Adhyaya 23
Jāmbavatī’s Vaiṣṇava-Ācāra: Grace, Sense-Consecration, and Pilgrimage to Śrīnivāsa on Veṅkaṭādri
କୃଷ୍ଣ ଗରୁଡଙ୍କୁ ଭକ୍ତିର ତାରତମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେରଣା ପ୍ରବଳ ହେଲେ କେବଳ ନାମମାତ୍ରେ କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ପ୍ରେରଣା ମନ୍ଦ ହେଲେ ସାଧନଗୁଡ଼ିକ ଫଳରେ ସମାନ ଲାଗେ, ତଥାପି ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ରହେ। ଗରୁଡ ଜାମ୍ବବତୀ କିପରି ପୂଜା କଲେ ଓ କାହିଁକି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ପଚାରନ୍ତି। କୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ସୋମଙ୍କ କନ୍ୟା; ନିତ୍ୟ ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣ, ପ୍ରଣାମ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସ୍ମରଣ, ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଆଭୂଷଣ-ଧନ ତ୍ୟାଗ। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବୈଷ୍ଣବ ଶାସନ—ବାଣୀ, ହାତ, କାନ, ଆଖି, ଚର୍ମ, ଘ୍ରାଣ ଓ ରସନାକୁ ସେବା, ହରିକଥା, ଦର୍ଶନ, ବୈଷ୍ଣବ-ସଙ୍ଗ, ପାଦତୀର୍ଥ ଓ ପ୍ରସାଦ ଦ୍ୱାରା ହରିରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ନୀତି—ଯାତ୍ରାରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ, ବୈଷ୍ଣବ ସଙ୍ଗ, ଲୋକିକ ଫଳାର୍ଥୀ ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ, କ୍ରିୟାରେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରଥମ, ଦୟାସହ ପାଦଯାତ୍ରା ଓ ନିତ୍ୟ ହରିକଥା। ଶେଷରେ ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ବିରହଭରା ଧ୍ୟାନରୁ ଶେଷାଚଳ/ବେଙ୍କଟାଦ୍ରିରେ ଶ୍ରୀନିବାସ ଦର୍ଶନ, ସ୍ନାନ-ମୁଣ୍ଡନ-ତୀର୍ଥଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନ ଓ ଭାଗବତ ପାଠ—ଅନ୍ତର୍ଭକ୍ତି ଓ ବାହ୍ୟ ତୀର୍ଥାଚାରକୁ ଯୋଡ଼େ।
Shlokas
Verse 1
नाम द्वाविंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया / तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ପୂର୍ବସର୍ଗରେ ସୋମଙ୍କ କନ୍ୟା ଜାମ୍ବବତୀ ମୋର ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ହେ ପକ୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ (ବୀନ୍ଦ୍ର), ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ କିଛି ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ, କାରଣ ରୁଦ୍ରାଦି ଦେବତାସଂବନ୍ଧୀ ପଞ୍ଚଗୁଣରୁ ସେ କିଛି ଅଂଶରେ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ।
Verse 2
यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानामस प्रियते केशवोलम् / यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः
ଯେତେବେଳେ ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଆବେଶଶକ୍ତି ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କେବଳ ନାମମାତ୍ରେ କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କାଳକ୍ରମେ ସେଇ ଆବେଶ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ, ମହାନ୍ତମାନେ କହନ୍ତି—ସେହି ଉପାୟ/ଭାବମାନଙ୍କର ଫଳ ସମାନ ହୁଏ।
Verse 3
लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଆବେଶ (ଅନୁଗ୍ରହ) କିଛି ନ କିଛି ସଦା ରହେ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ କିଛି ଅଧିକ୍ୟ ଥାଏ।
Verse 4
गरुड उवाच / तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार / तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव
ଗରୁଡ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାମ୍ବବନ୍ତୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କିପରି ଆରାଧନା କଲେ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ ଥିଲା? ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି, କୃପାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ—ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ତାଙ୍କ ଅଧିକ୍ୟର କାରଣ କ’ଣ?
Verse 5
गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः / मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्
ଗରୁଡ ଏପରି କହିଲେ ପରେ ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ ମେଘଗର୍ଜନ-ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ବିନତାପୁତ୍ର ଗରୁଡଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 6
श्रीकृष्ण उवाच / या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी / जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟିରେ ଯେ ସୋମଙ୍କ କନ୍ୟା ଥିଲା, ସେ ପିତୃଗୃହରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧ୍ବୀ ଥିଲା। ପିତାଙ୍କ ସହ ବିଷ୍ଣୁ-ଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ନିରତ ହୋଇ ସେ ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ସାର୍ଥକ କଲା ଏବଂ ସେଇ ଉପାସନାରୁ କେବେ ବିମୁଖ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 7
शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् / चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा
ସେ ନିତ୍ୟ ସତ୍ପୁରାଣ ଶୁଣୁଥିଲା ଏବଂ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିଲା। ତାରକ-ସ୍ୱରୂପ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସେ ନିରନ୍ତର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ନିମଗ୍ନ ରହୁଥିଲା।
Verse 8
पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव / केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च
ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ସେ କନ୍ୟା ପିତାଙ୍କ ସହ କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରରେ ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ହେଲା। ସେ କେଶ-ଅଳଙ୍କାର, ମିତ୍ରସଙ୍ଗ, ହାତୀ ଆଦି ସମ୍ପତ୍ତି, ଅନର୍ଘ୍ୟ ରତ୍ନ ଓ ଗୃହାଦି ସବୁ ତ୍ୟାଗ କଲା।
Verse 9
सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च / येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे
ସେ ବୁଝିଲା—ଏ ସବୁ ନଶ୍ୱର; ମୋ ଅଧୀନ ବୋଲି ଯାହା ଲାଗୁଥିଲା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି। ଯିଏ ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର ଆଦି ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ତାହା ନେଇଗଲେ—ତେଣୁ ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା ନାହିଁ।
Verse 10
अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्ते न सुष्ठु / पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे
ଆଜି ହିଁ ପରମ ଦୟାଳୁ ବିଷ୍ଣୁ ମୋପରେ କୃପା କରିଛନ୍ତି; ତାହା ନିଷ୍କାରଣ ନୁହେଁ। ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ କନ୍ୟା ପିତା ସହିତ ନିର୍ମଳ ସଦାତ୍ମା ବାସୁଦେବରେ ବସୁଛି।
Verse 11
एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी / अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव
ଦୃଢ ଭକ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ର ଏକାନ୍ତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ଦେବୀ, ଦୈବଯୋଗେ ମିଳିଥିବା ଯଥୋଚିତ ସାଧନ ସହ, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ ଅନ୍ତଃସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଅଚଳ ରଖି ଜୀବନପଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଆରମ୍ଭରୁ ଅଧର୍ମର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ।
Verse 12
सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार / वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक् चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव
ସେ ନିଜ ଧନକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରି ଦୁଃଖସାଗର ପାର କରାଇବା ନୌକା କରିଦେଲେ। ହେ ଖଗ, ସେ ବାକ୍ଶକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ନିୟମିତ କରି ସଦା ହରିଙ୍କ ଗୁଣବର୍ଣ୍ଣନରେ ରତ ରହିଲେ।
Verse 13
हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् / श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च
ଦେବୀ ହସ୍ତଦ୍ୱୟକୁ ବିଷ୍ଣୁସେବା ପାଇଁ—ଗୃହ ସଫା କରିବା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ଏବଂ ଶରୀରର ମଳିନତା ହରଣ ପାଇଁ ନିୟୋଜିତ କଲେ। କର୍ଣ୍ଣକୁ ହରିଙ୍କ ସତ୍କଥାର ଉଦୟ, ମୋକ୍ଷାଦି ମାର୍ଗ ଓ ଅମୃତସମ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଗଢ଼ିଲେ।
Verse 14
नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी / सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक्
ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରତିମା ଆଦିର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଢ଼ାଗଲା; ଏହା ଅନାଦିକାଳରୁ ସଞ୍ଚିତ ମଳିନତା ହରେ। ତ୍ୱକ୍ ମଧ୍ୟ ସଦ୍ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସଙ୍ଗ ପାଇଁ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନିର୍ମାଲ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧରେ ଅନୁଲେପନ ପାଇଁ ଗଢ଼ାଗଲା।
Verse 15
घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च / जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च
ସେ ହରିଙ୍କ ପାଦସାର—ଯାହା ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି—ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପବିତ୍ର କଲେ; ଏବଂ ଶ୍ରୀତୁଳସୀ ଆଦି ସହ ମିଶ୍ରିତ ହରି-ନୈବେଦ୍ୟର ଶେଷ ପ୍ରସାଦ ଦ୍ୱାରା ଜିହ୍ୱେନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଶୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 16
पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने / कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति
ଉତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ପାଦକୁ ହରିଙ୍କ ତୀର୍ଥପଥରେ ଚାଲାନ୍ତି; ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାନ୍ତି; ହୃଦୟ ଓ ବାଣୀରେ ଏକମାତ୍ର କାମନା ଧରନ୍ତି—ହରିଦାସ୍ୟସେବାର ଆକାଂକ୍ଷା। ଏଭଳି ସେମାନେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି।
Verse 17
निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार / एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः
ସେ ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତିରେ ମତିକୁ ସ୍ଥିର କଲେ ଏବଂ ବାଗିନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପ୍ରଭୁ-ସ୍ତବନରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ଏଭଳି ନିଜ ସମସ୍ତ କର୍ମସମୂହକୁ ଆତ୍ମଭାବେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଦରେ ସଦା ଅର୍ପଣ କରି ସେ ନିତ୍ୟ ସମର୍ପିତ ରହିଲେ।
Verse 18
तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव / आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସେ ପିତାଙ୍କ ସହ ଗଲେ, କେବଳ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଘରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଆଦି ଦେଇ ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 19
पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव / यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि
ପରେ ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେବଳ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଏକ ପବିତ୍ର ବ୍ରତର ବିଧାନ କରାଇଲେ। ସେ କହିଲେ—“ହେ ମୁକୁନ୍ଦ! ଯେତେକାଳ ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଚାଲିବ, ସେତେକାଳ ମୁଁ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ପାଳନକାରିଣୀ ରହିବି।”
Verse 20
यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् / हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्
ଯେତେଦିନ ମୁଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବି, ସେତେଦିନ ମୋତେ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ମିଳୁ। ହେ ମୁକୁନ୍ଦ, ହରିକଥା-ଶ୍ରବଣ ହେଉ; ଅବୈଷ୍ଣବ-ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହ ଦେହସଙ୍ଗ ମୋର ନ ହେଉ।
Verse 21
सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द / कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द
ହେ ମୁକୁନ୍ଦ, ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର ଆଦି ସୁହୃଦ୍ଜନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ତୀର୍ଥଭ୍ରମଣ କରିବି ନାହିଁ। ଯେମାନେ କାମନାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଦୂରେ ରଖ, ହେ ମୁକୁନ୍ଦ।
Verse 22
शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः / यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा
ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଛାଡ଼ି ଯେମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କି ଫଳ—ଏହିପରି ଆର୍ୟମାନେ କହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ସମ୍ମୁଖେ ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜାକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र / पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः
ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ଆର୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—ପାଦଚାରୀ ହୋଇ କରାଯାଇଥିବା ତୀର୍ଥାଟନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ପାଦତ୍ରାଣ ପିନ୍ଧି ପାଦରକ୍ଷା କରି ଯେ ତୀର୍ଥାଟନ, ତାହାକୁ ସେମାନେ ମାନୋ ‘ପାଦହୀନ’—ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳବତ୍ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 24
यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् / वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः
ଯେ ଜଣେ ବାହନ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ାରେ ବସି ତୀର୍ଥାଟନ କରେ, ତାହାର ଫଳ ଅର୍ଧ ହ୍ରାସ ପାଏ। ବୃଷଭ ଆଦି ବାହନରେ ଚଢ଼ିଲେ ସେମାନେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଫଳ କହନ୍ତି; ଏବଂ ପରାନ୍ନ (ଭିକ୍ଷା/ଦାନର ଅନ୍ନ) ଭୋଜନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କହନ୍ତି।
Verse 25
महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः / संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव
ମହାତ୍ମା, ବେଦବିଦ୍ ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରାନ୍ନ ଭୋଜନରେ ଦୋଷ ନାହିଁ। ସେ ପରମ ଆଦରରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି କେବଳ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର୍ଥେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।
Verse 26
आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार / पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम
ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ କରି ହରି-ନିର୍ମିତ ସୁଗନ୍ଧକୁ ତ୍ୟାଗ କଲା, ପରେ ବିଧିମତେ ଶ୍ରବଣ କର୍ମ କଲା। ପିତାଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରି ପରଦିନ ଏକ କ୍ରୋଶ ଆଗକୁ ଗଲା।
Verse 27
तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी / एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः
ସେଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନପାନ ଦେଇ ପୂଜା କରି, ରାତିରେ ଦେବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଶ୍ରାବଣ କରାଇଲେ। ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ଯାତ୍ରାକୁ ଆର୍ୟମାନେ ସଫଳ କହନ୍ତି।
Verse 28
विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः / दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र
ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ମହାନମାନେ କହନ୍ତି—ଦୟା ବିନା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବ୍ୟର୍ଥ। ତୀର୍ଥମାର୍ଗରେ ଦିନରାତି ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଥା ନ ଶୁଣୁଥିବାମାନଙ୍କ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ।
Verse 29
व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि / अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः
ସେମାନେ କହନ୍ତି—ତାହାର ଗମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟର୍ଥ; ଅଶ୍ୱାଦି ବାହନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପରାଧ ହେତୁ। ଅଶ୍ୱ ଆଦିର ଅପରାଧ କହ; ଗଙ୍ଗା ଆଦିଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।
Verse 30
क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व / क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व
ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ତେଣୁ ବିଲେଇ ପରି ତୁଚ୍ଛ ପ୍ରାଣୀର ମଧ୍ୟ ଅପରାଧ କ’ଣ—କହନ୍ତୁ। ଏବଂ ପୂଜା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ, କାରଣ କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜାରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 31
जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाधनाशः / अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः
ଜପ ଆଦି କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ତୁରନ୍ତ ନଶିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତଃସ୍ମରଣ (ଅନୁସନ୍ଧାନ) ବିନା କରାଯାଇଥିବା ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ୟର୍ଥ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
Verse 32
अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्वगन्द्र / दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र
ଏହେତୁ, ହେ ବାଗୀନ୍ଦ୍ର, ହରିଙ୍କ ପାପବିନାଶିନୀ କଥା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ହୁଏ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ହରିପାଦାଙ୍କିତ ସ୍ଥାନ/ବସ୍ତୁକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् / जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च
ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେଇ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ସହ ଶେଷାଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲା। ଏବଂ ପଥମଧ୍ୟରେ ସେ ହରି—ରମାପତି, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି—ଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲା।
Verse 34
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च
ଶ୍ରୀବତ୍ସ-ରତ୍ନଚିହ୍ନରେ ଭୂଷିତ, ବିସ୍ତୃତ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ମୁଁ କେବେ ଦର୍ଶନ କରିବି? ତିନିଟି ମଙ୍ଗଳମୟ ବଳିରେ ଅଙ୍କିତ, ସୁନ୍ଦର ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଉଦରକୁ ମୁଁ କେବେ ଦର୍ଶନ କରିବି?
Verse 35
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्
କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ କଣ୍ଠ ଦର୍ଶନ କରିବି—ଶଙ୍ଖସଦୃଶ, ମହର୍ଲୋକର ଆଧାର? କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ନାଭି ଦର୍ଶନ କରିବି—ସଦା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷର ଆଶ୍ରୟ?
Verse 36
कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव
କେବେ ମୁଁ ମୁରାରିଙ୍କ ମୁଖ ଦର୍ଶନ କରିବି—ଯିଏ ଜନଲୋକର ସଦା ଆଶ୍ରୟ?
Verse 37
शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव / कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव
କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଶିର ଦର୍ଶନ କରିବି—ସତ୍ୟଲୋକର ସଦା ଆଶ୍ରୟ? କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ କଟି ଦର୍ଶନ କରିବି—ଭୂର୍ଲୋକର ସଦା ଆଧାର?
Verse 38
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च
କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଉରୁ ଦର୍ଶନ କରିବି—ତଲାତଲର ସଦା ଆଧାର? କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ସୁକୋମଳ ଜାନୁ ଦର୍ଶନ କରିବି—ସୁତଲର ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ?
Verse 39
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव / कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव
କେବେ ମୁଁ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଜଂଘା ଦର୍ଶନ କରିବି—ରସାତଲର ସଦା ଆଶ୍ରୟ? କେବେ ମୁଁ ହରିଙ୍କ ପାଦତଳ ଦର୍ଶନ କରିବି—ପାତାଳଲୋକର ସଦା ଆଧାର ଓ ଶରଣ?
Verse 40
इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श / फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः
ଏଭଳି ପଥରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଦେବୀ ଶେଷାଚଳରେ ଶେଷଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ। ସହସ୍ର ଫଣାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେ ନାନା ଦ୍ରୁମମଧ୍ୟରେ ବାନର ଓ ବାନରୀମାନଙ୍କ ସହ ଶୋଭିଥିଲେ।
Verse 41
अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि / तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना
ଅନନ୍ତ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟସଂଚୟର ଫଳରେ ଆଜି ମୁଁ ଏହି ପରମାଚଳକୁ ଦର୍ଶନ କଲି। ତାହା ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ଅଶ୍ରୁକଣାରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲି।
Verse 42
मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् / सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरो ऽस्य
ମୁଖ ଦର୍ଶନ କରି ପରେ ନମନ କରିବା ଉଚିତ; ପିଠି କିମ୍ବା ପଛଦିଗକୁ ନମନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ସ୍ଥାପନ କରି ବାରଟି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 43
इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् / मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः
ପର୍ବତ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଏଭଳି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ବୈଷ୍ଣବାଚାରର ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ। ‘ମଧ୍ୱ’ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ଅନ୍ତରେ ଏବଂ ପର୍ବତଶିଖରରେ ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କୁ ରମା(ଲକ୍ଷ୍ମୀ), ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ସଦା ପୂଜନ୍ତି।
Verse 44
सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्ये ऽथाहं ह्यारुरुक्षे ऽचलञ्च / इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव
“ମୁଁ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବି; ତାପରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପର୍ବତକୁ ଆରୋହଣ କରିବି।” ଏଭଳି କହି ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସହ କପିଲାଖ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ବାସ କଲେ।
Verse 45
अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति / आदौस्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे
ଏଠାରେଇ ଶ୍ରୀନିବାସ ହରି ସେହି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ରୂପରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିରାଜିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ମୁଣ୍ଡନ କରାଇ, ସେହି ସୁତୀର୍ଥରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତୀର୍ଥ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 46
गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी / शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या
ଗୋ, ଭୂମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦାନ ଦେଇ ସେ ସାଧ୍ବୀ ସୁନ୍ଦର ଶୈଳକୁ ଆରୋହଣ କଲା। ଆଗରେ ଶାଳଗ୍ରାମ ସ୍ଥାପନ କରି ସେ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲା।
Verse 47
सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र / शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वैवेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्
ଏଭଳି ସେ ଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୋପାନ ଚଢ଼ି ସେଠାରେ ବସିଲା। ସେଠାରେ ବସି ସେ ଭାଗବତ ପୁରାଣର ପାଠ ଶୁଣିଲା ଏବଂ ପବିତ୍ର ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରିର ପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲା।
Verse 48
जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्
ଗୁରୁପାଦରେ ସୁଭକ୍ତି ସହିତ ଥାଇ ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ୱେଙ୍କଟାଦ୍ରି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଶୁଣିଲା।
Frequently Asked Questions
It assigns speech to describing Hari’s virtues, hands to sevā and purity-maintenance, ears to hearing Hari narratives and liberating teachings, eyes to sacred darśana that cleanses beginningless impurities, skin to contact with true Vaiṣṇavas and nirmālya fragrance, smell to Hari’s pāda-tīrtha essence, and taste to prasāda remnants with tulasī—turning embodiment into a devotional instrument.
The text frames bodily hardship and humility (walking) as integral to yātrā’s purificatory intent; protecting the feet or riding is portrayed as diminishing that austerity, hence described as ‘footless’ or partial in fruit. The emphasis is ethical-spiritual orientation rather than travel logistics.
Compassion is stated as a non-negotiable prerequisite: without day-to-day kindness and a softened heart, the journey becomes externally correct yet internally barren, undermining the very purification that tīrtha-yātrā is meant to cultivate.
That their sin-destroying and prosperity-removing promises are realized only when joined to remembrance of Viṣṇu; performed without anusaṃdhāna, they are declared ‘in vain’ despite outward correctness.