Adhyaya 29

Verse 1

विष्णोरेवोपास्यत्वमित्यर्थनिरूपणं नामाष्टाविंशतमोध्यायः प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

ଏବେ ‘ବିଷ୍ଣୁ ଏକମାତ୍ର ଉପାସ୍ୟ’—ଏହି ଅର୍ଥର ନିରୂପଣ ନାମକ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟକୁ କ୍ରମେ କହୁଛି; ପ୍ରବହ ପରେ ଯାହା ଆସେ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ରସତ୍ତମ, ଶୁଣ। ଆଦିସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯେ ଧର୍ମ, ସେ ତୁମ ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 2

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः / स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः / पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

ଯେ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କୁ ସୌମ୍ୟରୂପେ ଧାରଣ କରି ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେ ‘ଧର୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ‘ଯମ’ ସଂଜ୍ଞା ପାଇଲେ; ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା‑ଦଣ୍ଡ ଦେବାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଯମ’ କହନ୍ତି।

Verse 3

श्रीकृष्ण उवाच / प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च / प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପରେ ଗଙ୍ଗା, ଯିଏ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବରୁଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ। ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମହିମାରେ ସେ ବରୁଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।

Verse 4

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ଖସିଯାନ୍ତି ସେମାନେ ଅଧମ—ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଦାନକାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯମ ସଦା ଚିହ୍ନନ୍ତି।

Verse 5

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी / भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

ଏହିହେତୁ ସେ ‘ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି, ଯିଏ ସଦା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଭକ୍ତିରେ ସେ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ—ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 6

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र / वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଗରୁଡ! ପୂର୍ବକାଳରେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ ବିଷ୍ଣୁ—ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି—ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଭାବେ ପଦକ୍ଷେପ କରିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ବାମ ପାଦର ନଖାଗ୍ର ଉର୍ଧ୍ୱାଣ୍ଡକଟାହର ଖଣ୍ଡକୁ ଭେଦି ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।

Verse 7

तदुदरमतिवेगात्सम्प्रविश्यावहन्तीं जगदघततिहन्तुः पादकिञ्जल्कशुद्धाम् / निखिलमलनिहन्त्रीं दर्शनात्स्पर्शनाच्च सकृदवगहनाद्वा भक्तिदां विष्णुपादे / शशिकरवरगौरां मीननेत्रां सुपूज्यां स्मरति हरिपदोत्थां मोक्षमेति क्रमेण

ତାହାର ପ୍ରବାହରେ ଅତିବେଗେ ପ୍ରବେଶ କରି ବହିଯାଇଲେ—ଜଗତର ପାପରାଶି ନାଶକ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପରାଗରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ସେ ନଦୀ ସମସ୍ତ ମଳିନତା ହରେ। କେବଳ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଏକଥର ସ୍ନାନ ମାତ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁପାଦେ ଭକ୍ତି ଦାନ କରେ। ଚନ୍ଦ୍ରସମ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା, ମୀନନେତ୍ରୀ, ପରମପୂଜ୍ୟା, ହରିପାଦୋତ୍ଥା ସେ ନଦୀକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ଜନ କ୍ରମେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 8

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः / भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः / भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवो ऽभूत्

ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ, ବାୟୁବଳରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ସେ ବିନ୍ଦୁକୁ ସହିନ ପାରି ତାହା ପାନ କଲେ। ଭାଗୀରଥୀ (ଗଙ୍ଗା) ହରିପଦାଙ୍କଧାରିଣୀ—ଏହା ନିତ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ସେ ମହାପରମ ଭାଗବତମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ, ଭକ୍ତିରେ ଦ୍ରବିତ ହୃଦୟରେ ପରମ ଆଦର ସହ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କଲେ; ତେଣୁ ‘ଅଶିବ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଜନ ମଧ୍ୟ ଶିବ—ମଙ୍ଗଳମୟ—ହେଲେ।

Verse 9

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर / महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଭାଗୀରଥୀ (ଗଙ୍ଗା)ର ଚାରିଟି ରୂପ ଅଛି। ଏବଂ ‘ଅଭିଷେଚନୀ’ ହେଉଛି ମହାଭିଷଗ୍—ବୈଦ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିପତି—ଙ୍କ ପତ୍ନୀ।

Verse 10

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः / सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ ଗଙ୍ଗା ରାଜା ଶନ୍ତନୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ଏବଂ ‘ସୁଷେଣା’—ଯିଏ ବାନରୀ (ବାନର-ନାରୀ) ଭାବେ ସ୍ମୃତ—ସୁଷେଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ।

Verse 11

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता / एवं चत्वारी रूपाणि गङ्गाया इति किर्तितमम्

ମଣ୍ଡୂକଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରୂପରେ ଗଙ୍ଗା ହିଁ ‘ମାଣ୍ଡୂକିନୀ’ ନାମେ ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ଗଙ୍ଗାର ଚାରିଟି ରୂପ ଅଛି ବୋଲି କୀର୍ତିତ।

Verse 12

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः / प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାରୁ ମଧ୍ୟ ‘ପର୍ଜନ୍ୟ’ ନାମକ ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଯେହେତୁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈରାଗ୍ୟ ବର୍ଷାଏ, ତେଣୁ ପର୍ଜନ୍ୟ ନାମ ହେଲା।

Verse 13

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण / स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

ପାଞ୍ଚ ବିଷୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିଗ୍ରହ କରି, ଷଟ୍କ୍ରମ ସାଧନାରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅହଂକାର-ଗର୍ବକୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ନିଜ ହୃଦୟରେ ନିଜ ‘ସ୍ୱବାଣ’ ସ୍ୱରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସଦା ଭଜ; ତେବେ ଭକ୍ତି ବିଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ନା ବିଷ ଭକ୍ତିକୁ ଜୟ କରେ।

Verse 14

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि / योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्ते ऽसंगतो याति मुक्तिम्

ଲିଙ୍ଗଶରୀର (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ)କୁ ସଦା ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବରଂ ଯଥାବିଧି ତାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଦୃଢ କରିବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋନି ଅର୍ଥାତ୍ ଦେହବନ୍ଧନରେ ଆସକ୍ତି କେବେ ନ କର; ଯୋନିମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ଯାଏ।

Verse 15

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य / एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

ଏହିପରି ବୈରାଗ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ଅଟେ; ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଗରୁଡ, ପର୍ଜନ୍ୟ ହିଁ ଅନ୍ତକ (ସଂହାରକ)। ଏତେ ଦ୍ୱାରା ‘ଶରଭ’ ନାମକ ମହାତ୍ମା ପରିଚିତ; ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପର୍ଜନ୍ୟ ହିଁ।

Verse 16

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः / यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର ଗରୁଡ, ଯାହାର ଦେହରେ କେଶ-ରୋମ ସଦା ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେ ‘ଶରଭ’ ନାମେ ପରିଚିତ। ଏବଂ ହେ ପକ୍ଷିରାଜ, ଯମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶ୍ୟାମଲା; ତାଙ୍କୁ କଳିର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 17

मत्वा सम्यक् मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् / मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ୟକ୍ ବୁଝି ଜାଣିଶୁଣି ମନରେ ଦୋଷ କରେ, ସେଇ ଅଶୁଚିତା ‘ଶ୍ୟାମଲା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ଏବେ ହରିଭକ୍ତିର ବିରୋଧୀ ସେଇ ମଳ ଓ ତାହାର ଲୋହ ପାତ୍ରରେ ସ୍ଥିତିବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 18

चिकित्सितं परदुः खं खगेन्द्र दरेर्भक्तैस्त्याज्यमेवं सदैव

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ‘ଚିକିତ୍ସା’ ବୋଲି ମନେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପରଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବା କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ସଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ସର୍ବଦା ତାହା ପରିତ୍ୟାଜ୍ୟ।

Verse 19

नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि / पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्

ହରିଭକ୍ତିହୀନ ଲୋକ ଉଚ୍ଚ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଉନ୍ନତ ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ କେବେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜୀର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଣା ସମ୍ପର୍କ, ଖାଲି ଦେଖାଦେଖିର ପୁରୁଣା ତାଳ-ତାଳି, ଏବଂ ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର—ଏସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 20

सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च / प्रियं गृहं चोर्णविता नकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च

କଲିଯୁଗରେ ଲୋକେ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି—ଅତିଜୀର୍ଣ୍ଣ କନ୍ଥା, ଅଜିନ, ମେଖଲା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତଥାପି ପ୍ରିୟ ଗୃହସ୍ଥଜୀବନ ଓ ଉଲ୍ଲୀ ଆବରଣକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ହାତ ସମିଧା ଓ କୁଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଚରଣ ନୀଚ ଓ ନିନ୍ଦ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 21

सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् / कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः

କଳିଯୁଗର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସବୁକିଛି ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାର୍ଙ୍ଗପାଣି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସେ କେବେ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ। କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ଭଲ ରାନ୍ଧା ଭୋଜନ, ଯବନାଳ ଧାନ୍ୟର ଅନ୍ନ, ଏବଂ ତୁଷ, ପିଣ୍ୟାକ, ତୁମ୍ବା, ବିଲ୍ବଫଳ, ପିଆଜ—ଏସବୁ ତାଙ୍କର ନୈବେଦ୍ୟରେ ପ୍ରୀତିକର ନୁହେଁ।

Verse 22

दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कडूष्टणमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च / सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य

ଦୀର୍ଘଦିନ ରଖା ଖଟା ଛାଛ—ସ୍ୱାଦହୀନ, କଟୁ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ—ଏସବୁ କଳିଯୁଗରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ତାହା ସହ କଠୋରତାରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ: ଦୁର୍ମୁଖ ସ୍ୱଭାବ, ଆର୍ୟଜନଙ୍କ ନିନ୍ଦା, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଜନ ଓ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ ଅପମାନ।

Verse 23

सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् / प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କୁଳକୁ ସଦା ପୀଡ଼ା ଦେବା ଏବଂ ଘରେ ରଖା ଧାନ/ଚାଉଳ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଚୋରି କରିବାରୁ, ସେ ପାପୀକୁ ମୁଣ୍ଡରୁ ଛିଟିଯାଇଥିବା କେଶ ସଂଗ୍ରହ କରି ହାତରେ ଯୋଡ଼ି-ଯୋଡ଼ି ସିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଏ; ଏହି ଯାତନା ଯମଦୂତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ।

Verse 24

इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रिकरोत्येव सर्वम् / अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव

ଏଭଳି ସେ କଳିଯୁଗର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ—ସବୁକିଛି—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମଳ ଓ ସୁସଂଗଠିତ କରିଦେଲା। ତେଣୁ ସେ ‘ଶ୍ୟାମଲା’ ନାମ ପାଇଲା ଏବଂ ‘ଦେବକୀ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 25

युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा / चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्यो ऽह्यधिका सर्वदैव

ସେଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ଦେବକୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘ରୋହିଣୀ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଅଶ୍ୱିନୀ ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 26

रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा / आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा

‘ରୋଣୀ’ ନାମ ଧାରଣ କରି ସେ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଆରୋହଣ କରେ; ତେଣୁ ସେ ‘ରୋହିଣୀ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ସଂଜ୍ଞା ‘ଆଦିତ୍ୟଭାର୍ଯ୍ୟା’ ବୋଲି ଜାଣ; ସେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ-ପ୍ରକାଶ।

Verse 27

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र / ब्रह्मण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

‘ସଂଜାନାତ୍’—ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ସଂଜ୍ଞା’ ନାମ ପାଇଲା; ତେଣୁ, ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ଲୋକେ ସେ ‘ସଂଜ୍ଞା’—ସୂର୍ଯ୍ୟଭାର୍ଯ୍ୟା—ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅଭିମାନୀ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ‘ବିରାଟ୍’ ନାମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 28

गङ्गादिषट्कं सममेव नित्यं परस्परं नोत्तमं नाधमं च / प्रधानाग्नेः पाविकान्यैव गङ्गा सदा शुभा नात्र विचार्यमस्ति

ଗଙ୍ଗା ଆଦି ଛଅ ପବିତ୍ର ଜଳ ସଦା ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନ ଉତ୍ତମ ନ ଅଧମ। ତଥାପି ପ୍ରଧାନ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ୱଭାବତଃ ପାବନୀ ଗଙ୍ଗା ସଦା ଶୁଭ; ଏଥିରେ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

Verse 29

आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् / गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ; ହରି—କେଶବ—ସଦା ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା ଆଦିଠାରୁ ‘ଅବର’ ବୋଲି ଧରାହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜାୟା ‘ସ୍ୱାହା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ; ସେ କେବେ ହୀନ ନୁହେଁ।

Verse 30

स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र / अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च

ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର, ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ—ମନ୍ତ୍ରରୂପର ଅଭିମାନୀ—ସଦା ‘ସ୍ୱାହା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସ୍ୱାହାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୁଧ ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱାଭିମାନୀ।

Verse 31

बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप / एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च

ନିଜ ବୁଦ୍ଧିବଳରେ ସେ ସମଗ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ରବଂଶକୁ ଜୟ କରି ଧାରଣ କଲେ; ତେଣୁ ‘ବୁଧ’ (ଜ୍ଞାନୀ) ନାମ ପାଇଲେ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ଅଭିମନ୍ୟୁ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଅର୍ଜୁନଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 32

कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य / स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः

ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୁଧ କୃଷ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଯମଙ୍କ ଅଂଶରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ହର (ଶିବ) ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସ୍ୱାହାରୁ ଜନ୍ମିତ ସେ ବୁଧ ବିଷ୍ଣୁଦେବଙ୍କ ପାଦାରବିନ୍ଦର ଭକ୍ତ।

Verse 33

नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता / बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा

‘ନାମାତ୍ମିକା’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିକୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଉଷା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଏ। ତାକୁ ‘ବୁଧାଧମା’ଠାରୁ ହୀନ ଜାଣ; ଏବଂ ‘ସ୍ୱାହା’ ତାଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ହୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 34

नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या / उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् / अतो ऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्

ନକୁଳଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ମଗଧରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା—ଏବଂ ସହଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ଶଲ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା—ଏହି ଦୁଇଜଣେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ପତ୍ନୀ-ପରମ୍ପରା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଉଷା ମଧ୍ୟ ଷଡ୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଆଦ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ। ତେଣୁ ସେ ‘ଉଷା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ), ଆଗକୁ ଶୁଣ; ହେ ମହାତ୍ମନ, ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା କହୁଛି।

Verse 35

ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा / अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः

ତାପରେ ପୃଥିବୀ-ସ୍ୱଭାବଯୁକ୍ତ ସେଇ ଶକ୍ତି ସଦା ଧୀରେ ଧୀରେ ଗତି କରେ; ତେଣୁ ତାହାର ନାମ ‘ଶନୈଶ୍ଚର’ (ମନ୍ଦଗତିରେ ଚଳୁଥିବା) ଅଟେ। ଏବଂ ଉଷାଙ୍କ ‘ଦଶାଧମା’ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 36

कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनरथ यमो मतः / नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्नो दशावरः

ପୁଷ୍କରଙ୍କୁ କର୍ମସ୍ୱରୂପ, କର୍ମଫଳର ନିୟନ୍ତା ବୋଲି ଜାଣ। ଶନରଥ ଯମ ଭାବେ ମତ। ନୟ-ଆଚରଣରେ ଅଭିମାନୀ ପୁରୁଷ ‘କିଞ୍ଚିନ୍ନାମା’ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଜଣ ‘ଦଶାବର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 37

हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः / अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः

ଯେହେତୁ ସେ ନିତ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଦେଉଛି ଏବଂ ପୁଷ୍କରରେ ସଦା କ୍ରୀଡ଼ା କରେ, ତେଣୁ ଲୋକେ ସେ ‘ପୁଷ୍କଲ’ ନାମରେ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 38

हरि प्रीतिकरान्धर्मान्वक्ष्ये शृणु खगाधिप / प्रातः काले समुत्थाय स्मरेन्नारायणं हरिम्

ହେ ଖଗାଧିପ! ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି—ଶୁଣ। ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ନାରାୟଣ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 39

तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग / विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्

ହେ ଖଗ! ତୁଳସୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦନ କରି ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ଏବଂ ବିଣ୍ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ ସମୟରେ ଅପାନସ୍ୱରୂପ କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 40

त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् / दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्

ଶୌଚକାଳେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର—ଯିଏ ଗଙ୍ଗାଜଳର ପବିତ୍ର ଆଚମନ ଦାନ କରନ୍ତି। ଦନ୍ତଧାବନ ସମୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 41

मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग / गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्

ହେ ଖଗ! ମୁଖ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ସମୟରେ ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ଗାଈମାନଙ୍କ ଖୁଜୁଲି ହଟାଇବାବେଳେ ଗୋବର୍ଧନଧାରୀ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 42

सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् / अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम

ଗୋଦୋହନ ସମୟରେ ସଦା ଗୋପାଳମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟାର୍ଜିତ ଜନ୍ମ-କର୍ମ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ମରଣ ସୁପକ୍ୱ କାଳେ ଫଳ ଦିଏ।

Verse 43

स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति / यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति

ଗାଈମାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା ମଙ୍ଗଳ ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଘରେ ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାହିଁ ଓ ଆଙ୍ଗଣରେ ଶ୍ରୀତୁଳସୀ ନାହିଁ, ସେ ଘର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ଶୂନ୍ୟ।

Verse 44

यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः / तत्संसर्गाद्याति दुः खादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि

ଯେଉଁ ଘରେ ଦେବମହୋତ୍ସବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଘରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା-ଶ୍ରବଣ ନାହିଁ—ତାହାର ସଂସର୍ଗରୁ ଦୁଃଖାଦି ଆସେ; ତେଣୁ ସେଠାକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 45

गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः / गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्

ଯେ ଗୋସ୍ପର୍ଶ କରିନାହିଁ, ଯେ ଗୋଦୋହନ ଜାଣେନାହିଁ, ଯେ ଗୋପୋଷଣ କରେନାହିଁ—ତାହାର ଜନ୍ମକୁ ନିରର୍ଥକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 46

गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः / गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः

ଯେ ଗାଈକୁ ଏକ ଗ୍ରାସ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ନ ଦେଉଛି ଓ ଗୋପୁଷ୍ଟି-ପରିଚର୍ଯ୍ୟା ନ କରେ, ତାହାର ସତ୍ୟେ ଶୁଭ ଗତି ନାହିଁ—କେବେ ନାହିଁ; ସେ ଗ୍ରାମଚାଣ୍ଡାଳ ସମାନ ସ୍ମୃତ।

Verse 47

वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् / दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्

ବଛୁରା ଷ୍ଟନପାନ କରୁଥିବା ବେଳେ ବାଳକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଦଧି ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ମନ୍ଥଦଣ୍ଡର ଆଧାର ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 48

मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् / पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश

ମୃତ୍ତିକାସ୍ନାନ ସମୟରେ ବରାହରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୁଣ୍ଡ୍ର (ତିଳକ) ଧାରଣ କାଳେ କେଶବାଦି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् / पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्

ମୁଦ୍ରା ଧାରଣ ସମୟରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପଦ୍ମ, ନାରାୟଣୀ ମୁଦ୍ରା, କ୍ରୁଦ୍ଧୋଲ୍କା ଆଦି ରକ୍ଷକ ରୂପମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम / अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्

ହେ ଖଗୋତ୍ତମ (ଗରୁଡ), ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଅନନ୍ତ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् / अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्

ପ୍ରାଣାହୁତି ଆଦି ପଞ୍ଚହୋମରେ ଅନିରୁଦ୍ଧାଦି ବ୍ୟୂହରୂପମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ନାଦି ଅର୍ପଣକାଳେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 52

अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् / बस्त्रधारणकाकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्

ଅପୋଶନ (ଶୌଚ) କାଳେ ବାୟୁର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବସ୍ତ୍ରଧାରଣ ସମୟରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 53

यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु / आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक् स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्

ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣକାଳେ ବାମନନାମ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରତି ସମୟରେ ପରଶୁରାମନାମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 54

अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे / स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्

ବୈଶ୍ୱଦେବ ସମୟରେ, ଆଚମନ (ଅପୋଶନ) କାଳେ, ଅନ୍ୟ ହୋମକ୍ରିୟାମାନଙ୍କରେ ଏବଂ ଭସ୍ମଧାରଣ ସମୟରେ—ଭକ୍ତି ଓ ପରମ ଆଦର ସହ—ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟନାମ ରାମ, ଅର୍ଥାତ୍ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 55

त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण / शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव

ତ୍ରିବାର ତୀର୍ଥଗ୍ରହଣ (ତିନିଥର ସ୍ନାନ) ସମୟରେ କ୍ରମେ କୃଷ୍ଣ, ରାମ ଓ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶଙ୍ଖଜଳ ଉଦ୍ଧରଣ ସମୟରେ ସଦା ମୁକୁନ୍ଦରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 56

ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् / एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक् स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାସେ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଗୋବିନ୍ଦ-ନାମରେ ନିବେଦିତ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ଷ୍ୟ ନେବାବେଳେ, ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 57

शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् / तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक् पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्

ଶାକ ଆଦି ଭକ୍ଷଣ ସମୟରେ ନିତ୍ୟ ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପରାନ୍ନ ଭୋଗ ସମୟରେ ପାଣ୍ଡୁରଙ୍ଗ—ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

हैयङ्गवीनस्य च भक्षणे वै सम्यक् स्मरेत्ताण्डवाख्यं च कृष्णम् / दध्यन्नभक्षे परमं पुराणं गोपालकृष्णं संस्मरेच्चैव नित्यम्

ହୈୟଙ୍ଗବୀନ (ତାଜା ମକ୍ଖନ) ଭକ୍ଷଣ ସମୟରେ ତାଣ୍ଡବାଖ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ମରଣ କର। ଦଧ୍ୟନ୍ନ (ଦହି-ଭାତ) ଭକ୍ଷଣକାଳେ ପରମ ପୁରାତନ ଗୋପାଳକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 59

दुग्धान्नभोगे च तथैव काले सम्यक् स्मरेच्छ्रीनिवासं हरिं च / सुतैलसर्पिः षु विपक्वभक्षसंभोजने संस्मरेद्व्यङ्कटेशम्

ଦୁଗ୍ଧାନ୍ନ ଭୋଗ ସମୟରେ ଶ୍ରୀନିବାସ ହରିଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ମରଣ କର। ଉତ୍ତମ ତେଲ ଓ ଘିଅରେ ପକା ଭକ୍ଷ୍ୟ ଭୋଜନ ସମୟରେ ବ୍ୟଙ୍କଟେଶ (ବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 60

द्राक्षासुजम्बूकदलीरसालनारिङ्गदाडिम्बफलानि चारु / स्मरेत्तु रम्भोत्तमनारिकेलधात्रीसुभोगे खलु बालकृष्णम्

ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଜମ୍ବୁ, କଦଳୀ, ଆମ୍ବ, ନାରିଙ୍ଗ, ଦାଡିମ୍ବ—ଏହି ସୁନ୍ଦର ଫଳଗୁଡ଼ିକ; ଏବଂ ରମ୍ଭା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଦଳୀ, ନାରିକେଳ, ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଆଦି ମଧୁର ଭୋଗରେ ନିଶ୍ଚୟ ବାଳକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 61

सुपानकस्यैव च पानकाले सम्यक् स्मरेन्नारसिंहाख्यविष्णुम् / गङ्गामृतस्यैव च पानकाले गङ्गातातं संस्मरेद्विष्णुमेव

ସୁପାନକ ପାନ କାଳେ ନରସିଂହ-ନାମକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗଙ୍ଗାଜଳ ପାନ କାଳେ ଗଙ୍ଗାତାତ (ରକ୍ଷକ) ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

प्रयाणकाले संस्मरेत्तार्क्ष्यवाहं नारायणं निर्गुणं विश्वमूर्तिम् / पुत्रादीनां चुंबने चैव काले सुवेणुहस्तं संस्मरेत्कृष्णमेव

ପ୍ରୟାଣ କାଳେ ଗରୁଡବାହନ, ନିର୍ଗୁଣ, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୁତ୍ରାଦି ଚୁମ୍ବନ କାଳେ ମଧ୍ୟ ହାତରେ ବେଣୁଧାରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 63

सुखङ्गकाले स्वस्त्रियश्चैव नित्यं गोपि कुचद्वन्द्वविलासिनं हरिम् / तांबूलकाले संस्मरैच्चैव नित्यं प्रद्युम्नाख्यं वासुदेवं हरिं च

ସୁଖସଙ୍ଗମ କାଳେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ କୁଚଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ବିଲାସ କରୁଥିବା ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାମ୍ବୂଳ ସେବନ କାଳେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ-ନାମକ ବାସୁଦେବ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 64

शय्याकाले संस्मरेच्चैव नित्यं संकर्षणाख्यं विष्णुरूपं हरिं च / निद्राकाले संस्मरेत्पद्मनामं कथाकाले व्यासरूपं हरिं च

ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇବା କାଳେ ନିତ୍ୟ ସଙ୍କର୍ଷଣ-ନାମକ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ନିଦ୍ରା କାଳେ ପଦ୍ମନାମଙ୍କୁ, ଏବଂ କଥା କାଳେ ବ୍ୟାସରୂପ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 65

सुगानकाले संस्मरेद्वेणुगीतं हरिं हरिं प्रवदेत्सर्वदैव / श्रीमत्तुलस्याश्छेदने चैव काले श्रीरामरामेति च संस्मरेत्तु

ସୁଗାନ କାଳେ ବେଣୁଗୀତକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସର୍ବଦା “ହରି, ହରି” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରୀମତୀ ତୁଳସୀ ଛେଦନ କାଳେ “ଶ୍ରୀରାମ, ରାମ” ବୋଲି ସ୍ମରଣ ଓ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 66

पुष्पादीनां छेदने चैव काले सम्यक स्मरेदेत्कपिलाख्यं हरिं च / प्रदक्षिणेगारुडान्तर्गतं च हरिं स्मरेत्सर्वदा वै खगेन्द्र

ପୁଷ୍ପ ଆଦି ଛେଦନ କିମ୍ବା ତୋଳା ସମୟରେ ଯଥାବିଧି କପିଲ-ନାମକ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କାଳେ ଗରୁଡାନ୍ତର୍ଗତ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ସର୍ବଦା ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 67

प्रणमकाले देवदेवस्य विष्णोः शेषान्तस्थं संस्मरेच्चैव विष्णुम् / सुनीतिकाले संस्मरेन्नारसिंहं नारायणं संसंमरेत्सर्वदापि

ପ୍ରଣାମ କାଳେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ଶେଷ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ—ସ୍ମରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ କର। ସୁନୀତି ଓ ସଦାଚାର କାଳେ ନରସିଂହଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ଏବଂ ସର୍ବଦା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 68

पूर्तिर्यदा क्रियते कर्मणां च सम्यक् स्मरेद्वासुदेवं हरिं च / एवं कृतानि कर्माणि हरिप्रीतिकराणि च

ପୂର୍ତ୍ତି-ରୂପ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଯଥାବିଧି କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ ବାସୁଦେବ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ମରଣ କର। ଏଭଳି କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ହରିପ୍ରୀତିକର ହୁଏ।

Verse 69

सम्यक् प्रकुर्वन्नेतानि पुष्करो हरिवल्लभः

ଏହି ସବୁକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କରୁଥିବା ପୁଷ୍କର—ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ—ଇଷ୍ଟଫଳ ପାଏ।

Verse 70

एतस्मादेव पक्षीश कर्म यत्समुदाहृतम् पुष्कराख्यानमतुलं शृणोति श्रद्धयान्वितः / हरिप्रीतिकरे धर्मे प्रीतियुक्तो भवेत्सदा

ଏହେତୁ, ହେ ପକ୍ଷୀଶ, ଘୋଷିତ କର୍ମବିଧି ସହିତ ଏହି ଅତୁଲ ‘ପୁଷ୍କରାଖ୍ୟାନ’କୁ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶୁଣେ, ସେ ହରିପ୍ରୀତିକର ଧର୍ମରେ ସର୍ବଦା ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ ହୁଏ।