Shloka 16
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata
Lākṣāgṛha Planning
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्,वे अन्य सब शिष्योंको तो पानी लानेके लिये कमण्डलु देते, जिससे उन्हें लौटनेमें कुछ विलम्ब हो जाय; परंतु अपने पुत्र अश्वत्थामाको बड़े मुँहका घड़ा देते, जिससे उसके लौटनेमें विलम्ब न हो (अत: अभ्वत्थामा सबसे पहले पानी भरकर उनके पास लौट आता था)। जबतक दूसरे शिष्य लौट नहीं आते, तबतक वे अपने पुत्र अश्वत्थामाको अस्त्र- संचालनकी कोई उत्तम विधि बतलाते थे। अर्जुनने उनके इस कार्यको जान लिया
vaiśampāyana uvāca |
kamandaluṁ ca sarveṣāṁ prāyacchac cirakāraṇāt |
putrāya ca dadau kumbham avilambanakāraṇāt |
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେରି କରାଇବା ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ କମଣ୍ଡଲୁ ଦେଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଳମ୍ବ ନ ହେବା ପାଇଁ ବଡ଼ କୁମ୍ଭ ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ନେଇ ଫେରିଆସୁଥିଲା; ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୋଣ ତାକୁ ଅସ୍ତ୍ର-ସଞ୍ଚାଳନର ଉତ୍ତମ ପଦ୍ଧତି ଗୁପ୍ତଭାବେ ଶିଖାଉଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଏହି ଆଚରଣ ଜାଣିଲେ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical problem of partiality in teaching: a guru’s favoritism toward his own child creates unequal access to knowledge and undermines fairness (dharma) within a learning community.
The teacher sends students to fetch water; he gives most a small kamandalu so they return late, but gives his son Aśvatthāmā a large kumbha so he returns quickly. In the interval, he teaches his son superior weapon-techniques privately, and Arjuna discovers this.