Adhyaya 28

Verse 1

नाम सप्तविंशो ऽध्यायः या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् / विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात्

ଏହା ସପ୍ତବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୂର୍ବସର୍ଗରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ସତୀ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ପର୍ବତଧାରୀ ହିମବତଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ମେନକାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 2

सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा / सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ସେଇ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ; ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଶେଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ‘ବାରୁଣୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେଇ ମହାପତିବ୍ରତା ଦ୍ୱିରୂପ ଧାରଣ କରି ବଳଭଦ୍ର ସହ କ୍ରୀଡା କରିବାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 3

श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा / शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव

ସେ ‘ଶ୍ରୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଇନ୍ଦିରା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ର ଆବେଶରେ ଯୁକ୍ତ। ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରତିମା ମେଘରୂପ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ବୀନ୍ଦ୍ର ଶେଷରୂପ ଧାରଣ କରି ତପ କଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଏକାସାଥି ତପଶ୍ଚରଣ କଲେ।

Verse 4

तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च / तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम्

ସେହି ସମୟରେ ଶେଷପତ୍ନୀ ଦେବୀ ବାରୁଣୀ, ଇନ୍ଦିରା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତପ କଲେ। ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଇନ୍ଦିରା, ଶେଷପତ୍ନୀ ବାରୁଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 5

यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः / मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम्

ବୈଷ୍ଣବ ଅଂଶରେ ଯୁକ୍ତ ରୌହିଣେୟ ରାମ ଯେତେବେଳେ ଭୂତଳରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ, ହେ ଭଦ୍ରେ! ମୋ ଆବେଶରେ ସଂଯୁକ୍ତ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ‘ଶ୍ରୀ’ ନାମରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ସହ ରମଣ କରିବ।

Verse 6

संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके / श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव

“ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ; ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହର କିଛି ନାହିଁ,” ଏହିପରି କହି ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଗଲା। ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଂଶ ହେବାରୁ ‘ଶ୍ରୀ’ ନାମକ ପୂଜ୍ୟ ସଂଜ୍ଞା ପାଇ ଲୋକେ ଶେଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲା।

Verse 7

यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च / करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्त्रितमोनसंगम्

ଯେତେବେଳେ ପରମେଶ୍ୱର ବିପୁଳ ଭାର (କିମ୍ବା ଭୂମି) ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ରାମ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ସଦା ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆବେଶମାତ୍ରେ ମନର ତମୋମୟ ଗଠନ ଭାଙ୍ଗି ଛିଟିଯାଏ।

Verse 8

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी / सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः / द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र

ରୈବତଙ୍କ କନ୍ୟା ରେବତୀ, ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବାରୁଣୀ, ଏବଂ ବଳଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୌପର୍ଣା—ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର—ଏ ତିନିଜଣ ବିଷ୍ଣୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଛଅ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ। ହେ ପୌତ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଶେଷ ଆଦିଙ୍କ ତୁଳନାରେ ଏହା ଦ୍ୱିଗୁଣ ତଳ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମାପରେ ଦଶଗୁଣ ତଳ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 9

गरुड उवाच / रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः / एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी

ଗରୁଡ କହିଲେ—ରାମଙ୍କ ସହ ସଦା କ୍ରୀଡ଼ା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ସୁଭ୍ରୂ ବାରୁଣୀ ରୈବତ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ହେବାର ଅବସ୍ଥା ପାଇଲା। ଏହିପରି ବାରୁଣୀ ତ୍ରିରୂପା ହୋଇ ଶେଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲା; ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ଦ୍ୱିରୂପା ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲା।

Verse 10

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् / श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो

ହେ କୃଷ୍ଣ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ନୀଚା ଓ ଜାମ୍ବବତୀ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ (ତାଙ୍କର) ଶେଷ ସହିତ ମଧ୍ୟ କିଛି ସାମ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ତାହାର କାରଣ ମୋତେ କହ।

Verse 11

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः / एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो

ଉମାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯେପରି ରୁଦ୍ର ସଦା ବହୁଗୁଣେ ଅଧିକ, ସେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ହେ ଭଗବନ୍—ମୋ ନିଶ୍ଚୟାର୍ଥେ, ହେ ପ୍ରଭୁ।

Verse 12

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी / सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशतो वराः

ରେବତୀ, ଶ୍ରୀୟୁତା ଓ ଶ୍ରୀ; ଶେଷରୂପା ଓ ବାରୁଣୀ; ଏବଂ ସୌପର୍ଣୀ ଓ ପାର୍ବତୀ—ଏମାନେ ତିନିଜଣ ପ୍ରଧାନ; ଅନ୍ୟମାନେ ଶତଶଃ ଉତ୍ତମ।

Verse 13

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन / निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तवशिष्याय सुव्रत

ଏହିପରି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ମଧୁସୂଦନ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ମୋତେ କାରଣ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 14

श्रीकृष्ण उवाच / विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप / उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत्

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଖଗାଧିପ, ଜାମ୍ବବତୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଜାଣ; ଉତ୍ତମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାମ୍ୟ ପରମାବେଶ (ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତି) ଠାରୁ ହୁଏ।

Verse 15

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता / अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते

ଅବରମାନଙ୍କର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହେ; ସେହି ଅଧୀନତା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ ‘ଶତଂଶାଧିକ’ ପରିମାଣ କୁହାଯାଏ।

Verse 16

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम

ହେ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯେପରି କହିଛି ସେପରି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତାପରେ ଯାହା ଅନୁଗାମୀ, ମୁଁ କହିବି; ଶୁଣ, ହେ କାଶ୍ୟପସୁତୋତ୍ତମ।

Verse 17

चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः / वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତମ ‘ପୁରନ୍ଦର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବୃତ୍ରାଦିଙ୍କ ଶରୀରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘ପୁର’ (ନଗର/ଦୁର୍ଗ) ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 18

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः / चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः

ସେ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଭେଦ କରେ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ପୁରନ୍ଦର’ (ଦୁର୍ଗଭେଦକ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଷ୍ଠ ‘ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’।

Verse 19

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः / मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु

ହେ ମହେନ୍ଦ୍ର, ମନ୍ତ୍ର ଅନଷ୍ଟ ଥିଲେ ଦେବ ତେଜରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ‘ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରକୃତରେ ଉଭୟ ଏକେ।

Verse 20

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि / विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम

ହେ ଖଗସତ୍ତମ, ପୃଥିବୀରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଅବତାର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ, ବାୟୁ, ଅନନ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 21

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः / चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन

ହେ ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନ, ଯେ ଚାରି ତତ୍ତ୍ୱରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ଚତୁର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ସଦା ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।

Verse 22

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः / चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः

‘ବାଲି’ ନାମକ ବାନରରାଜ ‘ପୁରନ୍ଦର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶରେ ବିଚକ୍ଷଣ ଗାଧିରାଜ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 23

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः / वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः

ସେ ‘ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ଅବତାର ଭାବେ ସ୍ମୃତ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପିତା ଭାବେ ପରିଚିତ। ବେଦୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ଗାଥା ମନରେ ଦୃଢ଼ ଧାରଣ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ।

Verse 24

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् / इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः

ଏହିହେତୁ ସେ ‘ଗାଧି’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ ଏବଂ ସେଇ ଅର୍ଥରେ ଭୂତଳରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ହେ ଗରୁଡଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ବିକୁକ୍ଷି’ ନାମରେ ବିଶ୍ରୁତ ହେଲେ।

Verse 25

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च / विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा

ସେ ଇନ୍ଦ୍ରାବତାର ହେଲେ, କେବଳ ହରିସେବାର୍ଥେ। ବିଶେଷକରି ଗର୍ଭରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ହରିଙ୍କୁ ଜାଣି, ସତ୍ୟବିଜ୍ଞାନରେ ସଦା ହରିରେ ନିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି।

Verse 26

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा / रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः

ଏହିହେତୁ ସେ ‘ବିକୁକ୍ଷି’ ନାମରେ ଭୂଲୋକରେ ସଦା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏବଂ ରାମପୁତ୍ର କୁଶ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 27

वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः / अतः कुश इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः

ଯେହେତୁ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି କେବଳ କୁଶ-ତୃଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଜାନକୀନନ୍ଦନ ସେ ପ୍ରଭୁ ‘କୁଶ’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ।

Verse 28

इन्द्रद्युम्नः पुरेद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः / विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः

ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ପୁରେଦ୍ର, ଗାଧି, ବାଳୀ ଓ ଅର୍ଜୁନ; ସହିତ ବିକୁକ୍ଷି ଓ କୁଶ—ଏମାନେ ସପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 29

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः / प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान्

କୃଷ୍ଣପୁତ୍ର ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କାମଦେବ ନିଜେ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ତାଙ୍କର ରୂପ ଅତ୍ୟୁତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରକାଶମୟ ଥିବାରୁ ‘ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ନାମ ହେଲା।

Verse 30

या रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि / रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः

ରାମଙ୍କ ଭ୍ରାତା ଭରତ ଭୂମିରେ ଯେନ କାମଦେବ-ସ୍ୱରୂପ (ପ୍ରେମ-ଭକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି) ହେଲେ। ଏବଂ ସେ ରାମାଜ୍ଞା ବହନ କଲେ ବୋଲି ‘ଭରତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 31

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः / ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः

ଚକ୍ରର ଅଭିମାନୀ କାମ ‘ସୁଦର୍ଶନ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ କୃଷ୍ଣପୁତ୍ର ସାମ୍ବ—ଜାମ୍ବବତୀସୁତ।

Verse 32

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते / यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः

ଏହାକୁ କାମଙ୍କ ଅବତାର ଭାବେ ଜାଣ; ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ରୁଦ୍ରପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦ, ସେଇ କାମ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 33

रिपूनास्कं दते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः / यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप / कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा

ଯେ ସଦା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନାଶ କରେ, ସେହିହେତୁ ସେ ‘ସ୍କନ୍ଦ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ ଖଗାଧିପ! ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସନତ୍କୁମାର ମଧ୍ୟ କାମାବତାର; ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ନାହିଁ।

Verse 34

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च / सनत्कुमारः सांबश्चषडेते कामरूपकाः

ସୁଦର୍ଶନ, ପରମ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ସାମ୍ବ; ଏବଂ ସନତ୍କୁମାର ଓ ସାମ୍ବ—ଏହି ଛଅଜଣ ‘କାମରୂପକ’ (ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣକାରୀ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 35

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ / तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः

ତାପରେ, ହେ ଗରୁଡ! ‘ଇନ୍ଦ୍ର’ ଓ ‘କାମ’ ନାମକ ଆକାଙ୍କ୍ଷାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉମାଦିଠାରୁ ଦଶ ଧାପ ତଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ‘କାମ’କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଅଧମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 36

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः / गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः

ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅହଂକାର; ଯାହା ‘ଅହଂକାରକ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା ଗରୁଡଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଦଶମଧ୍ୟରେ ଅଧମ ହେବାରୁ କାମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିପତିଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହେ।

Verse 37

तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः / श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते

ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା କହିବି; ହେ ପକ୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗରୁଡ, ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ଏବଂ ମହାପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।

Verse 38

कामपुत्रोनिरुद्धो ऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः / स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि

କାମପୁତ୍ର ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ସେଇ ଭୂମିରେ ରାମଙ୍କ ଅନୁଜ ହୋଇ ହରିଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 39

शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः / अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्यो ऽजनिष्ट ह

ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରୁଥିବାରୁ ସେ ‘ଶତ୍ରୁଘ୍ନ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ। ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧ—କୃଷ୍ଣପୁତ୍ର—ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ହୋଇ ଜନ୍ମିଥିଲେ।

Verse 40

संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः / एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः

ସେ ସଙ୍କର୍ଷଣ ଆଦି ତିନି ରୂପରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ମହାମତି ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦ୍ୱିରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 41

कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता / रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता

କାମଦେବଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ରତି ଦ୍ୱିରୂପା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେ ରୁଗ୍ମଙ୍କ କନ୍ୟା ଏବଂ ‘ରୁଗ୍ମବତୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏହିପରି ସେ କାମଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 42

अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता / दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता

ଅତିଶୟ ପ୍ରକାଶ-ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ‘ରୁଗ୍ମବତୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ କନ୍ୟା ‘ଲକ୍ଷଣା’ ମଧ୍ୟ ରତି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 43

काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः / लक्षणाभिधयाभूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि

ସାମ୍ବଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କାଷ୍ଠା ସେତେବେଳେ ଲକ୍ଷଣା ସହ ସଂଯୋଗ କଲା। ‘ଲକ୍ଷଣାଭିଧା-ଭୂମି’ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍ଟ ବୀର୍ଯ୍ୟରୁ ଏକ ସତ୍ତା ଜନ୍ମିଲା।

Verse 44

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता / स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः / राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः

ଏହିପରି କାମଦେବଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ରତି ଦ୍ୱିରୂପା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଆଦ୍ୟ ମନୁ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ—ଗୁରୁସମ ଥିଲେ; ରାଜଧର୍ମ ପାଳନରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବା ପାଇଁ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୂପେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 45

बृहस्पतिर्देवागुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र / रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ଦେବଗୁରୁ ମହାତ୍ମା ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ତିନି ଅବତାର ଥିଲା। ରାମାବତାରରେ ସେ ‘ଭରତ’ ନାମରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; କମଳଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆବେଶରେ ଯୁକ୍ତ ବୃହସ୍ପତି ହିଁ ସେ।

Verse 46

देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् / अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम्

ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟ ଅବତାରମାନଙ୍କୁ ତାରି ସେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶ କଲେ। ତେଣୁ ପୃଥିବୀରେ ରାମଦେବଙ୍କ ଅଙ୍ଗତ୍ୱ ପାଇବାକୁ ସେ ‘ନାର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 47

कृष्णावतारे द्रोणनामा बभूव अंभोजजावेशयुतो बृहस्यपतिः / यस्माद्दोणात्संभभूव गुरुश्च तस्मादसौ द्रोणसंज्ञो बभूव

କୃଷ୍ଣାବତାର କାଳେ ଅମ୍ଭୋଜଜାର ଆବେଶଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବୃହସ୍ପତି ‘ଦ୍ରୋଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ (ପାତ୍ର) ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ ସେ ଦ୍ରୋଣ ବୋଲି କୁହାଗଲେ।

Verse 48

भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ / बृहस्पतिः पवनावेशपुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप

ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ ପାଇଁ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗଭୂତ ହୋଇ ଭୂମିରେ କେବଳ ତାଙ୍କ ସେବା କଲେ। ପବନ ଆବେଶଯୁକ୍ତ ସେଇ ବୃହସ୍ପତି ‘ଉଦ୍ଧବ’ ନାମ ପାଇଲେ।

Verse 49

यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप / सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पुज्वः

ଏଠାରେ ହରି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପରମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ‘ବୁଧବାନ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ସଦା କୃଷ୍ଣଦେବଙ୍କ ସଖା ଥିଲେ—ମହାମତି ଓ ସର୍ବଲୋକପୂଜ୍ୟ।

Verse 50

दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः / कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः / पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः

ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦକ୍ଷ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମହାମତି ପୁତ୍ର, କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରି ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ। ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବାରୁ ସେ ‘ଦକ୍ଷ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 51

शचीं भर्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र / रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसजका च

ଶଚୀଙ୍କୁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି ଜାଣ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ), ତାଙ୍କର ଅବତାର ସମ୍ୟକ୍ ଶୁଣ—ରାମାବତାରେ ସେ ‘ତାରା’ ନାମରେ ବାଳିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ ଏବଂ ଶଚୀ-ସମ୍ବନ୍ଧଜ ଥିଲେ।

Verse 52

रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा / अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे न पापा

ରାମ ଯେତେବେଳେ ‘ବାଳି’ ନାମକ ପତିଙ୍କୁ ବଧ କଲେ, ସେତେବେଳେ ତାରା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ କଲେ। ତେଣୁ ତାରା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ନିଷ୍ପାପା କିପରି ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଭ୍ରମଣ କରିବେ?

Verse 53

कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी / पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वजुंनवेव चासीत्

କୃଷ୍ଣାବତାର କାଳରେ ସେଇ ତାରା ଭୂମିରେ ବିଜୟଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ। ତାଙ୍କର ‘ପିଶଙ୍ଗଦା’ ନାମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଘନିଷ୍ଠ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 54

उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा / अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति

ତାଙ୍କଠାରେ ‘ବଭ୍ରୁବାହନ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ମହାତ୍ମା ଅର୍ଜୁନ ସେ ସ୍ଥାନ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତେଣୁ ‘ବାରା’ ଓ ‘ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦା’—ଉଭୟଙ୍କୁ ଶଚୀ-ରୂପ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 55

पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या / विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा

ପୁଲୋମଜା ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ; କାଶିକା ଗାଧିରାଜଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ। ବିକୁକ୍ଷିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘ସୁମତି’ ନାମେ ପରିଚିତ; ଏବଂ କୁଶଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘କାନ୍ତିମତୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 56

एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र / शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः / षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः

ଏଗୁଡ଼ିକ ସାତଟି ଅଧମ ବୋଲି ଜାଣ; ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାରର ଅବକାଶ ନାହିଁ। ଶଚୀ, ରତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ ଓ ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ଛଅଜଣ ପରସ୍ପର ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅହଂକାରରୁ ଦଶ ଅଧମ ବର୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 57

स वायुषु महानद्य स वै कोणाधिपस्तथा

ସେ ବାୟୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନଦୀ ପରି ପ୍ରବାହିତ; ଏବଂ ସେହି ଦିଗମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 58

नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च / अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः

ସେହି ପଥ ନାସିକାଦ୍ୱୟରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଭୌତିକ ପଥ ସମାନ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସେହିଟି ‘ଅତିବାହ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ଗମନ କରନ୍ତି।

Verse 59

दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः / गरुड उवाच / प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद

ଦକ୍ଷ ଆଦିଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସେ ପାଞ୍ଚଗୁଣ ଅଧମ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଗରୁଡ କହିଲେ—ସେ ‘ପ୍ରବହ’ ନାମ କାହିଁକି ପାଇଲା? ତାହା ମୋତେ କୁହ।

Verse 60

अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे / गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः / उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः

ସେହି ନାମରେ କିଛି ଅର୍ଥ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାଏ ଯଦି, ତାହା ମୋତେ କୁହ। ଗରୁଡ ଏଭଳି କହିଲେ, ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ୍ ହରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗରୁଡଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ।

Verse 61

कृष्ण उवाच / प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः / अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଯେ ହର୍ଷସହିତ ସଦା ହରି-ତୁଲ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବହନ କରେ, ତେଣୁ ସେ ପକ୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘ପ୍ରବହ’ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 62

सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि / मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम्

ନାମରେ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ତାଙ୍କ ଅଧୀନ। ମୁଁ କହିଥିବା ଏହା ସତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। କ୍ରୋଧିତ ସର୍ପକୁ ମୁଁ ହାତେ ଧରେ।

Verse 63

सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः / एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः

“ସବୁ ସତ୍ୟ; ଯଦି ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେ ଅହୀନ୍ଦ୍ର ମୋତେ ଦଂଶ କରୁ!” ଏମିତି କହି ସେ କ୍ରୋଧିତ ସର୍ପକୁ ଧରିଲା; ତଥାପି ସେ ଉରଗ ଦଂଶ କଲା ନାହିଁ।

Verse 64

एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् / यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः

ହେ ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବାମାତ୍ରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ‘ପ୍ରବହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଯେ ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ରେଣୁକା ଆଦି ଦୈତ୍ୟସ୍ୱରୂପ କୁଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼େ।

Verse 65

तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

ତାଙ୍କର—ଏବଂ ମୋ ପିତୃମାନଙ୍କର—ପୂଜା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ; ମୁଁ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ହିଁ କହୁଛି। ଯଦି ଏସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଅହୀନ୍ଦ୍ର ମୋତେ ଦଂଶ କରୁ।

Verse 66

पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति / स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि

ମୁଁ ତାହାକୁ ପିତୃଲୋକକୁ ନେଇଯାଏ ନାହିଁ। ଯେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ ‘ପିତୃମାନଙ୍କ ନାମରେ’ ନାମମାତ୍ର କ୍ରିୟା କରେ, ସେ ପାପାତ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଏ—ଏହି ବାକ୍ୟ ସତ୍ୟ, ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 67

न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः / तदन्ये नो गौरिपुलोम जाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः

ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ; ବାୟୁଦେବ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ଶିବ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ। ତେବେ ଗୌରୀ, ପୁଲୋମଜା ଆଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ’ଣ କହିବା? ଏହି ଲୋକରେ କେହି ସତ୍ୟରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 68

ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्य भुजमुद्धृत्य सत्यम् / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र

ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ପରମପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ। ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ—ସତ୍ୟଧାରୀ ଭୁଜା ଉଠାଇ ମୁଁ ଏହା କହୁଛି। ଯଦି ଏ ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ନାଗରାଜ ମୋତେ ଦଂଶ ଦେଉ।

Verse 69

जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये ए तत्सदापि / जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा

ଜୀବ ସତ୍ୟ, ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ; ତାଙ୍କର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ—ଏହା ସଦା। ଜଡ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ; ଜୀବ-ଜଡ ଭେଦ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ। ଭେଦ ନିଜେ ସତ୍ୟ ହେଲେ, ଜଡ ଓ ଈଶ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ‘ଭେଦ’ ବିଷୟରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା?

Verse 70

भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः

ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ସତ୍ୟ ଓ ନିତ୍ୟ; ଜଡବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଭେଦ ମଧ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ। ଯଦି ଏ ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ନାଗରାଜ ମୋତେ ଦଂଶ ଦେଉ।

Verse 71

एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः / एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम्

ଏହିପରି କହି ସେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସର୍ପକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରିଲା; ଏବଂ ସେ ଉରଗ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଜନ କଲା। ହେ ବିଦ୍ୱନ୍, ତାହାକୁ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ବାୟୁପୁତ୍ର ‘ପ୍ରବାହ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 72

द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् / स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति

ପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣ; ତାପରେ ସେହି ଦ୍ୱିବିଧ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ସଦା ଗ୍ରହଣ କର। ପାପୀ ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନାଦି କର୍ମ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଉନାହିଁ।

Verse 73

तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

ଏହେତୁ ସେଇ ଦୁଇଟି ବିଷୟକୁ ନିତ୍ୟ ବିଚାର କରି ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖୀ ରହୁ—ଏଠାରେ ଆଉ କିଛି ବିଚାର୍ୟ ନାହିଁ। ଯଦି ଏସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଅହୀନ୍ଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦଂଶୁ।

Verse 74

गरुड उवाच / किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व / द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व

ଗରୁଡ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବେଶ! ସେ ‘ଦ୍ୱୟ’ କ’ଣ? ଏବଂ ତାହାର କାରଣ କ’ଣ? ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତୁ। ସେ ଦୁଇଟିର ତ୍ୟାଗ କିପରି, କହନ୍ତୁ; ଏବଂ ତ୍ୟାଗରୁ ଯେ ସୁଖ ଜନ୍ମେ, ସେ କିପରି, ତାହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 75

श्रीकृष्ण उवाच / द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ् श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे / अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ଏହି ଦେହରେ ଦୁଇଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ବଳବାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଶ୍ରବଣ ଓ ଦର୍ଶନ, ଯାହା କାନ ଓ ଆଖି ରୂପେ ସୁସୃଷ୍ଟ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଦୁଇଟିର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଦ୍ୱୟ କୁହାଯାଏ; ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 76

श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन / हरेर्वार्ताश्रवणे दुः खजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च

କାନର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଲୋକ-ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ଓ ଆଗ୍ରହରେ ତାହାର ରସ ଆସ୍ୱାଦନ କରିବା। କିନ୍ତୁ ହରି-କଥା ଶ୍ରବଣରେ ସେ ଦୁଃଖର ଜାଲ ଦେଖେ; ଏହି ହେଉଛି କାନର ଅଭ୍ୟାସ—ଜଡତା ଓ ଦମନ।

Verse 77

नेत्रस्वभावो दर्शने स्त्रीनराणां ह्यत्यादरान्नास्ति निद्रादिकं च / हरेर्भक्तानां दर्शने दुः खरूपो विष्णोः पूजादर्शने दुः खजालम्

ଆଖିର ସ୍ୱଭାବ ସ୍ତ୍ରୀ-ନର ଦର୍ଶନକୁ ଆକର୍ଷିତ ହେବା; ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତିରୁ ନିଦ୍ରା ଆଦି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ହରିଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ଦର୍ଶନ ଦୁଃଖରୂପ ହୁଏ; ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ-ପୂଜା ଦର୍ଶନରେ ଦୁଃଖଜାଲ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛିନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 78

तयोः स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं पुनः पुनः स्वीकरोत्येव मूढः / शिश्रं मौर्ख्याच्चैव कुत्रापि योनौ प्रवेशयेत्सर्वदा ह्यादरेण

ସେହି ବିଷୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଢ ଲୋକ ପୁନଃ ପୁନଃ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏବଂ କେବଳ ମୂର୍ଖତାରୁ, ସଦା ଆସକ୍ତି ସହ, ନିଜ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କୌଣସି ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଏ।

Verse 79

भयं च लज्जा नैव चास्ते वधूनां तथा नृणां वनितानां यतीनाम् / स्वसारं ते ह्यविदित्वा दिनेपि सुवाम यज्ञेन स्वाभावश्च वीन्द्र

ବଧୂ, ପୁରୁଷ, ନାରୀ ଏବଂ ଯତିମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ଲଜ୍ଜା ରହିନଥାଏ। ନିଜ ସାର (ଅନ୍ତଃସ୍ୱଭାବ) କୁ ନ ଚିହ୍ନି, ଦିନର ଆଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଫଳାସକ୍ତ ଯଜ୍ଞ—କର୍ମଫଳର ପଛେ ଧାଉଛନ୍ତି; ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବ।

Verse 80

रसास्वभावो भक्षणे सर्वदापि ह्यनर्पितस्यान्नभक्ष्यस्य विष्णोः / तथो पहारस्य च तत्स्वभावः अभक्ष्याणां भक्षणे तत्स्वभावः

ରସନାର ସ୍ୱଭାବ ସଦା ଭକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ପାଇଁ ଯାହା ଅର୍ପିତ ନୁହେଁ, ସେ ଅନ୍ନ ଭକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଯାହା ଦିଆଯାଇନାହିଁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ—ଏହା ତାହାର ଜାତିସ୍ଥ ସ୍ୱଭାବ।

Verse 81

अलेह्यलेहस्य च तत्स्वभावः पातुं त्वपेयस्य च तत्स्वभावः / द्वयोः स्वरूपं च विहाय मूढः पुनः पुनः स्वीकरोत्येव नित्यम्

ଯାହା ଚାଟିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା ନ ଚାଟିବା ହିଁ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ; ଯାହା ପିଇବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା ନ ପିଇବା ହିଁ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ। କିନ୍ତୁ ଉଭୟର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଚାର ଛାଡ଼ି ମୂଢ଼ ଲୋକ ପୁନଃପୁନଃ ସେହିକୁ ନିତ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 82

तस्य स्नानं व्यर्थमाहुश्च यस्मात्तस्मात्त्याज्यं न द्वयोः कार्यमेव / अभिप्रायं ह्येतमेवं खगेन्द्र जानीहि त्वं प्रहस्यैव नित्यम्

ଯେହେତୁ ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ତାହାର ସ୍ନାନ ବ୍ୟର୍ଥ, ତେଣୁ ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ—ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ଏଭଳି ବୁଝି, ନିତ୍ୟ ମୃଦୁହାସ ସହ ଜାଣ।

Verse 83

भार्याद्वयं ह्यविदित्वा स्वरूपं स्वीकृत्य चैकां प्रविहायैव चैकाम् / स्नानादिकं कुरुते मूढबूद्धिः व्यर्थं चाहुर्मोक्षभोगौ च नैव / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

‘ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା’ର ସ୍ୱରୂପ ନ ଜାଣି ମୂଢବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଗୋଟିଏକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଓ ଅନ୍ୟଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ସେହି ଭ୍ରମରେ ସ୍ନାନାଦି କର୍ମ କରେ; ତେଣୁ ସେମାନେ କହନ୍ତି ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ—ନ ମୋକ୍ଷ, ନ ଭୋଗ। ଯଦି ଏ ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ନାଗରାଜ ମୋତେ ଦଂଶ କରୁ।

Verse 84

गरुड उवाच / भार्याद्वयं किं वद त्वं ममापि तयोः स्वरूपं किं वद त्वं मुरारे / तयोर्मध्ये ग्राह्यभार्यां वद त्वमग्राह्यभार्यां चापि सम्यग्वद त्वम्

ଗରୁଡ କହିଲେ—ହେ ମୁରାରି, ‘ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା’ କ’ଣ, ମୋତେ କହ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ କହ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗ୍ରାହ୍ୟ ଓ କେଉଁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ—ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହ।

Verse 85

श्रीकृष्ण उवाच / बुद्धिः पत्नी सा द्विरूपा खगेन्द्र दुष्टा चैका त्वपरा सुष्ठुरूपा / तयोर्मध्ये दुष्टरूपा कनिष्ठा ज्येष्ठा तु या सुष्ठुबुद्धिस्वरूपा

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ‘ବୁଦ୍ଧି’ ହିଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଦ୍ୱିରୂପା—ଗୋଟିଏ ଦୁଷ୍ଟ, ଅନ୍ୟଟି ଅତିଶୟ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁନ୍ଦର। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟରୂପା କନିଷ୍ଠା; ଯାହା ସୁଷ୍ଠୁ-ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ୱରୂପ ସେହି ଜ୍ୟେଷ୍ଠା।

Verse 86

कनिष्ठया नष्टतां याति जीवः सुतिष्ठन्त्या याति योग्यां प्रतिष्ठाम् / कनिष्ठायाः शृणु वक्ष्ये स्वरूपं श्रुत्वा तस्यास्त्यागबुद्धिं कुरुष्व

କନିଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବ ନାଶକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସୁସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଏ। କନିଷ୍ଠାର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣ—ମୁଁ କହିବି; ଶୁଣି ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କର।

Verse 87

जीवं यं वै प्रेरयन्ती कनिष्ठा काम्यं धर्मं कुरुते सर्वदापि / क्व ब्राह्मणाः क्व च विष्णुर्महात्मा क्व वै कथा क्व च यज्ञाः क्वगावः

କନିଷ୍ଠ ପ୍ରେରଣାରେ ଚାଳିତ ଜୀବ ସଦା କାମ୍ୟ ଧର୍ମ କରେ। ତେବେ ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କେଉଁଠି? ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି? ପବିତ୍ର କଥା କେଉଁଠି? ଯଜ୍ଞ କେଉଁଠି—ଗାଈ କେଉଁଠି?

Verse 88

क्व चाश्वत्थः क्व च स्नानं क्व शौचमेतत्सर्वं नाम नाशं करोति / मूढं पतिं रेणुकां पूजयस्व मायादेव्या दीपदानं कुरुष्व

“ଏଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ କାହିଁକି? ସ୍ନାନ କାହିଁକି, ଶୌଚ କାହିଁକି? ଏ ସବୁ ନାମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ” ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ହେ ମୂଢ ପତି, ରେଣୁକାଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ମାୟାଦେବୀଙ୍କୁ ଦୀପଦାନ କର।

Verse 89

सुभैरवादीन् भज मूढ त्वमन्ध हारिद्रचूर्णन्धारयेः सर्वदापि / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं भजस्व भक्त्या सूत्रं गलबन्धं कुरुष्व

“ହେ ମୂଢ ଅନ୍ଧ! ସୁଭୈରବ ଆଦିଙ୍କୁ ଭଜ; ସଦା ହଳଦୀ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କର। ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଷ୍ଟମୀରେ ଭକ୍ତିରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଗଳାରେ ରକ୍ଷାସୂତ୍ର ବାନ୍ଧ।”

Verse 90

मरिगन्धाष्टम्यां मरिगन्धं भजस्व तथा सूत्रं स्वगले धारयस्व / दीपस्तंभं सुदिने पूजयस्व तत्सूत्रमेव स्वगले धारयस्व

ମରିଗନ୍ଧାଷ୍ଟମୀରେ ମରିଗନ୍ଧ ବ୍ରତକୁ ଭଜ; ଏବଂ ନିଜ ଗଳାରେ ସୂତ୍ର ଧାରଣ କର। ଶୁଭ ଦିନରେ ଦୀପସ୍ତମ୍ଭକୁ ପୂଜା କର; ସେଇ ସୂତ୍ରକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଗଳାରେ ଧାରଣ କର।

Verse 91

महालक्ष्मीं चाद्यलक्ष्मीं च सम्यक् पूजां कुरु त्वं हि भक्त्याथ जीव / लक्ष्मीसूत्रं स्वागले धारयस्व महालक्ष्मीवान् भवसीत्युत्तरत्र

ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଆଦ୍ୟଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କର; ତାପରେ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଜୀବନ ଯାପନ କର। ନିଜ ଗଳାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସୂତ୍ର ଧାରଣ କର; ପରେ ତୁମେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ।

Verse 92

विहाय मौञ्जीदिवसे भाग्यकामः सुगुग्गुलान्धारयस्वातिभक्त्या / सुवासिनीः पूजयस्वाशु भक्त्या गन्धैः पुष्पैर्धूपदीपैः प्रतोष्य

ମୌଞ୍ଜୀ ଦିବସକୁ ଛାଡ଼ି, ଭାଗ୍ୟକାମୀ ଲୋକ ଅତିଭକ୍ତିରେ ଉତ୍ତମ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧାରଣ କରୁ। ପରେ ଶୀଘ୍ର ଭକ୍ତିସହିତ ସୁବାସିନୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ଦୀପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରୁ।

Verse 93

वरार्तिक्यं कांस्यपात्रे निधाय कुर्वार्तिक्यं देवतादेवतानाम् / पिचुमन्दपत्राणि वितत्य भूमौ नमस्व त्वं क्षम्यतां चेति चोक्त्वा

ଶୁଭ ଆରତି ସାମଗ୍ରୀକୁ କାଂସ୍ୟପାତ୍ରରେ ରଖି ଦେବତା ଓ ଦିବ୍ୟଗଣଙ୍କୁ ଆରତି କର। ତାପରେ ଭୂମିରେ ପିଚୁମନ୍ଦ (ନିମ) ପତ୍ର ପସାରି ନମସ୍କାର କରି କହ—“ନମସ୍କାର; କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।”

Verse 94

महादेवीं पूजयस्वाद्य भक्त्या सद्वैष्णवानां मा ददस्वाप्यथान्नम् / सद्वैष्णवानां यदि वान्नं ददासि भाग्यं च ते पश्यतो नाशमेति

ଆଜି ଭକ୍ତିସହିତ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କର; କପଟ, ମିଥ୍ୟା ତଥାକଥିତ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦିଅ ନାହିଁ। ଯଦି ଏମିତି ଭଣ୍ଡ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଦେବ, ତେବେ ତୁମ ଭାଗ୍ୟ ଚକ୍ଷୁସାମ୍ନାରେ ନଶିଯାଏ।

Verse 95

स्ववामहस्ते वेणुपात्रे निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते पते त्वम् / उत्तिष्ठ भोः पञ्चगृहेषु भिक्षां कुरुष्व सम्यक् प्रविहायैव लज्जाम्

ନିଜ ବାମହାତରେ ବେଣୁ (ବାଁଶ) ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ଧରି, ଡାହାଣହାତରେ ଦୀପ ଧରି, ହେ ପତି—ଉଠ। ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ପାଞ୍ଚ ଘରେ ଯଥାର୍ଥ ଭିକ୍ଷା କର।

Verse 96

आदौ गृहे षड्रसान्नं च कुत्वा जगद्गोप्यं भोजनं त्वं कुरुष्व / तच्छेषान्नं भोजयित्वा पते त्वं तासां च रे शरणं त्वं कुरुष्व

ପ୍ରଥମେ ଘରେ ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ ଅନ୍ନ ପକାଇ ଗୋପନରେ ଭୋଜନ କର। ପରେ ସେହି ଅନ୍ନର ଶେଷ ଅଂଶ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଖୁଆଇ, ହେ ପତି, ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଶରଣ ଓ ରକ୍ଷକ ହେଉ।

Verse 97

तासं हस्तं पुस्तके स्तापयित्वा त्राहित्येवं तन्मुखैर्वाचयस्व / त्वं खड्गदेवं पूजयस्वाद्यभर्तस्तत्सेवकान्पूजयस्वाद्य सम्यक्

ସେମାନଙ୍କ ହାତ ପବିତ୍ର ପୁସ୍ତକ ଉପରେ ରଖାଇ, ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ‘ତ୍ରାହି—ରକ୍ଷା କର’ ବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରା। ଏହିପରି, ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଆଜି ଖଡ୍ଗଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କର ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେବକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ସମ୍ମାନ କର।

Verse 98

तैः सार्धं त्वं श्वानशब्दं कुरुष्व हरिद्राचूर्णंसर्वदा त्वं दधस्व / कुरुष्व त्वं भीमसेनस्य पूजां पञ्चामृतैः षोडशभिश्चोपचारैः

ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କୁକୁରର ଶବ୍ଦ ପରି ଧ୍ୱନି କର, ଏବଂ ସଦା ହଳଦୀ ଗୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କର। ପଞ୍ଚାମୃତ ଓ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କର।

Verse 99

तत्कौपीनं रौप्यजं कारयित्वा समर्पयित्वा दीपमालां कुरुष्व / तद्दासवर्यान् भोजयस्वाद्य भक्त्या गर्जस्व त्वं भीमभीमेति सुष्ठु

ରୌପ୍ୟର କୌପୀନ ତିଆରି କରାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କର, ଏବଂ ଦୀପମାଳା/ଦୀପପଙ୍କ୍ତି ସଜା। ପରେ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାସମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, “ଭୀମ! ଭୀମ!” ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଗର୍ଜନ କର।

Verse 100

तद्दासवर्यान्मोदयस्व स्ववस्त्रैर्मद्यैर्मांसद्रव्यजालेन नित्यम् / महादेवं पूजयस्वाद्य सम्यग् महारुद्रैरतिरुद्रैश्च सम्यक्

ଏହିପରି ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାସମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମାଂସଦ୍ରବ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ କରି ସମ୍ମାନ କର। ପରେ ଆଜି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ ମହାରୁଦ୍ର ଓ ଅତିରୁଦ୍ର ଜପ କର।

Verse 101

हरेत्युक्त्वा जङ्गमान्पूजयस्वशैवागमे निपुणाञ्छूद्रजातान् / शाकंभरीं विविसः सर्वशाकान्सुपाचयित्वा च गृहे गृहे च

“ହର” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଶୈବ ଆଗମରେ ନିପୁଣ ଶୂଦ୍ରଜାତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍କାର କର। ଶାକମ୍ବରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଧାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶାକ-ସବ୍ଜି ଭଲଭାବେ ପକାଇ, ଘରେ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କର।

Verse 102

ददस्व भक्त्या परमादरेण स्वलङ्कृत्य प्रास्तुवंस्तद्गुणांश्च / कुलादेवं पूजयस्वाद्य भक्त्या त्वं दृग्भ्यां वै तद्दिने शंभुबुद्ध्या

ଭକ୍ତି ଓ ପରମ ଆଦରରେ ଦାନ/ଅର୍ପଣ କର; ନିଜକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ସ୍ତୁତି କର ଓ ତାଙ୍କ ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କର। ଆଜି ଭକ୍ତିରେ କୁଳଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ଏବଂ ସେହି ଦିନ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ବୋଲି ବୁଝି ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦର୍ଶନ କର।

Verse 103

तद्भक्तवर्यान्पूजयस्वाद्य सम्यक् तत्पादमूले वन्दनं त्वं कुरुष्व / सुपञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं पूजां कुरुष्व क्षीरलाजादिकैश्च

ଆଜି ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କର; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦମୂଳେ ବନ୍ଦନା କର। ପବିତ୍ର ସୁପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ମାଟିର ଶେଷମୂର୍ତ୍ତିକୁ କ୍ଷୀର, ଲାଜା ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କର।

Verse 104

सुनागपाशं हि गले च बद्ध्वा तच्छेषान्नं भोजयेर्भोः पुनस्त्वम् / दिने चतुर्थे भोज यस्वाद्य भक्त्या नैवेद्यान्नं भोजयस्वाद्य सुष्ठु

ଗଳାରେ ‘ସୁନାଗ-ପାଶ’ ବାନ୍ଧି, ସେହି ଅର୍ପଣର ଶେଷ ଅନ୍ନରେ ପୁଣି ଭୋଜନ କରାଅ। ପରେ ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ଭକ୍ତିରେ ସୁଠାମ୍ଭାବେ ଭୋଜନ କରାଅ—ପ୍ରଥମେ ନୈବେଦ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଅନ୍ନରେ ହିଁ ଭଲଭାବେ ଖୁଆଅ।

Verse 105

इत्यादिकं प्रेरयित्वा पतिं सा जीवेन नष्टं प्रिकरोत्येव नित्यम् / तस्याः संगाज्जीवरूपः पतिस्त्वां सम्यग्दष्टामिहलोके परत्र

ଏହିପରି ନାନା ପ୍ରକାରେ ପତିକୁ ପ୍ରେରିତ କରି ସେ ନିତ୍ୟ ତାହାର ଜୀବଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ତାହାର ସଙ୍ଗରୁ ଜୀବସ୍ୱରୂପ ଏହି ପତି ତୁମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ—ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 106

तस्याः संगं सुविदूरं विसृज्यचेष्ट्वा समग्रं कुरु सर्वदा त्वम् / सुबुद्धिरूपा त्वीरयन्ती जगाद भजस्व विष्णुं परमादरेण

ତାହାର ସଙ୍ଗକୁ ବହୁଦୂରରୁ ହିଁ ତ୍ୟାଗ କରି ସଦା ନିଜ ଆଚରଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ କର। ତେବେ ସୁବୁଦ୍ଧିରୂପା ହୋଇ ସେ ତୁମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇ କହିଲା—ପରମ ଆଦରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 107

हरिं विनान्यं न भजस्व नित्यं सा रेणुका त्वां तु न पालयिष्यति / अदृष्टनामा हरिरिवे हि नित्यं फलप्रदो यदि न स्यात्खगेन्द्र

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ନିତ୍ୟ ଭଜନ କରନି; ସେ ରେଣୁକା ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ହରି—ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ କେବଳ ନାମରେ ପରିଚିତ—ନିତ୍ୟ ଫଳଦାତା ନ ହେଉଥାନ୍ତେ, ତେବେ ପୂଜାର ଫଳ କେଉଁଠୁ?

Verse 108

जुगुप्सितां श्रुत्यनुक्तां च देवीं पतिद्रुहां सर्वदा सेवयित्वा / तस्याः प्रसादात्कुष्ठभगन्दराद्यैर्भुक्त्वा दुः खं संयमिनीं प्रयाहि

ବେଦରେ ଅନୁକ୍ତ ଓ ଘୃଣିତ ଦେବୀକୁ ସଦା ସେବନ କରି, ପତିଦ୍ରୋହ କଲେ, ତାହାର ‘ପ୍ରସାଦ’ରୁ କୁଷ୍ଠ, ଭଗନ୍ଦର ଆଦି ରୋଗଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ଶେଷରେ ସଂୟମିନୀ (ଯମପୁରୀ)କୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 109

तदा कुदवी कुत्र गता वदस्वमे ह्यतः पते त्वं न भजस्व देवीम् / पते भज त्वं ब्राह्मणान्वैष्णवांश्च संसारदुः खात्तारन्सुष्ठुरूपान्

ତେବେ ସେ କହିଲା—“ସେ ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀ କେଉଁଠି ଗଲା, କୁହ। ତେଣୁ, ହେ ପତି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଭଜନ କରନି। ହେ ପତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ ପୂଜ—ସେମାନେ ସୁଆଚାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱରୂପୀ ଏବଂ ସଂସାରଦୁଃଖରୁ ତାରଣକାରୀ।”

Verse 110

सेवादिकं प्रवीहायैव स्वच्छं मायादेव्या भजनात्किं वदस्व / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं ह्यलक्ष्मीं लक्ष्मीति बुद्ध्या पूजयित्वा च सम्यक्

ସେବା ଆଦି ଛାଡ଼ି ତୁମେ ନିଜକୁ ‘ଶୁଦ୍ଧ’ କହୁଛ—ମାୟାଦେବୀଙ୍କୁ ଭଜି ତୁମେ କ’ଣ କହିପାର? ଆଉ ଜ୍ୟେଷ୍ଠାଷ୍ଟମୀରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଦେବୀ—ଯିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ (ଅଭାଗ୍ୟ)—ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବି ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 111

तस्याः सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा नानादुः खं ह्यनुभूयाः पते त्वम् / यदा पते यमादूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानैः कशाभिः

ହେ ପତି! ଗଳାରେ ସୂତ୍ର ବାନ୍ଧି ତୁମେ ନାନା ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ; ଯେତେବେଳେ ଯମଦୂତମାନେ ତୁମକୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧି ଚାବୁକରେ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଭାବେ ପ୍ରହାର କରିବେ।

Verse 112

तदा ह्यलक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / पते भज त्वं सर्वदा वायुतत्त्वं न चाश्रयेस्त्वं सूक्ष्मस्कन्दं च मूढ

ସେତେବେଳେ ସେହି ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ କେଉଁଠାକୁ ପଳାୟନ କରିବ? ତେଣୁ ମୂଳାଧାର ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ। ହେ ମୂଢ଼! ସର୍ବଦା ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱଙ୍କୁ ଭଜନ କର, ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍କନ୍ଧର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ ନାହିଁ।

Verse 113

तद्वत्तं त्वं नवनीतं च भक्त्या तदुच्छिष्टं भक्षयित्वा पते हि / तस्याश्च सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा इहैव दुः खान्यनुभूयाः पते त्वम्

ସେହିପରି, ଭକ୍ତି ସହକାରେ ସେହି ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଲହୁଣୀ ଭକ୍ଷଣ କରି ତୁମେ ପତିତ ହେବ। ଏବଂ ଗଳାରେ ସେହି ସୂତ୍ର ବାନ୍ଧି ତୁମେ ଏହିଠାରେ ହିଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବ।

Verse 114

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा स्कन्दः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

ଯେତେବେଳେ ଯମଦୂତମାନେ ତୁମକୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧି ଚାବୁକରେ ପ୍ରହାର କରିବେ, ସେତେବେଳେ ସ୍କନ୍ଦ କେଉଁଠାକୁ ପଳାୟନ କରିବେ? ତେଣୁ ମୂଳାଧାର ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ।

Verse 115

दीपस्तंभं दापयित्वा पते त्वं सूत्रं च बद्ध्वा स्वगले च भक्त्या / तदा बद्ध्वा यमदूतैश्च पाशैर्दीपस्तंभैस्ताड्यमानस्तु सम्यक्

ହେ ପତି! ଦୀପସ୍ତମ୍ଭ ଦାନ କରାଇ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହକାରେ ନିଜ ଗଳାରେ ସୂତ୍ର ବାନ୍ଧି, ତୁମେ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହେବ ଏବଂ ଦୀପସ୍ତମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାରିତ ହେବ।

Verse 116

दीपस्तंभः कुत्र पलायितोभूदतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / लक्ष्मीदिने पूजयित्वा च लक्ष्मीं सूत्रं तस्याः स्वगले धारय त्वम्

ଦୀପସ୍ତମ୍ଭ କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲା? ତେଣୁ ମୂଳ ଶରଣ—ବିଷ୍ଣୁପାଦକୁ ଭଜ। ଲକ୍ଷ୍ମୀଦିନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପୂଜି ତାଙ୍କ ସୂତ୍ର (ତାବିଜ) ନିଜ ଗଳାରେ ଧାରଣ କର।

Verse 117

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बध्वा सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा लक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ପାଶରେ ବାନ୍ଧାଯାଇ କଶାରେ ଭଲଭାବେ ପିଟାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ଲୋକିକ ସମ୍ପଦ) କେଉଁଠି ପଳାଏ? ତେଣୁ ମୂଳ ଶରଣ—ବିଷ୍ଣୁପାଦକୁ ଭଜ।

Verse 118

विवाहमैञ्जीदिवसे मूढबुद्धे जुगुसितान्धारयित्वा सुभक्त्या / वरारार्तिकं कांस्यपात्रे निधाय कृत्वार्तिक्यं उदौदैति शब्दम्

ହେ ମୂଢବୁଦ୍ଧି! ବିବାହ କିମ୍ବା ମୈଞ୍ଜୀ (ଉପନୟନ) ଦିନେ ଯେ ନିନ୍ଦ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ବର-ଆରତିକୁ କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ରଖି ଆରତି କରେ—ତେବେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଉଠେ।

Verse 119

तथैव दष्ट्वा पिचुमन्दस्य पत्रं सुनर्तयित्वा परमादरेण / यदा तदा यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वाबद्ध्वा ताड्यमानश्च सम्यक्

ସେହିପରି ପିଚୁମନ୍ଦ ଗଛର ପତ୍ରକୁ କାମୁଡ଼ି, ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରୟାସରେ ତାହାକୁ ନଚାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ପାଶରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ଛାଡ଼ାଯାଏ ଏବଂ ପୁଣି ଭଲଭାବେ ପିଟାଯାଏ।

Verse 120

तव स्वामिन्कुलदेवो महात्मन्पलायितः कुत्र मे तद्वदस्व / स्वदेहानां पूजयित्वा च सम्यक्कण्ठाभरणैर्विधुराणां च केशैः

ହେ ମହାତ୍ମନ୍! ମୋତେ କୁହ—ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କୁଳଦେବ କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲେ? ସେମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ ଭଲଭାବେ ପୂଜି, କଣ୍ଠାଭରଣରେ, ଏବଂ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧବାମାନଙ୍କ କେଶରେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ସଜାନ୍ତି।

Verse 121

संतिष्ठमाने यमदूता बलिष्ठा संताड्यमाने मुसलैर्भिन्दिपालैः / यदा तदा कुत्र पलायिता सा केशैर्विहीना लंबकर्णं च कृत्वा

ଯେତେବେଳେ ବଳିଷ୍ଠ ଯମଦୂତମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହନ୍ତି ଏବଂ ମୁସଳ ଓ ଭିନ୍ଦିପାଳରେ ତାକୁ ପିଟାଯାଏ, ସେ ଯେକେବେ କେଉଁଠି ପଳାଇବ? କେଶହୀନ କରି, କାନ ଲମ୍ବା ଝୁଲାଇ—ସେ ସର୍ବଥା ନିରୁପାୟ ହୁଏ।

Verse 122

स्ववामहस्ते वेणुपात्रं निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते च मूढः / गृहेगृहे भैक्षचर्यां च कृत्वा संतिष्ठमाने स्वगृहं चैव देवी

ବାମହାତରେ ବେଣୁର ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ରଖି, ଡାହାଣହାତରେ ଦୀପ ଧରି ସେ ମୂଢ ଘରେଘରେ ଭିକ୍ଷାଚର୍ଯ୍ୟା କରେ; ତଥାପି ଦୈବୀ (ଭାଗ୍ୟ) ତାକୁ ନିଜ ଘରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧି ରଖେ।

Verse 123

यदा तदा यमदूतैश्च मूढ दीपैः सहस्रैर्दह्यमानश्च सम्यक् / निर्नासिका रेणुका मूढबुद्धे पलायिता कुत्र सा मे वदस्व

ବାରମ୍ବାର ସେ ମୂଢ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହସ୍ର ଦୀପରେ ସମ୍ୟକ୍ ଦହିତ ହୁଏ। ହେ ମୂଢବୁଦ୍ଧି! ନାସାହୀନ ରେଣୁକା କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲା—ମୋତେ କୁହ।

Verse 124

सदा मूढं खड्गदेवं च भक्त्या तं भक्तवत्पूजयित्वा च सम्यक् / तैः सार्धं त्वं श्वानवद्गर्जयित्वा संतिष्ठमाने स्वगृहे चैव नित्यम्

ସଦା ମୂଢ ହୋଇ ତୁମେ ‘ଖଡ୍ଗଦେବ’କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କର, ସେ ଯେନେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିପାତ୍ର—ଏଭଳି ସମ୍ୟକ୍ ସମ୍ମାନ ଦେଉ। ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ କୁକୁର ପରି ଗର୍ଜନ-ଭଉଁକାର କରି, ନିତ୍ୟ ନିଜ ଘରେ ହିଁ ରହ।

Verse 125

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमानस्तत्र शब्दं प्रकुर्वन् / संतिष्ठमाने भक्तवर्यं विहाय तदा देवः कुत्र पलायितोभूत्

ସେତେବେଳେ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ପିଟାଯାଉଥିବା ସେ ତାହାଁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କଲା। ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାହାର ‘ଦେବ’ କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲା?

Verse 126

स पार्थक्याद्भीमसेनप्रतीकं पञ्चामृतैः पूजयित्वा च सम्यक् / सुव्यञ्जने चान्नकौपीनमेव दत्त्वा मूढस्तिष्ठमाने स्वगेहे

ସେ ମୂଢବୁଦ୍ଧିରେ ଭେଦଭାବ ଧରି ଭୀମସେନ-ସଦୃଶ ପ୍ରତିମାକୁ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରେ; ପରେ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ପକ୍କା ଅନ୍ନ ଓ କୌପୀନ ମଧ୍ୟ ଦାନ କରେ—କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଗ୍ରାହକ ପ୍ରେତ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସହାୟ ରହେ; ଘରେ ରହି ସେ ମୋହରେ ହିଁ କରେ।

Verse 127

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने यममार्गे च मूढः / भीमः स वै कुत्र पलायितोभूतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

ଯେତେବେଳେ କେବେ ଯମଦୂତମାନେ ତୁମକୁ ଭଲଭାବେ ପିଟି ଯମମାର୍ଗରେ ଦଢ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି ଓ ତୁମେ ମୂଢ ହୋଇଯାଅ, ତେବେ ଭୟରେ ତୁମେ କେଉଁଠି ପଳାଇବ? ତେଣୁ ମୂଳ ଶରଣ—ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ—ଭଜ, ସେଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ।

Verse 128

महादेवं पूजयित्वा च सम्यक् हरेत्युक्त्वा स्वगृहे विद्यमाने / यदा गृहं दह्यते वह्निना तु तदा हरः कुत्र पलायितोभूत्

ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ଘରେ ରହି ‘ହର’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଘର ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ‘ହର’ କେଉଁଠି ପଳାଇଯାଏ?

Verse 129

शाकं भरीदिवसे सर्वमेव शाकंभरी सा च देवी महात्मन् / पलायिता कुत्र मे त्वं वदस्व कुलालदेवं पूजयित्वा च भक्त्या

“ଶାକମ୍ଭରୀ ଦିନରେ ସବୁକିଛି ଶାକ (ଶାଗ-ସବ୍ଜି) ଅର୍ପଣ ହେଲା; ଏବଂ ସେଇ ଦେବୀ ଶାକମ୍ଭରୀ, ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ପଳାଇଗଲେ। ମୋତେ କୁହ—ତୁମେ କେଉଁଠି? କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଦେବତା କୁଲାଳଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜି…”

Verse 131

यदा पञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं संपूज्य भक्त्या विद्यमाने स्वगेहे / तदा बद्ध्वा यमदूताश्च सम्यक् संनह्यमाने नागपाशैश्चबद्ध्वा

ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ନିଜ ଘରେ ଭକ୍ତିସହ ମୃଣ୍ମୟୀ ଶେଷମୂର୍ତ୍ତିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜିଲେ, ଯମଦୂତମାନେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ନାଗପାଶ-ରକ୍ଷାରେ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧନଶକ୍ତି ରୋକାଯାଏ।

Verse 132

स्वभक्तवर्यं प्रविहाय नागः पलायितः कुत्र वै संवद त्वम् / दूर्वाङ्कुरैर्मोदकैः पूजयित्वा विनायकं पञ्चखाद्यैस्तथैव

ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତକୁ ଛାଡ଼ି ସେ ନାଗ ପଳାଇଗଲା—କୁହ, ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ କେଉଁଠି ଗଲ? ଦୂର୍ବାଅଙ୍କୁର ଓ ମୋଦକ, ଏବଂ ପଞ୍ଚଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ବିନାୟକଙ୍କୁ ପୂଜି ସତ୍ୟ କହ।

Verse 133

संतिष्ठंमाने यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने तप्तदण्डैश्च मूढ / दन्तं विहायैव च विघ्नराजः पलायितः कुत्र मे तं वदत्वम्

ଯେତେବେଳେ ସେ ମୂଢ଼ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରାଯାଇ ତପ୍ତ ଦଣ୍ଡରେ ଭଲଭାବେ ପିଟାଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ବିଘ୍ନରାଜ ନିଜ ଦାନ୍ତ ଛାଡ଼ି ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଗଲା—କୁହ, ସେ ଏବେ କେଉଁଠି?

Verse 134

विवाहकाले पिष्टदेवीं सुभक्त्या संपूजयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संपीड्यमानो यममार्गे स मूढः

ବିବାହକାଳରେ ନିଜ ଘରେ ରହି ପିଷ୍ଟଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ତାହାର କାଳ ଆସେ ସେ ମୂଢ଼ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇ ବାନ୍ଧାଯାଇ, ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଯମମାର୍ଗରେ ହାଙ୍କାଯାଏ।

Verse 135

विष्ठादेवी पीड्यमानं च भक्तं विहाय सा कुत्र पलायिताभूत् / विवाहकाले रजकस्य गेहं गत्वा सम्यक् प्रार्थयित्वा च मूढः

ଭକ୍ତକୁ ବିଷ୍ଠାଦେବୀ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିବାବେଳେ ତାକୁ ଛାଡ଼ି ସେ କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲା? ବିବାହକାଳରେ ସେ ମୂଢ଼ ରଜକର ଘରକୁ ଯାଇ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଯାହା ପାଇଲା, ତାହା ନେଇ ମଧ୍ୟ ମୂଢତା କଲା।

Verse 136

यस्तंभसूत्रं कलशे परीत्य पूजां कृत्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतश्च सम्यक् तं स्तंभसूत्रं तस्य मुखे निधाय

ଯେ ନିଜ ଘରେ ବସି କଳଶ ଓ ସ୍ତମ୍ଭ-ସୂତ୍ରକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରେ, ନିୟତ କାଳେ ଯମଦୂତ ସେଇ ସ୍ତମ୍ଭ-ସୂତ୍ରକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ତାହାର ମୁଖରେ ରଖେ।

Verse 137

संताड्यमाने संतभसूत्रस्थदेवी पलायिता कुत्र मे संवदस्व / विवाहकाले पूजयित्वा च सम्यक् चण्डालदेवीं भक्तवश्यां च तस्याः

ମୋତେ ପିଟାଯାଉଥିବାବେଳେ ସ୍ତମ୍ଭ-ସୂତ୍ରସ୍ଥ ଦେବୀ ପଳାଇଗଲା—କୁହ, ସେ କେଉଁଠି ଗଲା? ଏବଂ ବିବାହକାଳେ ଚଣ୍ଡାଳ-ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଭକ୍ତିରେ ସେ ବଶ ହୁଏ।

Verse 138

तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहेस्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः

ଶୂର୍ପମଧ୍ୟରେ ଓ ନଦୀତୀରେ ସେଇ ଅଧମ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ (କୁମାର୍ଗୀ) ସଙ୍ଗ କରି, ନିଜ ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—କେବେ ନ କେବେ—ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ବାନ୍ଧି ଯମମାର୍ଗର ମହାପଥରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପିଟି ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 139

चूलेदवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक्

ଚୂଲେଦେବୀ କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲା? ହେ ଅତିମୂଢବୁଦ୍ଧି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରେ ଶରଣ ନେ। ତୋର ନିଜ ପୁଅ ଜ୍ୱର ଆଦି ପୀଡାରେ କଷ୍ଟ ପାଉଥିବାବେଳେ, ନିଜ ଘରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମଦେବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କର।

Verse 140

धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च

ଧୂପ, ଦୀପ, ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—କେବେ ନ କେବେ—ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ବାନ୍ଧି ବେଣୁ-ପାଶ ଆଦି ଫାନ୍ଦାରେ ପିଟନ୍ତି।

Verse 141

स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च

ସେ ବ୍ରହ୍ମଦେବ କେଉଁଠି ପଳାଇଗଲେ? ହେ ଅତି ମୂଢବୁଦ୍ଧି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେ। ସନ୍ତାନାର୍ଥେ ବୃହତୀକୁ ପୂଜି, ତାହାର ଫଳ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି ଧାରଣ କର।

Verse 142

संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च / तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम्

ଯମଦୂତମାନେ ତୁମକୁ ଧରି ବାନ୍ଧି, ବୃହତୀର କଣ୍ଟକଦ୍ୱାରା ପିଟିଲେ, ସେତେବେଳେ—ହେ ମୂଢବୁଦ୍ଧି—ଦେବୀ ବୃହତୀ କେଉଁଠି ପଳାଇଲା? ଏହିପରି ଏବେ ତୁମେ କେଉଁଠି ପଳାଇବ?

Verse 143

भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुः खात् / सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव

ହେ ମୂଢ, ପରମଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଭଜ; ସେ ତାରକ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାରକ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କରେ ମନ ନ ଲଗା, ଏବଂ ନିଷ୍ଫଳ ଫଲ୍ଗୁବାକ୍ୟ ଶୁଣ ନାହିଁ।

Verse 144

सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् / संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम्

ହେ ମହାତ୍ମନ୍, କ୍ଷୁଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖି କେବଳ ଚିହ୍ନମାତ୍ର ଭାବେ ଧରି, ଦୂରଦେଶରେ ତ୍ୟାଗ କର; ତଥାପି ଯଦି ତୁମେ ସ୍ୱକୁଳାଚାର-ଧର୍ମକୁ କପଟରେ ଧାରଣ କର, ସେହି ଭଣ୍ଡାମି ହିଁ ପତନ ହୋଇ ନରକର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 145

पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे / हृदि स्थितांमारैर्व्यमुद्रां विहाय कृत्वाभूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम्

ହେ ମୂଢବୁଦ୍ଧି, ଜନ୍ମତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ରାଷ୍ଟକ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଦେହକୁ ପବିତ୍ର କର। ହୃଦୟସ୍ଥ ଯମମୁଦ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁମୁଦ୍ରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଭୂଷିତ କର।

Verse 146

सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या / सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम्

ହେ ମୂଢ! ସଦା ହରିଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ଓ ସ୍ମରଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କର; ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, କୁବୁଦ୍ଧିରେ ଏଭଳି ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉଛି। ସଦ୍‌ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ସଙ୍ଗ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ; ଜ୍ଞାନ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ତାହା ତାରତମ୍ୟ ଓ ଭେଦର ବିକୃତ ରୂପ ଭାବେ ଦିଶେ।

Verse 147

हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ / दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम्

ହେ ମୂଢ! କେବଳ ହରି ଓ ସତ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅନୁସରି ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଗତିକୁ ଜାଣ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ବିକୃତ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦଗ୍ଧ କରି, ହେ ମୂଢ, ‘ସୁବୁଦ୍ଧି’ର ଛଦ୍ମରୂପକୁ ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ନାହିଁ।

Verse 148

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा / तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः

ମୋ ସହିତ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସତ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟପୂର୍ବକ କେବଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ୟକ ଜାଣି, ସେଇ ଜ୍ଞାନରେ ଆମେ ମୋକ୍ଷ ପାଉ—ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ।

Verse 149

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः / अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम्

ଏଭଳି ଆଶୟକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରି ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ସେପରି କହିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ (ଗରୁଡ), ସେ ଭକ୍ତ ‘ପ୍ରବହ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏବେ ତାଙ୍କ ବିଷୟ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

Verse 1130

कार्पासं वै तेन दत्तं गृहीत्वा संतिष्ठमाने यमदूतैश्च सम्यक् / संहन्यमानस्तीक्षणधारैः कुठारैः कुलालदेवं च सुदंष्ट्रनेत्रम् / विहाय वै कुत्र पलायितोभून्न ज्ञायते ऽन्वेषणाच्चापि केन

ସେ ଦିଆ କାର୍ପାସ (କପାସ) ଧରି ସେଠି ଦଢ଼ାଇ ଥିବାବେଳେ ଯମଦୂତମାନେ ସମ୍ୟକ୍ ଘେରିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାର କୁଠାରର ଆଘାତ ସହି ସେ ଭୟଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ର ଓ କ୍ରୋଧନେତ୍ର ଥିବା କୁଲାଳଦେବକୁ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଗଲା—କିନ୍ତୁ ସେ କେଉଁଠି ଗଲା, ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ଜଣା ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ।