Shloka 1
एकचक्रानिवासे ब्राह्मणगृहदुःखश्रवणम् | Hearing the Brāhmaṇa Household’s Distress at Ekacakrā
अड-#-क- चतुश्नत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी वारणावत-यात्रा तथा उनको विदुरका गुप्त- उपदेश वैशम्पायन उवाच पाण्डवास्तु रथान् युक्तान् सदश्वैरनिलोपमै: । आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! वायुके समान वेगशाली उत्तम घोड़ोंसे जुते हुए रथोंपर चढ़नेके लिये उद्यत हो उत्तम व्रतको धारण करनेवाले पाण्डवोंने अत्यन्त दुःखी-से होकर पितामह भीष्मके दोनों चरणोंका स्पर्श किया। तत्पश्चात् राजा धृतराष्ट्र, महात्मा द्रोण, कृपाचार्य, विदुर तथा दूसरे बड़े-बूढ़ोंको प्रणाम किया। इस प्रकार क्रमश: सभी वृद्ध कौरवोंको प्रणाम करके समान अवस्थावाले लोगोंको हृदयसे लगाया। फिर बालकोंने आकर पाण्डवोंको प्रणाम किया
vaiśampāyana uvāca | pāṇḍavās tu rathān yuktān sad-aśvair anilopamaiḥ | ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhur ārtavat ||
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଜନମେଜୟ! ପବନ ସମ ବେଗବାନ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଚରଣ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଧରିଲେ। ପରେ ସେମାନେ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ମହାତ୍ମା ଦ୍ରୋଣ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ବିଦୁର ଓ ଅନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏଭଳି କ୍ରମେ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୌରବଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରି ସମବୟସ୍କମାନଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ତା’ପରେ ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ଆଗକୁ ଆସି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when facing injustice and imminent danger, one should uphold dharma through humility, gratitude, and proper conduct—especially honoring elders and maintaining social and familial obligations without abandoning inner discernment.
The Pāṇḍavas are departing for Vāraṇāvata. Before mounting their chariots, they respectfully touch Bhīṣma’s feet and then salute Dhṛtarāṣṭra, Droṇa, Kṛpa, Vidura, and other elders, embrace peers, and receive salutations from the younger boys—marking a formal, emotionally charged leave-taking.