Shloka 45
(पादपानुद्गहन्तौ ताबुरुवेगेन वेगितौ । स्फोटयन्तौ लताजालान्यूरुभ्यां प्राप्प सर्वतः ।। वित्रासयन्तौ शब्देन सर्वतो मृगपक्षिण: । बलेन बलिनौ मत्तावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ ।। भीमराक्षसयोर्युद्धे तदावर्तत दारुणम् ।। ऊरुबाहुपरिक्लेशात् कर्षन्तावितरेतरम् । ततः शब्देन महता गर्जन्तौ तौ परस्परम् ।। पाषाणसंघट्टनि भै: प्रहारैरभिजध्नतुः । अन्योन्यं तौ समालिड्ग्य विकर्षन्तौ परस्परम् ।।) वे दोनों वृक्ष उठाये बड़े वेगसे एक-दूसरेकी ओर दौड़ते थे, अपनी जाँघोंकी टक््करसे चारों ओरकी लताओंको छित्न-भिन्न किये देते थे तथा गर्जन-तर्जनके द्वारा सब ओर पशु- पक्षियोंको आतंकित कर देते थे। बलसे उन्मत्त हुए वे दोनों महाबली योद्धा एक-दूसरेको मार डालना चाहते थे। उस समय भीमसेन और हिडिम्बासुरमें बड़ा भयंकर युद्ध चल रहा था। वे दोनों एक-दूसरेकी भुजाओंको मरोड़ते और जाँघोंको घुटनोंसे दबाते हुए दोनों एक- दूसरेको अपनी ओर खींचते थे। तदनन्तर वे बड़े जोरसे गर्जते हुए परस्पर इस प्रकार प्रहार करने लगे, मानो दो चट्टानें आपसमें टकरा रही हों। तत्पश्चात् वे एक-दूसरेसे गुथ गये और दोनों दोनोंको भुजाओंमें कसकर इधर-उधर खींच ले जानेकी चेष्टा करने लगे। तयो: शब्देन महता विबुद्धास्ते नरर्षभा: । सह मात्रा च ददृशुहिडिम्बामग्रत: स्थिताम्,उन दोनोंकी भारी गर्जनासे वे नरश्रेष्ठ पाण्डव मातासहित जाग उठे और उन्होंने अपने सामने खड़ी हुई हिडिम्बाको देखा
vaiśampāyana uvāca |
pādapān udgṛhantau tāb uruvegena vegitau |
sphoṭayantau latājālāny ūrubhyāṃ prāpya sarvataḥ ||
vitrāsayantau śabdena sarvato mṛgapakṣiṇaḥ |
balena balinau mattāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau ||
bhīmarākṣasayor yuddhe tadāvartata dāruṇam |
ūrubāhuparikleśāt karṣantāv itaretaram ||
tataḥ śabdena mahatā garjantau tau parasparam |
pāṣāṇasaṃghaṭṭanibhaiḥ prahārair abhijaghnatuḥ ||
anyonyam tau samāliṅgya vikarṣantau parasparam ||
tayoḥ śabdena mahatā vibuddhās te nararṣabhāḥ |
saha mātrā ca dadṛśur hiḍimbām agrataḥ sthitām ||
ସେ ଦୁଇଜଣ ଗଛ ଉପାଡ଼ି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗରେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଉଥିଲେ; ଜାଘର ଧକ୍କାରେ ଚାରିପାଖର ଲତାଜାଲକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଗର୍ଜନାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୃଗପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିଲେ। ବଳର ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ସେ ଦୁଇ ମହାବଳୀ—ପରସ୍ପରକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ—ଭୀମ ଓ ରାକ୍ଷସ ହିଡିମ୍ବ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା; ଭୁଜା ଓ ଜାଘର ପରିଶ୍ରମରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଟାଣି ଘସେଟୁଥିଲେ। ପରେ ମହାଶବ୍ଦରେ ଗର୍ଜି, ପାଷାଣ ଧକ୍କା ଭଳି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିବା ପ୍ରହାରରେ ଏକେ ଅନ୍ୟକୁ ଆଘାତ କଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଦୃଢ଼ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ବାନ୍ଧି, ବଳପୂର୍ବକ ଟାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେଇ ମହାକୋଳାହଳରେ ଜାଗିଉଠିଥିବା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମାତା ସହ ଉଠି, ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହିଡିମ୍ବାକୁ ଦେଖିଲେ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical tension of force: immense strength, when driven by rage and the desire to kill, becomes terrifying and disruptive to the natural world. Yet the same strength is also portrayed as necessary for protection—Bhīma’s ferocity is directed against a predatory rākṣasa threatening the vulnerable. The implied lesson is that power must be governed by purpose (rakṣaṇa/protection) rather than mere intoxication with might.
Bhīma and the rākṣasa Hiḍimba engage in a brutal forest fight, uprooting trees as weapons, roaring, grappling, and striking with rock-like impact. The noise wakes the Pāṇḍavas and their mother, who then see Hiḍimbā standing before them, indicating her presence as a witness/intervening figure while the duel rages.