Adhyaya 8
Hymns to Nārāyaṇa: Humility, Bhakti, Yoga, and the Guṇas
ଯଜ୍ଞପ୍ରସଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ଓ ପୂର୍ବକଥାର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ସ୍ତୋତ୍ର-ପରମ୍ପରାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପକ୍ଷିରାଜ ମିତ୍ର ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଜଗତ୍କାରଣ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ନିଜ ଅଜ୍ଞାନ ଜଣାଇ ଦେବ-ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି କହେ। ମିତ୍ର ମୌନ ହେଲାପରେ ତାରା ଏକଚିତ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ—ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ବିଷ୍ଣୁମୂଳ ପବିତ୍ର କଥାର ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ଲୀନ ଥିବା। ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାରେ ପତିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ରକ୍ଷା-ପ୍ରାର୍ଥନା ହୁଏ। ପରେ ନିରୃତି ଶିଖାଏ—ଯୋଗ, ଭକ୍ତି, ସତ୍ସେବା ଓ ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପରମଗତି ମିଳେ; ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମନୋନିଗ୍ରହକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରବଳ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରବାହ୍ୟ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକଙ୍କ କଥା-ସଙ୍ଗକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ‘ଅମୃତ-ଔଷଧ’ ବୋଲି ଦୃଢ କରେ ଏବଂ ସମଭାବ ଓ ସହବାସର କଥା ଆସେ। ତାପରେ ପର୍ଜନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣରୂପ—କୋଣାଧିପ, ନିରୃତି, ପ୍ରାବହୀ, ପ୍ରବହପ୍ରିୟା—ର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅନନ୍ତର ପରେ ଜନ୍ମିତ ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଦୃଢ ଭକ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁପରମ୍ପରାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଏବଂ ତୁଳସୀ ସହ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି କରୁଣା ଉପଦେଶ ଦିଏ। ଗରୁଡ ନମ୍ର ମୌନରେ ପ୍ରଭୁ ସମ୍ମୁଖେ ନିଜ ହୀନତା ସ୍ୱୀକାର କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍ତ୍ୱପ୍ରବାହ ପାଇଁ ଭକ୍ତିଭାବ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तमो ऽध्यायः क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर / नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे
କ୍ରତୁ ପରେ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ତାପରେ ‘ମିତ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଖଗେଶ୍ୱର ଜଗଦ୍ୟୋନି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 2
मित्र उवाच / नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे / वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः
ମିତ୍ର କହିଲେ—ମୁଁ ଅଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଚରଣାରବିନ୍ଦକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ତୁମେ ସଂସାର-ଭବକୁ ଛେଦ କରୁଥିବା ଏବଂ ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ ଆଶ୍ରୟ। ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କେବଳ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଜାଣନ୍ତି; ମୁଁ ନୁହେଁ, ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ, ତ୍ରିଦେବ ନୁହେଁ, ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 3
अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः / मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् / अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः
ଯଦି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ ତୁମକୁ ଜାଣିନ ପାରନ୍ତି, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ଜାଣିବେ? ହେ ପରାତ୍ପର ଅଧୀଶ୍ୱର, ମୋତେ ସଦା ରକ୍ଷା କର; ମୁଁ ତ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସଦା ନ୍ୟୂନ। ମୁଁ ମେଘର ପ୍ରଚୁରତା ସମ୍ମୁଖେ ଅତି ସାନ ଅଂଶମାତ୍ର; ତେଣୁ ତୁମ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ତବ କରିବାର ଶକ୍ତି ମୋର ନାହିଁ।
Verse 4
एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे
ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ସେ ମିତ୍ର-ଖଗ ସେତେବେଳେ ମୌନ ହେଲା। ତାପରେ ଅନନ୍ତରଜା ତାରା ସ୍ତବ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 5
तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् / त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः
ତାରା କହିଲା—ଯେମାନେ ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ ପାଇଁ କର୍ମ-ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
Verse 6
त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च / तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः
ତୁମ ଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା ପବିତ୍ର କଥାକୁ ଶୁଣି (କିମ୍ବା ଦେଖି) ସେମାନେ ତାହା ଶୁଣନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ମଧ୍ୟ। ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏମିତି ସାଧୁମାନେ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗ-ଆସକ୍ତିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି।
Verse 7
तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो / तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर
ହେ ପ୍ରଭୁ! ସେଇ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଦେଶରେ ପତିତା, ସଦା ମିତ୍ରସମା ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କର। ଏହିପରି ତାରାନନ୍ତରଜ କହିଲା; ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ନିରୃତି ମଧ୍ୟ ଏମିତି କହିଲା।
Verse 8
निरृतिरुवाच / योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च / आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे
ନିରୃତି କହିଲା— ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଓ ତୁମ ପାଖେ ଅର୍ପିତ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସର୍ବଗୁଣାଧିକ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସେବାରେ, ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
Verse 9
चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् / अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो / तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे
ଚିତ୍ତନିଗ୍ରହ ମାତ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ପରମ ପଦକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ତାରାସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ସ୍ୱାମୀ, ଦୟାକରି ମୋତେ ସଦା ରକ୍ଷା କର। ତାପରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା ଏବଂ ସେଇ ସ୍ତୋତ୍ର ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 10
प्रवाह्युवाच / सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च / या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि
ପ୍ରବାହ୍ୟା କହିଲା— ତୁମ ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ପୁତ୍ରମାନେ ସତ୍ୟ ବୀର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ପରମ ସମ୍ପଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକଙ୍କ କଥା ଅମୃତ-ଔଷଧି ସମାନ; ସେଗୁଡ଼ିକର ଶ୍ରବଣ ଓ ସେବାରେ ମୋକ୍ଷପଥରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ।
Verse 11
भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव / सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः
ହେ ଦେବଦେବ! ଭକ୍ତି ସଦା ରହୁ; ତଥାପି କୁହାଯାଏ ଯେ ଫଳରୂପେ ନିରୃତି ସମାନ ଅବସ୍ଥା ମାତ୍ର ମିଳେ। ଯେମାନେ ‘ସହଭାଷୀ’ ଓ ‘ସହଚର-ମିତ୍ର’, ସେମାନେ ଏହିପରି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।
Verse 12
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया / चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः
କୋଣାଧିପ ଓ ନିରୃତି, ତଥା ପ୍ରାବହୀ ଓ ପ୍ରବହପ୍ରିୟା—ଏହି ଚାରିଜଣ ପର୍ଜନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତ୍ରିଗୁଣ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 13
तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर / प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः / वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे
ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀଜନ୍ମକୁ କହୁଛି—ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ଶୁଣ। ପ୍ରବାହା ଭାର୍ଯ୍ୟାରୁ ଅନନ୍ତରଜ ପରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ, ସେ ମହାଭାଗ ବାୟୁପୁତ୍ର, ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 14
विष्वक्सेन उवाच / भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि / यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना
ବିଷ୍ୱକ୍ସେନ କହିଲେ—ମୋକ୍ଷଦାତା ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ପୂର୍ଣ୍ଣାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ; ଯଦି ସଦା ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ପରମ ଭକ୍ତି ଜାଗେ ଏବଂ ସେଇ ଅପରୋକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାରର ସାଧନ ହୁଏ।
Verse 15
तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु / तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि
ସେହିପରି ନିଜ ଗୁରୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି, ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତାନୁସାରେ ଯଦି ନିଷ୍କପଟ ଭକ୍ତି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଭକ୍ତି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 16
तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज / संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः
ହେ ଅଣ୍ଡଜ (ଗରୁଡ), ଯଦି ତୁଳସୀ ଆଦି ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତି ଥାଏ ଏବଂ (ଭଗବତ୍-ଧର୍ମର) ସ୍ମୃତି ରହେ, ତେବେ ପାପନାଶକ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 17
एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो / तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः / मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा
ଏଭଳି ମହାପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ମହାଭାଗ ଗରୁଡ ହାତ ଯୋଡି, ଗଳା ନମାଇ ନୀରବ ହେଲେ। ମନେ ଭାବିଲେ—“ମିତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତୁଳନାରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ନ୍ୟୁନ; ଏଥିରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।”
Frequently Asked Questions
The chapter presents them as complementary: devotion to Viṣṇu is central, while knowledge joined with dispassion is listed alongside yoga and service to the virtuous as a route to the divine state. The implied model is integrative—bhakti stabilizes and purifies, while jñāna–vairāgya clarifies and detaches, together orienting the practitioner toward mokṣa.
Nirṛti’s statement highlights citta-nirodha as a direct means because devotion naturally gathers the mind; when the mind is restrained and fixed on Viṣṇu, attachment loosens and the path to the supreme abode becomes accessible. The text frames this not as mere technique but as devotion-powered discipline.
Viṣvaksena teaches a graded, sincere (without deceit) offering of devotion according to worthiness, reflecting a Purāṇic ethic of honoring spiritual authority and the sacred lineage. This frames bhakti as socially and cosmologically ordered—rooted in guru-sevā and extending to the highest cosmic teacher figures—while remaining ultimately directed toward Hari.
The verse links remembrance and affectionate regard (including toward sacred beings like Tulasi) with the arising of a ‘destroyer of sin’—i.e., purification through dhārmic devotion. It indicates bhakti expressed through reverence to Viṣṇu’s sacred associates/symbols and compassionate conduct, making devotion ethical and embodied rather than purely internal.