୍ବ ରୂପସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ।
Verse 6
ते भायें कश्यपस्यास्तां कद्रश्न विनता च ह । प्रादात् ताभ्यां वरं प्रीत: प्रजापतिसम: पति:
ଶୌନକ କହିଲେ—ସେମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ—କଦ୍ରୂ ଓ ବିନତା। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତିସମ ମହିମାବାନ ପତି କଶ୍ୟପ ଉଭୟଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦର୍ଶାଏ—ସନ୍ତୋଷରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଗଢ଼େ, ଏବଂ ଯାହା ମାଗାଯାଏ ତାହାରେ ନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଜଡିତ ଥାଏ।
Verse 7
कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युत: । वरातिसर्ग श्रुत्वैवं कश्यपादुत्तमं च ते
ଶୌନକ କହିଲେ—ଧର୍ମପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ ପରମ ହର୍ଷରେ ଯୁକ୍ତ କଶ୍ୟପ ଏହିପରି ବରଦାନ-ପ୍ରଦାନ ଓ ତଦନନ୍ତର ସୃଷ୍ଟିବିସ୍ତାରର କଥା ଶୁଣିଲେ; ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହା ଶୁଣିଛ।
Verse 8
हर्षादप्रतिमां प्रीतिं प्रापतु: सम वरस्त्रियौ । वच्रे कद्ग: सुतान् नागान् सहस्र॑ तुल्यवर्चस:
ଶୌନକ କହିଲେ—ହର୍ଷରେ ସେଇ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ ଅନୁପମ ପ୍ରୀତି ଲାଭ କଲେ। ତାପରେ କଦ୍ରୂ ସମତେଜସ୍ବୀ ଏକ ସହସ୍ର ନାଗପୁତ୍ରଙ୍କ ବର ମାଗିଲେ।
Verse 9
ब्रह्म! पहले सत्ययुगमें दक्ष प्रजापतिकी दो शुभलक्षणा कन्याएँ थीं--कद्गू और विनता। वे दोनों बहिनें रूप-सौन्दर्यसे सम्पन्न तथा अद्भुत थीं। अनघ! उन दोनोंका विवाह महर्षि कश्यपजीके साथ हुआ था। एक दिन प्रजापति ब्रह्माजीके समान शक्तिशाली पति महर्षि कश्यपने अत्यन्त हर्षमें भरकर अपनी उन दोनों धर्मपत्नियोंको प्रसन्नतापूर्वक वर देते हुए कहा--'तुममेंसे जिसकी जो इच्छा हो वर माँग लो।' इस प्रकार कश्यपजीसे उत्तम वरदान मिलनेकी बात सुनकर प्रसन्नताके कारण उन दोनों सुन्दरी स्त्रियोंको अनुपम आनन्द प्राप्त हुआ। कद्भूने समान तेजस्वी एक हजार नागोंको पुत्ररूपमें पानेका वर माँगा || ५-- ८ ।। द्वौ पुत्री विनता वव्रे कद्रूपुत्राधिकौ बले | तेजसा वपुषा चैव विक्रमेणाधिकौ च तौ
ଶୌନକ କହିଲେ—ବିନତା କେବଳ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ମାଗିଲେ—ଯେମାନେ କଦ୍ରୂଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ବଳ, ତେଜ, ଦେହସୌଷ୍ଠବ ଓ ବିକ୍ରମରେ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦର୍ଶାଏ—ବର ମୁକ୍ତହସ୍ତରେ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ଗ୍ରହୀତାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରାଥମିକତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ—କେହି ବହୁତ୍ୱ ଚାହେ, କେହି ସଂକେନ୍ଦ୍ରିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା।
Verse 10
तस्यै भर्ता वरं प्रादादत्यर्थ पुत्रमीप्सितम् । एवमस्त्विति त॑ं चाह कश्यपं विनता तदा
ତେବେ ତାଙ୍କର ପତି କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଏକ ବର ଦେଲେ—ପୁତ୍ରଲାଭର ବର। ବିନତା କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ‘ଏବମସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି, ଦିଆଯାଇଥିବା ବରକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
Verse 11
यथावत् प्रार्थितं लब्ध्वा वरं तुष्टाभवत् तदा | कृतकृत्या तु विनता लब्ध्वा वीर्याधिकौ सुतौ
ନିଜ ପ୍ରାର୍ଥନା ଅନୁଯାୟୀ ଯଥାଯଥ ବର ପାଇ ସେ ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। କଦ୍ରୂର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ବଳବାନ ଓ ପରାକ୍ରମୀ—ଏମିତି ଦୁଇ ପୁତ୍ରର ବର ପାଇ ବିନତା ନିଜକୁ କୃତକୃତ୍ୟ ମନେ କଲେ।
Verse 12
कद्रूश्न लब्ध्वा पुत्राणां सहस्र॑ तुल्यवर्चसाम् । धार्यो प्रयत्नतो गर्भावित्युक्त्वा स महातपा:
କଦ୍ରୂ ମଧ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ଏକ ସହସ୍ର ପୁତ୍ରଙ୍କ ବର ପାଇଲେ। ତେବେ ସେଇ ମହାତପସ୍ବୀ କହିଲେ—“ତୁମେ ଦୁହେଁ ନିଜ-ନିଜ ଗର୍ଭକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଧାରଣ ଓ ରକ୍ଷା କର।”
Verse 13
ते भारयें वरसंतुष्टे कश्यपो वनमाविशत् । समान तेजस्वी एक हजार पुत्र होनेका वर पाकर कद्भू भी अपना मनोरथ सिद्ध हुआ समझने लगी। वरदान पाकर संतुष्ट हुई अपनी उन धर्मपत्नियोंसे यह कहकर कि “तुम दोनों यत्नपूर्वक अपने-अपने गर्भकी रक्षा करना” महातपस्वी कश्यपजी वनमें चले गये || १२३ || सौतिरुवाच कालेन महता कढद्रूरण्डानां दशतीर्दश
ଦୁହେଁ ପତ୍ନୀ ବର ପାଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତେବେ କଶ୍ୟପ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ଏକ ସହସ୍ର ପୁତ୍ରଙ୍କ ବର ପାଇ କଦ୍ରୂ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ ହେଲା ବୋଲି ଭାବିଲେ। ମହାତପସ୍ବୀ କଶ୍ୟପ ଦୁଇ ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ—“ତୁମେ ଦୁହେଁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ନିଜ-ନିଜ ଗର୍ଭର ରକ୍ଷା କର”—ବୋଲି କହି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 14
।। तयोरण्डानि निदधुः प्रहष्टाः: परिचारिका:
ପରିଚାରିକାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଅଣ୍ଡକୁ ଗରମ ପାତ୍ରରେ ରଖିଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ବିନତାଙ୍କ ସେଇ ଦୁଇ ଅଣ୍ଡରୁ ଯୁଗଳ ସନ୍ତାନ ପ୍ରକଟ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 15
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पोको मातृशाप प्राप्त होनेकी प्रस्तावनासे युक्त पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,सोपस्वेदेषु भाण्डेषु पठचवर्षशतानि च । ततः पज्चशते काले कद्रूपुत्रा विनि:सृता:
ଘାମରେ ଭିଜା ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପାଞ୍ଚଶେ ବର୍ଷ ଅବରୁଦ୍ଧ ରହି, ପୁଣି ଆଉ ପାଞ୍ଚଶେ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେଲାପରେ କଦ୍ରୁଙ୍କ ପୁତ୍ର—ସେ ସର୍ପମାନେ—ଶେଷରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହି କଥା ମାତୃଶାପର ଦୀର୍ଘ, ଅନିବାର୍ୟ ପରିଣତି ଓ ବଂଶ-ପୂର୍ବକର୍ମର ନୈତିକ ଭାରକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Verse 16
ततः पुत्रार्थिनी देवी ब्रीडिता च तपस्विनी
ତେବେ ପୁତ୍ରକାମିନୀ, ତପସ୍ୱିନୀ ଦେବୀ ବିନତା ସୌତର ସମ୍ମୁଖରେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଅଧୈର୍ୟରେ ସେ ନିଜ ହାତରେ ଗୋଟିଏ ଅଣ୍ଡା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ। ଅଣ୍ଡା ଫୁଟିବା ସହିତ ସେ ଭିତରେ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ—ଦେହର ଉପର ଭାଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ଓ ପୁଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ତଳ ଅର୍ଧ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଘଟଣା ଦର୍ଶାଏ—ଇଚ୍ଛା ଓ ତ୍ୱରା, ତପସ୍ୟାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଫଳର ସ୍ୱାଭାବିକ ପକ୍କତାକୁ ବିଘ୍ନିତ କରେ।
Verse 17
अणज्डं बिभेद विनता तत्र पुत्रमपश्यत । पूर्वार्धकायसम्पन्नमितरेणाप्रकाशता
ବିନତା ଅଣ୍ଡା ଭାଙ୍ଗିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହର ପୂର୍ବାର୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଠିତ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ (ତଳ) ଅର୍ଧ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇନଥିଲା—ଅବିକଶିତ ଥିଲା। ଏହି ଘଟଣା ଅଧୈର୍ୟ ଓ ଅକାଳ କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଏ—ଯାହା ସମୟ ସହିତ ପକ୍କ ହେବାକୁ ଥିଲା, ତାହାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଖୋଲିଲେ ଜନ୍ମ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ପରିଣାମର ଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Verse 18
स पुत्र: क्रोधसंरब्ध: शशापैनामिति श्रुति: । यो5हमेवं कृतो मातस्त्वया लोभपरीतया
ଶୁଣାଯାଏ, ସେ ପୁତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ବିନତାକୁ ଶାପ ଦେଲା—“ମା! ଲୋଭରେ ଆବୃତ ହୋଇ ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି କରିଦେଲ; ମୋର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ହେବାକୁ ଦେଲ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଯେ ସୌତ ସହିତ ତୁମେ ସ୍ପର୍ଧା କରୁଛ, ସେହିଁର ଅଧୀନରେ ତୁମେ ଦାସୀ ହୋଇ ରହିବ।”
Verse 19
शरीरेणासमग्रेण तस्माद् दासी भविष्यसि । पञ्चवर्षशतान्यस्या यया विस्पर्धथसे सह
“ମୋ ଶରୀରକୁ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିବାରୁ ତୁମେ ଦାସୀ ହେବ; ଏବଂ ଯାହା ସହିତ (କଦ୍ରୁ ସହିତ) ତୁମେ ସ୍ପର୍ଧା କରୁଛ, ସେହିଁର ଦାସୀ ହୋଇ ତୁମେ ପାଞ୍ଚଶେ ବର୍ଷ ରହିବ।”
Verse 20
एष च त्वां सुतो मातर्दासीत्वान्मोचयिष्यति । यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभेदनात्
ଏହି ପୁତ୍ରଟି ମଧ୍ୟ, ହେ ମାତା, ତୁମକୁ ଦାସ୍ୟାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ କରିବ। ହେ ମାତା, ଯେପରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲ, ସେପରି ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଣ୍ଡର ଭେଦନ (ଫାଟିଯିବା) ଠାରୁ ରକ୍ଷା କର…।
Verse 21
प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालो<5स्थ धीरया
ଶୌନକ କହିଲେ—“ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ତୁମ ଜନ୍ମକାଳକୁ ସାବଧାନରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।”
Verse 22
एवं शप्त्वा तत: पुत्रो विनतामन्तरिक्षग:
ଏହିପରି ମାତା ବିନତାକୁ ଶାପ ଦେଇ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅରୁଣ ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ଉଠି ଉଡ଼ିଗଲା। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେହିଦିନଠାରୁ ପ୍ରଭାତେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଯେ ରକ୍ତିମ ଆଭା ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ବିନତାପୁତ୍ର ଅରୁଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ରଥରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ତାଙ୍କ ସାରଥିର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଭାଇଲା।
Verse 23
अरुणो दृश्यते ब्रह्मन् प्रभातसमये सदा । आदित्यरथमध्यास्ते सारथ्यं समकल्पयत्
ଶୌନକ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ସଦା ଯେ ରକ୍ତିମ ଆଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଟି ବିନତାପୁତ୍ର ଅରୁଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ। ଶାପ ଦେଇ ସେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷକୁ ଉଠିଗଲା ଏବଂ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ରଥରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ସାରଥ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଲା।”
Verse 24
गरुडो5पि यथाकाल जज्ञे पन्नगभोजन: । स जातमात्रो विनतां परित्यज्य खमाविशत्
ଶୌନକ କହିଲେ—“ଯଥାକାଳେ ଗରୁଡଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ହେଲା—ସର୍ପଭକ୍ଷକ ହେବାକୁ ଯାହାଙ୍କ ନିୟତି। ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ଭୁଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ମାତା ବିନତାକୁ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ—ବିଧାତା ଯେ ଆହାର ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ।”
Verse 25
आदास्यन्नात्मनो भोज्यमन्न॑ विहितमस्य यत् । विधात्रा भृगुशार्दूल क्षुधित: पतगेश्वर:
ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡିତ ପକ୍ଷିରାଜ ଗରୁଡ଼, ବିଧାତା ଯେ ଆହାର ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଥିଲେ, ସେହି ଆହାର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସର୍ପସଂହାରକ ଭାବେ ନିୟତ ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ମାତା ବିନତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ନିୟତ ଆହାର ଖୋଜି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ।
Verse 153
अण्डाभ्यां विनतायास्तु मिथुन न व्यदृश्यत । दासियोंने अत्यन्त प्रसन्न होकर दोनोंके अण्डोंको गरम बर्तनोंमें रख दिया। वे अण्डे पाँच सौ वर्षोतक उन्हीं बर्तनोंमें पड़े रहे। तत्पश्चात् पाँच सौ वर्ष पूरे होनेपर कद्भूके एक हजार पुत्र अण्डोंको फोड़कर बाहर निकल आये; परंतु विनताके अण्डोंसे उसके दो बच्चे निकलते नहीं दिखायी दिये
ଶୌନକ କହିଲେ—କିନ୍ତୁ ବିନତାଙ୍କ ଦୁଇ ଅଣ୍ଡାରୁ କୌଣସି ଯୁଗଳ ସନ୍ତାନ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ଦାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଅଣ୍ଡାଦୁଇଟିକୁ ଗରମ ପାତ୍ରରେ ରଖି ଉଷ୍ଣତା ଦେଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଞ୍ଚଶହ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠାରେ ରହିଲା। ପାଞ୍ଚଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ କଦ୍ରୂଙ୍କ ଏକ ହଜାର ପୁତ୍ର ନିଜ ନିଜ ଅଣ୍ଡା ଫୋଡ଼ି ବାହାରିଲେ; କିନ୍ତୁ ବିନତାଙ୍କ ଅଣ୍ଡାରୁ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ସନ୍ତାନ ତଥାପି ପ୍ରକଟ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 203
न करिष्यस्यनड़ू वा व्यज्रं वापि तपस्विनम् । और मा! यह जो दूसरे अण्डेमें तेरा पुत्र है
ଶୌନକ କହିଲେ—ମା! ଏହା କରନି; ଅକାଳରେ ଅଣ୍ଡା ଫୋଡ଼ନି, ଏବଂ ସେ ତପସ୍ବୀ ପୁତ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରନି। ମାତା! ତୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଣ୍ଡାରେ ଯେ ପୁତ୍ର ଅଛି, ସେଇ ତୋତେ ଦାସ୍ୟଭାବରୁ ମୁକ୍ତ କରିବ; କିନ୍ତୁ ଏହା ସେତେବେଳେ ହେବ, ଯେତେବେଳେ ତୁ ମୋ ପରି ଅଣ୍ଡା ଫୋଡ଼ି ତାକୁ ଅଙ୍ଗହୀନ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ କରି ଜନ୍ମ ଦେବୁ ନାହିଁ।
Verse 216
विशिष्ट बलमीप्सन्त्या पञ्चवर्षशतात् पर: । “इसलिये यदि तू इस बालकको विशेष बलवान बनाना चाहती है तो पाँच सौ वर्षके बादतक तुझे धैर्य धारण करके इसके जन्मकी प्रतीक्षा करनी चाहिये"
ଶୌନକ କହିଲେ—ଏହିପରି, ଯଦି ତୁ ଏହି ଶିଶୁକୁ ବିଶେଷ ବଳବାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତେବେ ପାଞ୍ଚଶହ ବର୍ଷ ପରେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି ତାହାର ଜନ୍ମ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
The central dilemma concerns entitlement versus collective contribution: although devas and asuras cooperate to obtain amṛta, competing claims over the shared product create a distributive conflict requiring intervention to prevent breakdown of order.
High-value outcomes require stable foundations, coordinated roles, and governance of incentives; without mechanisms for fair or controlled allocation, collective enterprises can convert cooperation into conflict.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the chapter functions primarily as etiological narrative and thematic instruction, embedding a model of coalition dynamics and order-preservation within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.