Adhyaya 22

Verse 1

हेतुनिरूपणं नामैकविंशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः / सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र

‘ହେତୁନିରୂପଣ’ ନାମକ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ପୂର୍ବସର୍ଗରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣା ନାମେ ଗରୁଡଙ୍କ କନ୍ୟା ଥିଲେ; ସେ ଅଗ୍ନିବେଦଜ୍ଞଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ଉତ୍ତମ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ହେ ଗରୁଡ, ସେ ‘ସୁଲକ୍ଷ୍ମଣା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 2

यथा लक्ष्मीर्लक्षणैः सा सुपूर्णा यथा हरिर्लक्षणैर्वै सुपूर्णः / यथा वायुर्लक्षणैः पूर्ण एव यथा गायत्री लक्षणैः सा सुपूर्णा

ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଯେପରି ହରି ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ-ଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯେପରି ବାୟୁ ନିଜ ସ୍ୱଲକ୍ଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେପରି ଗାୟତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଗୁଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 3

यथा रुद्राद्या लक्षणैर्वै प्रपूर्णा रुद्रादिल्लक्ष्मणा चैव पूर्णा / गुणेनैवं धर्मतः किञ्चिदेव तथानुसंधानाद्व्रियते नाम चापि

ଯେପରି ରୁଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରାଦି ଚିହ୍ନ-ଲକ୍ଷଣରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେପରି ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅଂଶରେ ସ୍ୱରୂପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ‘ନାମ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

Verse 4

तस्मा दाहुर्लक्ष्मणेत्येव सर्वे तल्लक्षणं शृणु चादौ खगेन्द्र / नारायणे पूर्णगुणे रमेशे द्वात्रिंशत्संख्यानि सुलक्षणानि

ଏହିହେତୁ ସମସ୍ତେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଲକ୍ଷଣ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ପ୍ରଥମେ ସେହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ—ରମେଶ, ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ନାରାୟଣଙ୍କଠାରେ ସଂଖ୍ୟାରେ ବତ୍ତିଶଟି ସୁଲକ୍ଷଣ ଅଛି।

Verse 5

संत्येव पक्षीन्द्र वदाम्यनु क्रमान्मत्तः श्रुत्वा मोक्षमाप्नोति नित्यम् / यः सप्तपादः षण्णवत्यङ्गुलोङ्गश्चतुर्हस्तः पुरुषस्तीक्ष्णदन्तः

ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର! ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ କହୁଛି। ମୋ ପାଖରୁ ଏହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଏକ ଭୟଙ୍କର ପୁରୁଷ ଅଛି—ସପ୍ତପାଦ, ଛାଣୁଏ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ଦେହ, ଚତୁର୍ହସ୍ତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତ।

Verse 6

य एतत्सर्वं मिलितं चैकमेव हरेर्विष्णोर्लक्षणं चाहुरार्याः / मुखं स्त्रिग्धं वर्तुलं पुष्टिरूपं द्वितीयं तल्लक्षणं चाहुरार्याः

ଆର୍ୟମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ର ମିଶି ଏକ ମାତ୍ର ସମଗ୍ର ରୂପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ହରି–ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ। ମୁହଁ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଦୀପ୍ତ, ବୃତ୍ତାକାର ଓ ପୁଷ୍ଟ ରୂପ ହେବା—ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 7

हनुर्यस्यानुन्नतं चास्ति वीन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्यास्तृतीयम् / यद्दन्ता वै तीक्ष्णसूक्ष्माश्च संति तल्लक्षणं चाहुरार्याश्चतुर्थम्

ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ)! ଯାହାର ହନୁ (ଜବଡ଼ା) ଉନ୍ନତ ନୁହେଁ, ଆର୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ତୃତୀୟ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି। ଯାହାର ଦାନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତାହାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି।

Verse 8

यस्याधरे रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चमं चाहुरार्याः / यस्य हस्ता अतिरक्ताः खगेन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्याश्च पष्ठम्

ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ)! ଯାହାର ଅଧରେ (ତଳ ଓଠରେ) ରକ୍ତିମା ଥାଏ, ଆର୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ପଞ୍ଚମ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ଯାହାର ହସ୍ତ ଅତ୍ୟଧିକ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ତାହାକୁ ଷଷ୍ଠ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି।

Verse 9

यस्मिन्नखाः संति रक्ताः सुशोभास्तल्लक्षणं सप्तमं चाहुरार्याः / यस्मिन्कपोले रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं ह्यष्टमं प्राहुरार्या

ଯାହାର ନଖ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଶୋଭିତ, ଆର୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ସପ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି। ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ)! ଯାହାର କପୋଳରେ (ଗାଲରେ) ରକ୍ତିମା ଥାଏ, ତାହାକୁ ଅଷ୍ଟମ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି।

Verse 10

यस्मिन्करे शङ्खचक्रादिरेखा वर्तन्ते तन्नवमं प्राहुरार्याः / यस्यो दरं तन्तुरूपं सुपुष्टं वलित्रयैरङ्कितं सुंदरं च

ଯେହି ହାତରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରାଦି ଶୁଭଚିହ୍ନ ସଦୃଶ ରେଖା ଥାଏ, ଆର୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ନବମ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି। ଯାହାର ଉଦର ତନ୍ତୁସଦୃଶ ଦୃଢ଼, ସୁପୁଷ୍ଟ ଏବଂ ତିନି ଭଞ୍ଜରେ ଅଙ୍କିତ ସୁନ୍ଦର, ସେ ଧନ୍ୟ।

Verse 11

तल्लक्षणं दशमं प्राहुरार्या एकादशं निम्ननाभिं तदाहुः / ऊरुद्वयं यस्य च मांसलं वै तल्लक्षणं द्वादशं प्राहुरार्याः

ଆର୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଦଶମ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି; ନିମ୍ନ (ଧସା) ନାଭି ଥିବାକୁ ଏକାଦଶ କହନ୍ତି। ଯାହାର ଦୁଇ ଉରୁ (ଜଂଘା) ମାଂସଳ, ତାହାକୁ ଆର୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଲକ୍ଷଣ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Verse 12

कटिर्हि दीर्घा पृथुलास्ति यस्य त्रयोदशं लक्ष्म तदाहुरार्याः / यस्यास्ति मुष्को सुपरिष्ठितो वै चतुर्दशं लक्ष्म तदाहुरार्याः

ଯାହାର କଟି (କମର/ନିତମ୍ବ) ଦୀର୍ଘ ଓ ପୃଥୁଳ, ଆର୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ତ୍ରୟୋଦଶ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି। ଯାହାର ମୁଷ୍କ (ଅଣ୍ଡକୋଷ) ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ଯଥାସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତ, ଆର୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି।

Verse 13

समुन्नतं शिश्रमथो हि लक्ष्म यस्यास्ति तत् पञ्चदशं वदन्ति / सुताम्रकं पादतलं खगेन्द्र तल्लक्षणं षोडशं प्राहुरार्याः

ଯାହାର ଶିଶ୍ନ ସମୁନ୍ନତ ଓ ସୁସଂସ୍ଥିତ, ତାହାକୁ ପଞ୍ଚଦଶ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ), ଯାହାର ପାଦତଳ ମୃଦୁ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତାଭ, ଆର୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଷୋଡଶ ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି।

Verse 14

निम्नौ च गुल्फौ सप्तदशं तदाहुर्ग्री वारूपं प्राहुरष्टादशं च / एकोनविंशं त्वक्षिपद्मं सुरक्तं प्राहुर्बाहुं जानु विंशं तथैव

ନିମ୍ନ ଓ ସୁସ୍ଥିତ ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି/ଟେକୁ) ସପ୍ତଦଶ ଲକ୍ଷଣ; ଗ୍ରୀବା ଓ ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଲକ୍ଷଣ। ପଦ୍ମସଦୃଶ ସୁରକ୍ତ ନୟନ ଏକୋନବିଂଶ; ଏବଂ ବାହୁ ଓ ଜାନୁ ବିଂଶ ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 15

विस्तीर्णोरश्चैकविंशं तदाहुः सिंहास्कन्धं द्व्युत्तरं विंशमाहुः / त्रयोविंशं सूक्ष्ममास्यं तदाहुश्चतुर्विशं सुप्रसन्ने च दृष्टी

ଏକବିଂଶ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବକ୍ଷ; ବିଂଶ ହେଉଛି ସିଂହସଦୃଶ ସ୍କନ୍ଧ। ତ୍ରୟୋବିଂଶ ସୁସଂଯତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମୁଖ; ଚତୁର୍ବିଂଶ ଅତିପ୍ରସନ୍ନ, ଶାନ୍ତି-ଦୀପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି।

Verse 16

ह्रस्वं लिङ्गं मार्दवं चापि वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चविंशं वदन्ति / समौ च पादौ कटिजानु चोरू षड्विंशमाहुश्च समे च जङ्घे

ହେ ପକ୍ଷିରାଜ! ପଞ୍ଚବିଂଶ ଲକ୍ଷଣ—ଲଘୁ ଉପସ୍ଥ ଓ ଦେହର ମାର୍ଦ୍ଦବ। ଷଡ୍ବିଂଶ—ପାଦ ସମ; ତଥା କଟି, ଜାନୁ, ଊରୁ ସୁସଂଯତ; ଜଂଘା ମଧ୍ୟ ସମ।

Verse 17

समानहस्तौ समकर्णौ मिलित्वा द्वात्रिंशत्कं लक्षणं प्राहुरार्याः / द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै मुकुन्दे द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै रमायाम्

ଯେଉଁଠାରେ ହସ୍ତ ସମାନ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ସମମିତ, ସେଠାରେ ଆର୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ ଶୁଭଲକ୍ଷଣର ସମୁଚ୍ଚୟ କହନ୍ତି। ସେଇ ୩୨ ଲକ୍ଷଣ ମୁକୁନ୍ଦ (ବିଷ୍ଣୁ) ରେ ଅଛି, ଏବଂ ସେଇ ୩୨ ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 18

द्वात्रिंशत्कं लक्षणं ब्रह्मणोपि तद्भारत्याः प्रवदन्त्येव सत्यम् / तथा च शङ्का सममेव चक्रिणेत्येवं सदामा कुरु निर्णयं ब्रुवे

ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଭାରତୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ ଲକ୍ଷଣକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ତଥାପି, ହେ ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁ, ସନ୍ଦେହ ସମାନ ରହେ; ତେଣୁ, ହେ ସଦାମା, ନିଷ୍ପତ୍ତି କର—ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 19

एकस्य वै लक्षणस्यापि विष्णोर्लक्ष्मीरन्तं नैव सम्यक् प्रपेदे / अतोनन्तैर्लक्षणैः संयुतं च हरिं चाहुर्लक्षणज्ञाः सदैव

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏକ ଲକ୍ଷଣର ସୀମାକୁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଲକ୍ଷଣଜ୍ଞମାନେ ସଦା ହରିଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଗୁଣ-ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 20

जानाति लक्ष्मीर्लक्षणं वायुरूपे स्वापेक्षया ह्यतिरिक्तं खगेन्द्र / स्वलक्षणापेक्षया भारती तु शतैर्गुणैरधिका वेधसोपि

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି ବାୟୁରୂପରେ ଥିବା ସେହି ଲକ୍ଷଣକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଏବଂ ଭାରତୀ (ସରସ୍ୱତୀ) ନିଜ ଲକ୍ଷଣର ତୁଳନାରେ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ—ବେଧସ୍ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 21

खगेन्द्र तस्माल्लक्षणे साम्यचित्तं विश्वादीनां सर्वदा मा कुरुष्व / अष्टाविंशतिं प्राहू रुद्रादिकानां भ्रूनेत्रयोर्लक्षणेनैव हीनाः

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ତେଣୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାଦି ଗଣମାନଙ୍କୁ ସଦା ସମାନ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କୁହାଯାଏ ଯେ ରୁଦ୍ରବର୍ଗ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଠାଇଶ ଜଣ ଭ୍ରୂ ଓ (ତୃତୀୟ) ନେତ୍ରର ସେହି ଲକ୍ଷଣରେ ହୀନ।

Verse 22

अलक्षणं मन्यते यद्धि तस्य दुर्लक्षणं नैव तच्चिन्तनीयम् / अष्टाविंशतिं लक्षणं वै हरस्य न भारतीवच्चिन्तनीयं खगेन्द्र

ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ଯେ କେହି ତାଙ୍କର ‘ଲକ୍ଷଣ’ ବୋଲି ଭାବେ, ସେ ଆସଲେ ଅଲକ୍ଷଣ ହିଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ହୀନ କିମ୍ବା ଦୋଷଯୁକ୍ତ ‘ଚିହ୍ନ’ ଚିନ୍ତନୀୟ ନୁହେଁ। ହରିଙ୍କ ଅଠାଇଶ ଲକ୍ଷଣ—କେବଳ ଭାଷା-କୌଶଳ (ଭାରତୀ) ପରି ନୁହେଁ—ଧ୍ୟାନର ପବିତ୍ର ବିଷୟ ଭାବେ ଚିନ୍ତନୀୟ।

Verse 23

अतो हरः क्रोधरूपी सदैव तयोरभावात्सत्यमुक्तं तथैतत् / अतो द्वयं नास्ति रुद्रे खगेन्द्र शिश्रोदरे किञ्चिदाधिक्यमस्ति

ଏହିପରି ହର (ରୁଦ୍ର) ସଦା କ୍ରୋଧସ୍ୱରୂପ; ଏବଂ ସେହି ଦୁଇ ଗୁଣ ତାଙ୍କଠାରେ ନଥିବାରୁ କୁହାଯାଇଥିବା କଥା ସତ୍ୟ। ତେଣୁ ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ରୁଦ୍ରରେ ଦ୍ୱୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଶିଶ୍ନ ଓ ଉଦର ବିଷୟରେ ସାନା ଅଧିକ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 24

सप्ताधिकैर्विशतिलक्षणैस्तु समायुताः स्वस्त्रियो लक्ष्मणाद्याः / षड्वविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याद्या पञ्चविंशैश्च चन्द्रः

ଲକ୍ଷ୍ମଣା ଆଦି ଶୁଭ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଶରୁ ଅଧିକ (ସତାଇଶ) ଲକ୍ଷଣରେ ସମନ୍ୱିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାରୁଣୀ ଆଦି ଛବିଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ପଚିଶ ଲକ୍ଷଣବାନ୍ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 25

अर्थश्चतुर्विंशतिभिश्चैव युक्तो नासावायोर्द्व्यधिका विंशतिश्च लक्षणैश्चैकविंशत्या शची युक्ता न संशयः

ଅର୍ଥ ଚବିଶ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; ନାସିକା ଓ ବାୟୁ ବାଇଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ; ଶଚୀ ଏକୋଇଶ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 26

प्रवाहा विंशकैर्युक्ता यम एकोनविंशकैः / पाश्यष्टादशभिर्युक्तो दशसप्तयुतो ऽनलः

ପ୍ରବାହା କୁଡ଼ି ସହ ଯୁକ୍ତ; ଯମ ଉଣେଇଶ ସହ; ପାଶ୍ୟା ଅଠାର ସହ ଯୁକ୍ତ; ଅନଲ ସତର ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 27

वैवस्वतः षोडशभिमित्रः पञ्चदशैर्युतः / चत्रुर्विंशैस्तु धनपः पावकस्तु त्रयोदशैः

ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ) ଷୋଳ ସହ; ମିତ୍ର ପନ୍ଦର ସହ ଯୁକ୍ତ; ଧନପ (କୁବେର) ଚବିଶ ସହ; ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ତେର ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 28

गङ्गा द्वादशभिर्युक्ता बुध एकादशैर्युतः / शनिस्तु दशसंख्याकैः पुष्करो नवभिर्युतः

ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ବାର ସହ ଯୁକ୍ତ; ବୁଧ ଏଗାର ସହ; ଶନି ଦଶ ସଂଖ୍ୟା ସହ; ପୁଷ୍କର ନଅ ସହ ଯୁକ୍ତ।

Verse 29

अष्टभिश्चैव संयुक्ताः सप्तभिः पितरस्तथा

ସେହିପରି ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଠ ସହ ଏବଂ ସାତ ସହ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 30

षड्भिश्च देवगन्धर्वाः पञ्चभिस्तदनन्तराः / चतुर्भैः क्षितिपाः प्रोक्तास्त्रिभिरन्ये च संयुताः

ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଛଅ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ପାଞ୍ଚ ଗୁଣଧାରୀ। କ୍ଷିତିପ (ପୃଥିବୀର ରାଜା) ଚାରି ଗୁଣରେ ପ୍ରୋକ୍ତ, ଅନ୍ୟମାନେ ତିନି ଗୁଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 31

उदरे किञ्चिदाधिक्ये ह्रस्वे पादे च कर्णयोः / शिखाधिक्यं विना विप्र भार्यायां च शिवस्य च

ହେ ବିପ୍ର! ଉଦରେ ଅଳ୍ପ ଅଧିକ୍ୟ, ପାଦ ଓ କର୍ଣ୍ଣରେ କିଛି ହ୍ରସ୍ୱତା—କିନ୍ତୁ ଶିଖାରେ ଅଧିକ୍ୟ ନ ଥାଇ—ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ପତ୍ନୀରେ ଓ ଶିବଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 32

लक्ष्मणायां पञ्च दोषाः शिरोगुल्फादिकं विना / नाभ्याधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः संत्यतिवाहिके

ଲକ୍ଷଣ-ବିଚାରରେ ଶିର, ଗୁଲ୍ଫ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୋଷ ବାଦ ଦେଇ ପାଞ୍ଚ ଦୋଷ କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ନାଭି ଅଧିକ ହେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ମିଶି ଆଠ ଦୋଷ ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଅତିବାହିକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 33

जङ्घाधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः शच्याः सदा स्मृताः / एवमेव हि दोषाश्चाप्यूहनीयाः खगेश्वर

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଜଙ୍ଘାର ଅଧିକ୍ୟ ଥିଲେ ତାହା ସହିତ ଆଠ ଦୋଷ ସଦା ସ୍ମୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଦୋଷମାନେ ମଧ୍ୟ (ଲକ୍ଷଣରୁ) ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

दुर्लक्षणैः सदा वीन्द्र संश्रुतैस्तत्त्वविद्भवेत् / महोदरो लंबनाभिरीषामात्रोग्रदंष्ट्रकः

ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର (ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ)! ଏହି ନିତ୍ୟ ଅଶୁଭ ଦୁର୍ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଲେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ହେବା ଯାଏ—(ଏମିତି ସତ୍ତା) ମହୋଦର, ଲମ୍ବନାଭିଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଦେହ ମଧ୍ୟମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉଗ୍ର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଧାରୀ।

Verse 35

अन्धकूपगभीराक्षो लंबकर्णौष्ठनासिकः / लंबगुल्फो वक्रपादः कुनखी श्यावदन्तकः

ତାହାର ଆଖି ଅନ୍ଧକୂପ ପରି ଗଭୀରେ ଧସିଥାଏ; କାନ, ଓଠ ଓ ନାକ ଲମ୍ବା ହୋଇ ଲଟକେ। ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି ଲମ୍ବା, ପାଦ ବାଙ୍କା; ନଖ ବିକୃତ ଓ ଦାନ୍ତ କଳା ହୋଇଥାଏ।

Verse 36

दीर्घजङ्घो दीर्घशिश्रस्त्वेकाण्डश्चैकनासिकः / रक्तश्मश्रू रक्तरोमा वक्रास्यः संप्रकीर्तितः

ତାହାର ଜଂଘା ଦୀର୍ଘ ଓ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ; ଏକମାତ୍ର ଅଣ୍ଡକୋଷ ଓ ଏକମାତ୍ର ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଥାଏ। ଦାଢ଼ି ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ଦେହରୋମ ଲାଲିମା; ମୁହଁ ବାଙ୍କା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 37

दग्धपर्व तसंकाशो रक्तपृष्ठः कलिः स्मृतः / अलोमांसो ऽलोमशिरा रक्तगण्डकपोलकः

କଳିକୁ ଏଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ତାହାର ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ଦଗ୍ଧ ପର୍ବତ ପରି ଦିଶେ, ପିଠ ରକ୍ତଲାଲ। ଦେହମାଂସରେ ରୋମ ନାହିଁ, ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ନିର୍ରୋମ; ଗଣ୍ଡ ଓ କପୋଳ ରକ୍ତରଞ୍ଜିତ।

Verse 38

ललाटे पाण्डुता नित्यं वामस्कन्धे करे खग / क्रूरदृष्टिर्दृष्टिपादस्तथा वै घर्घरस्वरः

ଲଲାଟରେ ସଦା ପାଣ୍ଡୁତା ରହିବା, ବାମ କାନ୍ଧ କିମ୍ବା ହାତରେ ପକ୍ଷୀ ବସିବା; ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୂର ହେବା, ଆଖିର ସ୍ଥିରତା ଖସିବା, ଓ ସ୍ୱର ଘର୍ଘରା ରୁକ୍ଷ ହେବା—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁସୂଚକ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 39

अत्याशी चातिपानश्च स्तनौ शुष्कफलोपमौ / ऊरौ नवाञ्जिकारोमः तथा पृष्ठे च मस्तके

ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ପାନ କରୁଥିବା—ତାହାର ସ୍ତନ ଶୁଷ୍କ ଫଳ ପରି ହୋଇଯାଏ। ଏବଂ ଉରୁରେ, ପିଠରେ ଓ ମସ୍ତକରେ ନବ ଅଞ୍ଜନ ପରି କଳା, କଠିନ ରୋମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 40

ललाटे त्रीणि दीर्घे तु समे द्वौ संप्रकीर्तितौ / सर्पाकारस्तु यो मत्स्यस्तस्य शिश्रे प्रकीर्तितः

ଲଲାଟରେ ତିନିଟି ଦୀର୍ଘ ରେଖା ଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦୁଇଟି ରେଖା ସମ ହେଲେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସର୍ପାକାର ମତ୍ସ୍ୟଚିହ୍ନ ତାହାର ଶିଶ୍ନରେ କଥିତ।

Verse 41

पादत्राणोपमो मत्स्यो रसनाग्रे प्रकीर्तितः / शिश्राकारश्च यो मत्स्यो गुदे तस्य प्रशस्यते

ପାଦତ୍ରାଣ (ଚପ୍ପଲ) ସଦୃଶ ମତ୍ସ୍ୟଚିହ୍ନ ଜିଭର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କଥିତ। ଶିଶ୍ନାକାର ମତ୍ସ୍ୟଚିହ୍ନ ଗୁଦରେ ଥିଲେ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 42

वृश्चिकाकारमत्स्यस्तु पदोस्तस्य प्रशस्यते / श्वाकारश्चापि मत्स्यो वै मुखे तस्य प्रकीर्तितः

ବିଛା ଆକାର ମତ୍ସ୍ୟଚିହ୍ନ ତାହାର ପାଦରେ ଥିଲେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଶ୍ୱାକାର (କୁକୁର ସଦୃଶ) ମତ୍ସ୍ୟଚିହ୍ନ ତାହାର ମୁଖରେ କଥିତ।

Verse 43

हस्ते तु बहुरेखाः स्युर्लोम नासापुटे स्मृतम् / अतिदीर्घं तु चाङ्गुष्ठं कनिष्ठं चातिदीर्घकम्

ହାତରେ ଯଦି ବହୁ ରେଖା ଥାଏ, ନାସାପୁଟରେ ଲୋମ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗୁଠା ଅତିଦୀର୍ଘ ଓ କନିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ ଅତିଦୀର୍ଘ ହୁଏ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେହଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ।

Verse 44

दुर्लक्षणं त्वे वमादि कलावस्ति ह्यनेकशः / सुलक्षणान्यनेकानि मयि संति खगेश्वर

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର (ଗରୁଡ), ତୁମର ବାମଭାଗ ଆଦିରେ ଅନେକ ଦୁର୍ଲକ୍ଷଣ ଅଛି; ଏବଂ ମୋରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସୁଲକ୍ଷଣ ଅଛି—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 45

द्वात्रिंशल्लक्षणं विष्णोर्ब्रह्माद्यापेक्षयैव तत् / सहाभिप्राय गर्भेण ब्रह्मणोक्तं तव प्रभो

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ ଲକ୍ଷଣ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷାରେ ହିଁ ଭଲଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଭିପ୍ରାୟ ସହିତ ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି।

Verse 46

ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विरोधो नास्ति सत्तम / मयोक्तस्यैव स व्यासः कंबुग्रीवः प्रदर्श्यते

ହେ ସତ୍ତମ, ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିବା କଥା ଓ ମୁଁ କହିଥିବା କଥାରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ଶଙ୍ଖସଦୃଶ ଗ୍ରୀବାଯୁକ୍ତ ସେହି ବ୍ୟାସ ମୋ ଶିକ୍ଷାକୁ ହିଁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

Verse 47

रक्ताधरं रक्त तालु चैकीकृत्य मयोदितम् / अतो विरोधो नास्त्येव तथा ज्ञानात्प्रतीयते

ମୁଁ ‘ରକ୍ତ ଅଧର’ ଓ ‘ରକ୍ତ ତାଳୁ’—ଏହି ଦୁଇ ଉକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ର କରି କହିଛି; ତେଣୁ ବିରୋଧ ନାହିଁ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନରେ ଏହା ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 48

सप्ताधिकैर्विंशतिलक्षणैस्तु समायुता याः स्त्रियो लक्ष्मणाद्याः

ବିଶଟି ଲକ୍ଷଣ ସହ ଅଧିକ ସାତଟି ଚିହ୍ନ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଥାଏ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଦି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ସେମାନେ ସୌଭାଗ୍ୟଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 49

भगे नेत्रे च हस्ते च स्तने कुक्षौ तथैव च / भारत्यपेक्षया पञ्चभिर्न्यूना त्वस्ति लक्षणैः

ଭଗପ୍ରଦେଶ, ନେତ୍ର, ହସ୍ତ, ସ୍ତନ ଏବଂ କୁକ୍ଷି—ଏହି ସବୁ ଦିଗରେ, ଭାରତୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅପେକ୍ଷାରେ ତୁମେ ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣରେ ନ୍ୟୁନ।

Verse 50

न रुद्रवन्न चान्यानि लक्षणानि खगेश्वर / षड्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याः षड्लक्षणैश्चैव हीना

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଏଥିରେ ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ, ନ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ। ଯଦିଓ ଏହାକୁ ଛବ୍ବିଶ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ, ‘ବାରୁଣୀ’ ପ୍ରକାର ବିଶେଷତଃ ଛଅ ଲକ୍ଷଣରେ ହୀନ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 51

कर्णे कुक्षौ नासिकाकेशपाशे गुल्फे भगे किञ्चिदाधिक्यमस्ति / इन्द्रो युक्तः पञ्चविंशत्या खगेन्द्र सदा हीनो लक्षणैः सप्तसंख्यैः

କାନ, ଉଦର, ନାସିକା, କେଶଗୁଚ୍ଛ, ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକୁ) ଓ ଭଗରେ କିଛି ଅଧିକ୍ୟ ଥାଏ। ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର! ‘ଇନ୍ଦ୍ର’ ପଚିଶ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସାତ ଲକ୍ଷଣରେ ହୀନ।

Verse 52

हस्ते पादे उदरे कर्णयोश्च शिश्रे गुल्फे त्वधरोष्ठेधिकं च / चतुर्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तो नास्तिक्यवायुस्तद्वदेवाष्टभिश्च

ହାତ, ପାଦ, ଉଦର, ଦୁଇ କାନ, ଶିଶ୍ନ, ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକୁ) ଏବଂ ଅଧରୋଷ୍ଠରେ ଅଧିକ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ‘ନାସ୍ତିକ୍ୟ-ବାୟୁ’ ଚବ୍ବିଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ତଦ୍ରୂପ ଆଉ ଆଠ ସୂଚନାରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 53

नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च / त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता

ନାଭି, ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକୁ), ହନୁ ଓ ପାଦ, ସ୍କନ୍ଧ, ଦାନ୍ତ, ନେତ୍ର ଏବଂ ଅଧରୋଷ୍ଠ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ। ତେଇଶ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀ ‘ଶଚୀ’ ସମାନ କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ସେ ନଅ ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ।

Verse 54

भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च / तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम

ଭଗ, କେଶ, ଅଧରୋଷ୍ଠ, କାନ, ଜଂଘା, ଗଣ୍ଡ, ବକ୍ଷ ଏବଂ ଗୁଲ୍ଫରେ କିଛି ଅଧିକ୍ୟ ଥାଏ; ତଥା ଉତ୍ତରୋଷ୍ଠରେ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ନିହିତ ଅଧିକ୍ୟ ଅଛି—ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ରସତ୍ତମ, ଏଭଳି ଜାଣ।

Verse 55

द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः / तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः

ବାଇଶ ଲକ୍ଷଣରେ ସଂଯୁକ୍ତ ‘ପ୍ରବାହ’ ନାମକ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦଶ ଦେଶ-ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଅଙ୍ଗୁଠାରେ କିଛି ଅଧିକ୍ୟ ଥାଏ; ଏବଂ ‘ଅର୍କ’ ବାୟୁ ଏକୋଇଶ ଦେଶ-ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପେ।

Verse 56

तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः / एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः

ତେବେ ବିଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଦୋଷ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ଏକୋଣବିଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଜଠରାଗ୍ନି ସେହି ଦୋଷ-ଲକ୍ଷଣର ଅଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅବସ୍ଥା ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 57

अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः / मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग

ହେ ଖଗ (ଗରୁଡ)! ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ) ଅଷ୍ଟାଦଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲକ୍ଷଣର ଅଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ। କିନ୍ତୁ ‘ମିତ୍ର’ ସପ୍ତଦଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 58

सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः

ପଞ୍ଚଦଶ ଦୋଷରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ସେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ସେହି ଷୋଡଶ (ଦୋଷ/ଲକ୍ଷଣ)ରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ—ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ସେ ଧନପତି ହୁଏ।

Verse 59

तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः / तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्यष्ठपुत्रकः

ସେହି (ଦୋଷ-ଲକ୍ଷଣ)ର ଅଭାବର ଷୋଡଶ ଅବସ୍ଥାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଏପରି ବୋଲି ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପଞ୍ଚଦଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ପୁତ୍ରକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅଗ୍ରେଜ୍ୟ’ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ/ଅଗ୍ର) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 60

तैः सप्तदशभिर्देषैः संयुक्तो नात्र संशयः / तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता

ସେହି ସତର ପବିତ୍ର ଦେଶ ସହ ଏହା ସଂଯୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ସେହି ଚୌଦ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ବିଶେଷ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 61

तथाष्टादशभिर्देषैः संयुता नात्र संशयः / तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु

ତଥା ଅଠାର ବିଭାଗ ସହ ଏହା ସଂଯୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ସେହି ତେର ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଧ (ଗ୍ରହ) ଇଙ୍ଗିତ।

Verse 62

दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः / शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः

ଏହା ଉଣେଇଶ ଦୋଷରେ ସଂଯୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଶନି କୁଡ଼ି ଦୋଷରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦ୍ୱାଦଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ।

Verse 63

लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः / एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः

ପୁଷ୍କର ଏକାଦଶ ଲକ୍ଷଣରେ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ଏବଂ ଏକୋଇଶ ସଂଖ୍ୟକ ଅସଦ୍ଭାବ (ଅଶୁଭ ଅଭାବ-ଲକ୍ଷଣ) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 64

दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग / त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः

ହେ ଖଗ (ଗରୁଡ)! ଯେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଦଶ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ; ଏବଂ ତେଇଶ ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 65

अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः / दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः

ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଅଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 66

सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषातमकाः / यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्देषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः

ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମାନବସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବର, ସପ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୁକ୍ତ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 67

षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः / तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च

ରାଜାମାନେ ଷଡ୍‌ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଷଡ୍‌ବିଂଶତି ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ। ଅନ୍ୟ ଶାସକମାନେ ପଞ୍ଚଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ କେହି କେହି ଚତୁର୍ଗୁଣରେ ମାତ୍ର ଯୁକ୍ତ।

Verse 68

त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम / यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य

ହେ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ! କେହି କେହି ତିନି (ଲକ୍ଷଣରେ) ହୀନ, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲକ୍ଷଣହୀନ କେହି ନାହିଁ। ଯେ ନରରେ—ସାଧାରଣ ହେଉ କି ରାଜା—ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର ଆଧିକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଟି ଏହି ଲକ୍ଷଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ସୂଚକ।

Verse 69

न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव / ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप

ହେ ଖଗାଧିପ (ଗରୁଡ)! ନ ମନୁଷ୍ୟ ନ ରାଜା ସଦା ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତେଣୁ ନ ଦେବ ନ ଦୈତ୍ୟ ଚିରକାଳ ସର୍ବୋଚ୍ଚ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଏକେ ସତ୍ୟ।

Verse 70

लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः / लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग

ହେ ଖଗ (ଗରୁଡ)! ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅଲକ୍ଷଣ କ୍ରମେ କୁହାଯାଇଛି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେମାନେ ସତାଇଶ ଲକ୍ଷଣ ଓ ତଦ୍ବିପରୀତ ଅଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 71

अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि / पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र

ଏହେତୁ ହେ ଖଗେନ୍ଦ୍ର (ଗରୁଡ)! ସୁଲକ୍ଷଣା ନାରୀକୁ କେବଳ ବତ୍ତିଶଟି ବାହ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରେ ମାତ୍ର ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେ ପିତୃଗୃହରେ ବଢ଼ୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଦା ନିଜ ଭବିଷ୍ୟତ କୁଟୁମ୍ବକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥାଏ।

Verse 72

उवाच सा पितरं दीयमानमन्नादिकं त्रमित्रादिकेषु / सदापि ये त्वनुसंधानेन युक्ता अन्तर्गते तत्रतत्र स्थिते च

ସେ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲା—“ମିତ୍ର-ବାନ୍ଧବ ଆଦିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଅନ୍ନାଦି ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ସଦା ସ୍ମରଣ-ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଯୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚେ; ଗ୍ରାହକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଙ୍କଳ୍ପ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ସ୍ଥାପନ କରେ ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ସ୍ଥିତ ରହେ।”

Verse 73

अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति / हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्

ଗ୍ରାହକ ଅଜଣା ହେଲେ ଅନ୍ନ-ପାନ ଆଦି ଦାନ—ସଜ୍ଜନମାନେ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ—ଏଭଳି ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ମୁଁ ସେଠିସେଠି ଓ ସର୍ବତ୍ର ସ୍ଥିତ ହରିଙ୍କୁ କହିବି; ତୁମେ ଆଜିଠାରୁ ନିତ୍ୟ ଆଦରରେ ଶୁଣ।

Verse 74

बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च / गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै

ବାଳରୂପରେ କୃଷ୍ଣ ହରି ନିତ୍ୟ କ୍ଷୀର ଓ ଦୁଗ୍ଧଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତାଜା ନବନୀତ ଓ ଘୃତ, ଏବଂ ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ବିଷ୍ଣୁତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ସଦା ଏପରି ଦାନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च / पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव

ମିତ୍ର ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା କେଶବ-ହରି, ମୁକୁନ୍ଦ, ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ, ଜଳ ଓ ପ୍ରାଣଧାରଣକାରୀ ଅନ୍ୟ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଗୃହସ୍ଥ ସଦା ପ୍ରଥମେ ଦାନ ଦେଉ; ତେବେ ଧନ୍ୟ, ନହେଲେ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ।

Verse 76

गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च / एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव

ମାଧବ ନାମରେ ହରି ନିତ୍ୟ (ଏପରି ଦାନ) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଏହା ଜାଣି ଅନ୍ନାଦି ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାବରେ ନିତ୍ୟ ଦେଲେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ନହେଲେ ସେଥି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ।

Verse 77

गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण / एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव

ହେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ), ଗୃହରେ ବାସୁଦେବ-ହରି ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ଜାଣି ନିଜ ଘରକୁ ସର୍ବଦା ଧାତୁରୂପ ପ୍ରତିମା/ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 78

गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः / मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति

ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ‘ଗୋବିନ୍ଦ’ ନାମରେ ବିରାଜନ୍ତି; ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ‘ବାସୁଦେବ’। ମିତ୍ରରେ ସେ ‘ମୁକୁନ୍ଦ’, ଭଉଣୀର ପୁତ୍ରରେ ‘ଅନିରୁଦ୍ଧ’। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ରେ ସେ ସଦା ‘ନାରାୟଣ’ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 79

गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः / संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव

ଗୋଷ୍ଠେ (ଗୋଶାଳାରେ) ହରି ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅଶ୍ୱରେ ସେ ସଦା ‘ବାମନ’ ନାମରେ ବିରାଜନ୍ତି। ଶୂଦ୍ରବର୍ଣ୍ଣରେ ‘ସଙ୍କର୍ଷଣ’ ସଦା ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ବୈଶ୍ୟରେ ‘ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ସର୍ବଦା ନିବାସ କରନ୍ତି।

Verse 80

जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु / मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण

ଜନାର୍ଦନ ସଦା କ୍ଷତ୍ରିୟଜାତିରେ ବସନ୍ତି; ମାଛଧରା ଓ ନାଉକାଚାଳକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହରି ‘ମହିଦାସ’ ନାମରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସର୍ବଦା ନିତ୍ୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ହେ ସୁପର୍ଣ, ଉପେନ୍ଦ୍ର ନାମରେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ସେଇ ଏକ ହରି।

Verse 81

गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः / नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव

ହାତୀରେ ସଦା ଚକ୍ରପାଣି (ବିଷ୍ଣୁ) ତିଷ୍ଠନ୍ତି; ତାହାର ଅନ୍ତରେ ହିଁ ବିଶ୍ୱରୂପ ବିରାଜିତ। କୁକୁରରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତଭାବନ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି; ପିପିଳିକାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସର୍ବଦା ଅଛନ୍ତି।

Verse 82

त्रिविक्रमो हरिरूप्यन्तरिक्षे सर्वजातावनन्तरूपी हरिश्च / हरेर्न वर्णोस्ति न गोत्रमस्ति न जातिरीशे सर्वरूपे विचित्रे

ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମରୂପେ ହରି ଅଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜୀବଜାତିରେ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତରୂପୀ ହରି ହିଁ। ହରିଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ, ଗୋତ୍ର ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚିତ ଜାତି ନାହିଁ—ସର୍ବରୂପଧାରୀ ସେଇ ଈଶ ଅଦ୍ଭୁତ।

Verse 83

एवं ज्ञात्वा सर्वदा लक्ष्मणा तु हरिं सदा प्रीणयामास देवी / सपर्यया वै क्रियमाणया हरिः पतिर्ममस्य दिति चिन्तयाना

ଏହିପରି ଜାଣି ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣା ସର୍ବଦା ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରାଇଲେ। ସେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା-ସେବା କରୁଥିବାବେଳେ, ହରି ‘ଏହା ମୋର ପତ୍ନୀ’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 84

तत्याज देहं विष्णुपतित्वकामा मद्रेषु वै वीन्द्र पुत्री प्रजाता / स्वयंवरे लक्ष्मणाया अहं च भित्त्वा लक्ष्यं भूपतीन्द्रावयित्वा

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ, ମଦ୍ରଦେଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବରରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭେଦି, ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ବିଜୟୀ ହେଲି।

Verse 85

पाणिग्रहं लक्ष्मणायाश्च कृत्वा गत्वा पुरीं रमयामास देवी / तथैवाहं जांबवत्या विवाहं मत्पत्नीत्वे कारणं त्वां ब्रवीमि

ଲକ୍ଷ୍ମଣାଙ୍କ ପାଣିଗ୍ରହଣ କରି ପରେ ପୁରୀକୁ ଯାଇ ଦେବୀ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରସାର କଲେ। ସେହିପରି ଜାମ୍ବବତୀ ସହ ମୋ ବିବାହର କାରଣ ଏବଂ ସେ କିପରି ମୋର ପତ୍ନୀ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।