Adhyaya 16

Verse 1

नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर / शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଖଗେଶ୍ୱର ଗରୁଡ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ସାବଧାନରେ ଶୁଣ; ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାଙ୍କ ଅବତାରମାନ, ଏବଂ ସେହି ଜ୍ଞାନର ନିଶ୍ଚିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 2

ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु / विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्

ଈଶ୍ୱରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଏହି ଜଗତ ପ୍ରତି ଆତ୍ମା କେବଳ ସାକ୍ଷୀ—ଚକ୍ଷୁ ପରି; ଯେତେବେଳେ ସେ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ନିଜର କରି ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହିଟି ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 3

नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया / नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता

ଯେ ଦେବୀ ନିତ୍ୟ ଅବିଯୋଗିନୀ ଓ ହରିଙ୍କ ପାଦକୁ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଦେବୀ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ—ନିତ୍ୟମୁକ୍ତା ଓ ନିତ୍ୟବୁଦ୍ଧା।

Verse 4

मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता / पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी

ମୂଳକାରଣ ହରିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଂପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ‘ସ୍ତ୍ରୀ’ ଭାବେ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରକୃତିର ଅଭିମାନିନୀ (ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ) ଅଟେ।

Verse 5

सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो / तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्

ହେ ପ୍ରଭୋ, ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ଏବଂ ତମସ୍‌କୁ ‘ପାନ’ ଭଳି ଆତ୍ମସାତ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ସେହି ପ୍ରକୃତି ହେଲା।

Verse 6

वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता / संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता

ବାସୁଦେବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ‘ମାୟା’ ନାମରେ ପ୍ରକୀର୍ତିତ; ଏବଂ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ‘ଜୟା’ ନାମରେ ପରିକୀର୍ତିତ।

Verse 7

अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता / कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह

ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ପତ୍ନୀ ‘ଶାନ୍ତା’ ନାମରେ କୀର୍ତିତ; ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପତ୍ନୀ ‘କୃତି’ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି-କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 8

विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी / तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता

ସେ ବିଷ୍ଣୁପତ୍ନୀ ‘ଶ୍ରୀଦେବୀ’ ଭାବେ କୀର୍ତିତ, ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣମାନିନୀ; ଏବଂ ତମୋଗୁଣାଭିମାନିନୀ ‘ଦୁର୍ଗା’ ‘କନ୍ୟା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 9

कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा / रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च

କୃଷ୍ଣାବତାରରେ ସେ କନ୍ୟାରୂପେ—ନନ୍ଦପୁତ୍ରଙ୍କ ଅନୁଜା ହୋଇ—ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେଇ ରଜୋଗୁଣାଭିମାନିନୀ ଭୂଦେବୀ ସୂକର (ବରାହ)ଙ୍କ ମଧ୍ୟ ପତ୍ନୀ ହେଲେ।

Verse 10

वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता / नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता

ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ସେ ବେଦାଭିମାନିନୀ ‘ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା’ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତିତ; ଏବଂ ନାରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀରୂପା ବୋଲି ତୁମେ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 11

यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता

ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ ହରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଦକ୍ଷିଣା (ଯଜ୍ଞଦାନ) ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 12

जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता / विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता

ଜୟନ୍ତୀ ବୃଷଭଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ବିଦେହକନ୍ୟା ସୀତା ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 13

रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते / इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः

ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ସତ୍ୟଭାମା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଅନନ୍ତ ଅବତାର ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 14

रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् / अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ରମା (ଶ୍ରୀ)ଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟମାନେ ପରସ୍ପରେ ଭେଦହୀନ; ତଥାପି ଅନନ୍ତାନନ୍ତ ଗୁଣମୟ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ସେମାନେ ନ୍ୟୂନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 15

वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ହେ ପକ୍ଷୀରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ।

Verse 16

वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर / स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ମାୟାମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ପରମପୁରୁଷ ‘ବିରିଞ୍ଚ’ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତିତ; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା।

Verse 17

अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् / तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ଅନିରୁଦ୍ଧଠାରୁ ଶାନ୍ତ (ଆଦି) ଅବସ୍ଥାରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଦେହ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ତେବେ ସେ ମହାନ ‘ବିରିଞ୍ଚ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 18

रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः / विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम

ହେ ପକ୍ଷିସତ୍ତମ! ମାୟାମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବଠାରୁ ରଜୋଗୁଣଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ‘ବିରିଞ୍ଚ’; ସେ ‘ବିଧି’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା।

Verse 19

ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः / स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम

ହେ ଖଗସତ୍ତମ! ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମନାଭଠାରୁ ଯିଏ କମଳାସନ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ, ସେ ‘ଚତୁର୍ମୁଖ’ ନାମ ମଧ୍ୟ ପାଇଲେ।

Verse 20

एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च / वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚାରି ରୂପ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ବାୟୁଙ୍କ ନାମଗୁଡ଼ିକ କହିବି—ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ରସତ୍ତମ, ଶୁଣ।

Verse 21

संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह / स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः

ହେ ଗରୁଡ! ସଙ୍କର୍ଷଣରୁ ଜୟକାଳେ ଯେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ସେଇ ପ୍ରଥମ ବାୟୁ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ସେ ‘ପ୍ରଧାନ’ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 22

लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः / बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः

ଲୋକଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଚେଷ୍ଟା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାରୁ ସେ ‘ସୂତ୍ର’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ; ବଦରୀସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟରେ ସ୍ତବ କରିବାକୁ ସେ ନିୟୁକ୍ତ।

Verse 23

धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः / योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः

ବାୟୁ ଧୃତିରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତେଣୁ ସେ ‘ଧୃତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେଇ ଧୃତିରୂପେ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ଯୋଗୀ ଓ ହରିଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 24

यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्

ଯେହେତୁ ବାୟୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ, ସେହିକାରଣେ ସେ ‘ଧୃତି’ ନାମେ ପରିଚିତ; ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସି ସେ ସଦା ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରେ।

Verse 25

अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम / अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्

ଏହିପରି, ହେ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ! ‘ବାୟୁ-ସ୍ଥିତି’ ନାମକ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; କିମ୍ବା ବାୟୁ ଏକା ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପସ୍ଥ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 26

सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः / सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्

ହେ ପକ୍ଷିରାଜ ଗରୁଡ! ସେ ସଦା ସ୍ମରଣ କରେ; ତେଣୁ ‘ସ୍ମୃତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଜଣାପଡେ।

Verse 27

अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः / ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया

ଏହିପରି ମୋର ନାମ ‘ମୁକ୍ତି’ ହେଲା; ନିଶ୍ଚୟ ସେଇ ବାୟୁ। ସତ୍ୟଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା, ମୋର ଅନୁମତିରେ, ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।

Verse 28

यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह / विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः

ଏହିପରି ସେଇ ଏକମାତ୍ର ବାୟୁ ‘ମୁକ୍ତି’ ନାମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସି, ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିକୁ ବଢ଼ାଏ।

Verse 29

अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः / एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च

ଏହିପରି ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବୋଲି କୀର୍ତିତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଇ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଚେତନା ଓ ଅନ୍ତଃସଞ୍ଜ୍ଞାନ (ଚିତ୍ତ-ବୁଦ୍ଧି) ଅଟେ।

Verse 30

चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः / प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः

ବାୟୁ (ପ୍ରାଣ) ଯେହେତୁ ଚିତ୍ତରୂପ ଧାରଣ କରେ, ତେଣୁ ତାହାକୁ ‘ଚିତ୍ତ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ହେ ଗରୁଡ! ସେ ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ନିଜ ସହକାରୀ ‘ସହୋଦର’ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉପରେ ସର୍ବଥା ଅଧିପତି।

Verse 31

अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः / सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम

ଏହେତୁ ବାୟୁ ଏକମାତ୍ର ମହାପ୍ରଭୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ହେ ସତ୍ତମ, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣବଳ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 32

अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत / सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः

ଏହିହେତୁ, ହେ ବିନତାସୁତ ଗରୁଡ, ସେ ‘ବଳ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରାଦି ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ଓ ବର୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 33

याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः / अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च

ଏହେତୁ ଯେ ନିତ୍ୟ ଯାଜନ (ଯଜ୍ଞ କରାଇବା) କରେ, ସେ ‘ଯଷ୍ଟୃ’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞିତ। ଅନନ୍ତ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରୁ ବାୟୁଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ରହେ।

Verse 34

वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः / योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने / ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्

ଯୋଗରେ ବକ୍ରତା ନାହିଁ; ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ଋଜୁ’ (ସରଳ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯୋଗର ‘ବକ୍ରତା’ ନାମ ହରିପୂଜାରେ କାମନା—ଈଶ, ରୁଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ଲାଭ-ଇଚ୍ଛାରେ ହରିପୂଜା କରିବା।

Verse 35

कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः

କିନ୍ତୁ କେତେକଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର, ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ‘ଅନୃଜୁ’ (ଅସରଳ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ଆଚରଣରେ ବକ୍ର ଓ ଛଳମୟ।

Verse 36

ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् / अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा

ଋଷିଆଦିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ କାମନାସହିତ ହରିପୂଜା ହୁଏ। ତେଣୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସରଳ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ ନାହିଁ; ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କଥା ତ କ’ଣ କହିବା!

Verse 37

यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः / तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्

ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ କାମ୍ୟ ସପର୍ୟା—ସେବା-ପୂଜା—ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋଷିଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ସେହି ପଥରେ ରହନ୍ତି।

Verse 38

अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना / मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्

ଅନାଦିକାଳରୁ କର୍ମଜନ୍ୟ ବାସନା ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ତେଣୁ ମୋକ୍ଷାଧିକାରୀ ସମସ୍ତେ—କାହାର ପୂଜା କରନ୍ତି?

Verse 39

नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् / प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्

ଗୁରୁଙ୍କ ସଂଜ୍ଞାନ-ବୋଧକ ଉପଦେଶରେ ସେ ସବୁ ପ୍ରାୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କଲେ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।

Verse 40

काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च / ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः

କାମନାସହିତ କରାଯାଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦିଏ; କିନ୍ତୁ ତାହାରେ ଜ୍ଞାନ ବିପରୀତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅଧୋ ତମସ୍‌ରେ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 41

तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् / शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा

ଯଦି ସେଇ ପୂରା ବିପରୀତକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି ପ୍ରଚାର କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ମତିର ବିପର୍ୟୟ। ଶିଳାରେ ବିଷ୍ଣୁବୁଦ୍ଧି ଏକ କଥା; ତଥା ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁବୁଦ୍ଧି ରଖିବା ବିଧି କହାଯାଇଛି।

Verse 42

सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च / शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର (ଗରୁଡ)! ଜଳରେ ତୀର୍ଥବୁଦ୍ଧି ରଖିବା ଉଚିତ; ରୋଣୁକା (ଗାଈ)ରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଶିବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଷଣ୍ମୁଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁବୁଦ୍ଧି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् / शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्

ଏହିପରି ଧାରଣାମାନଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ‘ଜ୍ଞାନ’କୁ ବିପରୀତ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ଶିଳା ଆଦି ସମସ୍ତରେ କେବଳ ଏକତ୍ୱ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତନ କରିବା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଗଣାଯାଏ।

Verse 44

विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् / अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्

ଏହାକୁ ‘ବିଷ୍ଣୁବୁଦ୍ଧି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କେବଳ ସେଠାରେ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ନୁହେଁ। ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ କାଳରେ ମଧ୍ୟ ଫଳକାମନାରେ କରାଯାଇଥିବା ହରିପୂଜା ‘କାମ୍ୟ’ ପୂଜା ହିଁ ରହେ।

Verse 45

यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः / अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः

ଯେଉଁଠାରେ ବାଧା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ବାୟୁକୁ ସିଧା ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାଧା ସଦା ରହେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ସିଧା ବୋଲି ସ୍ମୃତ ନୁହେଁ।

Verse 46

हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा / मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते

ଏହା ସର୍ବଦା ଅପରୋକ୍ଷରେ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଭାବେ ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରାଏ। ତେଣୁ ମୋକ୍ଷାଧିକାରୀଙ୍କ କାଳେ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରଜ୍ଞା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 47

परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा / अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः

ପରୋକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଦା ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରାଏ। ତେଣୁ, ହେ ପକ୍ଷିରାଜ (ଗରୁଡ), ବାୟୁ ସଦା ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 48

हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः / ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः

ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ହିତ–ଅହିତ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ସେଇ ମାରୁତ (ବାୟୁ) ‘ଗୁରୁ’ ସଂଜ୍ଞାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 49

योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् / पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେ ପରମ ହରିଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରେ। ପାର୍ଥକ୍ୟବୋଧ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ‘ମହାଧ୍ୟାତା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 50

यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् / रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा

ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟତା, ସେହି ଅନୁସାରେ ଜୀବ ପରମ ହରିଙ୍କୁ ଜାଣେ; ଏବଂ ରୁଦ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସଦା ଚିହ୍ନେ।

Verse 51

अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम / काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः

ଅତଏବ, ହେ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗରୁଡ! ଏହିଟି ନିଶ୍ଚୟରୂପେ ‘ବିଜ୍ଞାନ’ (ସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କାମ୍ୟ କର୍ମର ତ୍ୟାଗରୁ ଯେ ବିରକ୍ତି ଜନ୍ମେ, ସେହି ‘ବିରାଗ’ (ବୈରାଗ୍ୟ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 52

वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः

ଯାହା ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମାଏ, ସେହିଟି ‘ବିରାଗ’ (ଅନାସକ୍ତି) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 53

देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् / तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च

ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟ–ପାପର ଭେଦରୁ ସୁଖ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର କ୍ରମେ ବଢ଼େ। ସେହି ସୁଖ ଉଚ୍ଚତର ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ି ବଢ଼ି ବାୟୁ-ମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

Verse 54

देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा / सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः

ଦେବ, ଋଷି ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ସୁଖର ଏକ ଅଂଶ ଜନ୍ମାଏ; ତେଣୁ ସେ ‘ସୁଖ’ (ସୁଖଦାତା) ବୋଲି ପରିଚିତ।

Verse 55

भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः / दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो

ସେଠାରେ ‘ବୀଦ୍ର’ ସଦା ଭୋଗ ହୁଏ; ସେହି କାରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାରୁତ (ବାୟୁ) ମୁଖ୍ୟ। ତାହାରୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଆଦି ହୁଏ।

Verse 56

तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः / तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्

ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ—ଏହା ଆସୁରୀ ଆବେଶର ବଳରୁ ହିଁ ଘଟେ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେହି ଦେହଧାରୀ ଜୀବରେ ଦୈତ୍ୟସ୍ୱଭାବ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 57

यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः / दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्

ଯେହେତୁ କଳି ଅଧିକ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦୁଃଖଯୁଗ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ–ପାପର ସଂଯୋଗରୁ ଦୁଃଖ ହିଁ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ବଢ଼େ।

Verse 58

तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च / भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः

ହେ ପକ୍ଷିରାଜ, ସେହି ଦୁଃଖ ଉତ୍ତରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ସଦା ଭୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ କଳିଯୁଗର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। ତେଣୁ ଏହା ‘କଳି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ଯେ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ସହାଏ।

Verse 59

सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो / देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा

ହେ ପ୍ରଭୋ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି କିଛି ସୁଖ, ହର୍ଷ ଆଦି ଜନ୍ମେ, ତେବେ ତାହା ଦେବ-ଆବେଶରୁ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଅଧିକ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 60

देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत / सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज

ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନରକ ନାହିଁ; ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ହେ ବିନତାସୁତ। ସେଠାରେ ସ୍ୱରୂପସିଦ୍ଧ ଶୁଦ୍ଧ ସୁଖ ନାହିଁ; ହେ ଦ୍ୱିଜ, କେବଳ ବିଷୟଜ ଭୋଗସୁଖ ଅଛି।

Verse 61

विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् / तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟଜନିତ କିଛି କଥା ଦେବାବେଶର ପ୍ରେରଣାରେ କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବମାନଙ୍କରେ ପ୍ରକୃତ ତମସ୍ ନାହିଁ; ସ୍ୱରୂପତଃ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ନୁହେଁ।

Verse 62

विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा / दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्

ଦେବମାନଙ୍କରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟଜନିତ ମହାଦୁଃଖ କେବେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଆଦି କେବଳ ଅସୁରାବେଶରୁ ହୋଇପାରେ।

Verse 63

अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा / मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर

ଏହିହେତୁ, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! କଳି ସଦା ଦୁଃଖୀ, ଓ ବାୟୁ ସଦା ସୁଖୀ; ମନୁଷ୍ୟ ଓ ମୁନି—ଦୁହେଁ ସୁଖଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

Verse 64

भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः / कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा

ସେହି ପୁଣ୍ୟପାପରୁ ମାରୁତ (ପ୍ରାଣବାୟୁ) ପୁଣ୍ୟଭୋଗୀ ହୁଏ; ଏବଂ କଲିଳ ଅବସ୍ଥାରେ କଷ୍ଟଭଙ୍ଗକାରୀ ହୁଏ—ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 65

प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः / प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ପ୍ରାଣରୁ ସୁଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଂଶ ଏକୋଣେଇଶଟି; ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 66

मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः

ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାରୁତ ଓ ରେବତ ନାମକ ଅବତାରାଂଶମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଚନ୍ଦ୍ର-ପ୍ରକଟତାମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ‘ବିରୋଚନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 67

स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर / हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର (ଗରୁଡ), ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ‘ବାୟୁ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବିଶ୍ୱମୟ।

Verse 68

अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः / स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः

ଏହିହେତୁ ସେ ‘ରୋଚନ’ ନାମରେ, ମରୁତମାନଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରାମାବତାରରେ ସେ ହନୁମାନ ହୋଇ ରାମକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଭୂମିରେ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 69

कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः

କୃଷ୍ଣାବତାରରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମରୁତମାନଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ଘୋଷିତ।

Verse 70

मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति / सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः

‘ମଣିମାନ’ ନାମକ ଏକ ଦୈତ୍ୟ ‘ସଂରାଖ୍ୟ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂକର ଓ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରିବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 71

तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर / धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा

ଏହେତୁ, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର ଗରୁଡ! ସେ ‘ଶଙ୍କର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ ଏବଂ ସର୍ବଥା ସମସ୍ତ ଭାଗବତ-ଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିନାଶ କରିଦେବ।

Verse 72

तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः / यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे

ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ବାସୁଦେବ ପ୍ରକଟ ହେବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଯଜ୍ଞାର୍ଥ ଓ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 73

अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः / अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्

ଏହେତୁ ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବାୟୁଙ୍କ ତିନି ଅବତାରକୁ ‘ଭାଗବତ’ ନାମକ ମତ (ଭକ୍ତି-ଶିକ୍ଷା) ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 74

स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् / नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके

ସ୍ଥାପନ (ଧର୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ) ଓ ଦୁଷ୍ଟଦମନ—ଏହି ଦୁଇଟି ମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଜନ। ବାୟୁଙ୍କର ଅନ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ; ବୈରୋଚନାତ୍ମକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

Verse 75

अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् / नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! ତିନି ଅବତାରରେ ଗର୍ଭପ୍ରବେଶ ଆଦିରୁ ଜନ୍ମିତ ଦୁଃଖ ନାହିଁ—ନାହିଁ, ସର୍ବଥା ନାହିଁ। ବାୟୁଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ବୈରୋଚନ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

Verse 76

शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये / नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः

ଅବତାରର ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରାକଟ୍ୟରେ ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତର ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ, ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର; ଯେଉଁଠି ଏମିତି ଭୌତିକ କାରଣ ନାହିଁ ସେଠି ଅଶୁଭତା ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 77

पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च / प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये

ପ୍ରଥମେ ଗର୍ଭକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଶୋଷି ନେଇ, ପରେ ପ୍ରାକଟ୍ୟର ଯଥାସମୟରେ, ଅବତାର-ଚତୁଷ୍ଟୟ ପାଇଁ ଦେବେଶୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରନ୍ତି।

Verse 78

त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर / रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ବାୟୁର ତେଇଶଟି ରୂପ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ରୂପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ସିଧା ସ୍ୱରୂପ ଓ ପ୍ରକଟ ଅଂଶରୂପରେ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 79

सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु / एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन

ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ-ସୁଖ ଆଦି ବିଷୟରେ ଏହା ସତ୍ୟ ହିଁ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଭାବେ ହିଁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 80

एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

ଏହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ଏହା ପରେ ସତ୍ୱର ଯାହା ଆସେ ତାହା କହିବି; ଶୁଣ, ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର-ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 81

कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर / स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका

ହେ ଖଗେଶ୍ୱର! କୃତା ଓ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମୟରେ ସେଠାରେ ଦୁଇ ଯମଳ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଦ୍ୟିକା ଜନ୍ମିଲା।

Verse 82

वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः / पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता / चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती

ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର! ଯିଏ ‘ବାଣୀତି’ ନାମରେ ପରିଚିତା, ସେଇ ‘ବ୍ରହ୍ମାଣୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। ‘ପୁରୁଷ’ ନାମକ ବିରିଞ୍ଚଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘ସାବିତ୍ରିକା’ ମନାଯାଏ; ଏବଂ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ‘ସରସ୍ୱତୀ’ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 83

एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम / वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु

ହେ ଖଗଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହିପରି ବାଣୀର ତ୍ରିରୂପ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ଭାରତୀଙ୍କ ଅବତାରମାନଙ୍କୁ କହିବି; ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 84

सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता / महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता

ସମସ୍ତ ବେଦର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ହେବାରୁ ସେ ‘ସର୍ବବେଦାତ୍ମିକା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ମହାଧାତୁ-ସ୍ୱରୂପ ବାୟୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 85

ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका

ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ବାୟୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ସେ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ସଦା ସୁଖସ୍ୱରୂପ ଥିବାରୁ ଭାରତୀ ନିଶ୍ଚୟ ସୁଖାତ୍ମିକା।

Verse 86

सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती

ସେ ବାୟୁଙ୍କ ସୁଖସ୍ୱରୂପା ପତ୍ନୀ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ। ବାୟୁ ହିଁ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ; ତେଣୁ ସେ ସତୀ ତାହାରେ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ରହନ୍ତି।

Verse 87

ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता / महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता

ତାପରେ ଭାରତୀ ନିତ୍ୟ ଗୁରୁଭକ୍ତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେ ମହାଗୁରୁ ବାୟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 88

हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता / धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता

ହରି ପ୍ରତି ସ୍ନେହଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେ ‘ହରିପ୍ରୀତି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଧୃତିରୂପ ବାୟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସେ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 89

सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता / महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता

ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରର ଅଭିମାନିନୀ ଥିବାରୁ ସେ ‘ସର୍ବମନ୍ତ୍ରାତ୍ମିକା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେ ମହାପ୍ରଭୁ ଓ ବାୟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 90

भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच / अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता

ସମସ୍ତ ଭୋଗ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ମାତ୍ର ଭୁଞ୍ଜିତ ହେବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ଭାରତୀ’ ବୋଲି ଜାଣିବା; ଏହା ‘ଭୁଜିନା’ ନାମରେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 91

चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता / रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता

ଚିତ୍ରରୂପ ନାମକ ବାୟୁ-ସ୍ୱରୂପର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ସେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ରୋଚନେନ୍ଦ୍ର ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ‘ଶ୍ରଦ୍ଧା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 92

हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम / तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता

ହେ ପକ୍ଷିସତ୍ତମ! ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ସେତେବେଳେ ହନୁମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ‘ଶିବ’ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ସେ ମଧ୍ୟ—‘ଭାରତୀ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ—ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 93

न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता / तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः

କେବଳ ଭାରତୀ ଶଚୀ ଆଦିଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ ନୁହେଁ; ସେଠାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ସମସ୍ତ ନାରୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହ ଯୋଗ (ସଂଯୋଗ) ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 94

अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका / त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता

ତାଙ୍କୁ ‘ଅନ୍ୟଗେତୀ’ ନାମକ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜାଣ; ‘ତନ୍-ମତି’ ଉପାଧିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରିଚିତ। ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର! ତ୍ରେତାର ଶେଷରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଶଚୀ ଆଦିଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 95

दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते / नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी

ଦମୟନ୍ତୀ ଓ ନଳଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରସେନା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେହେତୁ ସେ ରାଜା ନଳଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ‘ନଳନନ୍ଦିନୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

Verse 96

तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर / तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना

ସେଠାରେ, ହେ ଖଗେଶ୍ୱର, ପୂର୍ବ ପତି ସହ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ‘ଅନ୍ୟତ୍ର ଗମନ’ ଅବସ୍ଥା ପୁରୁଷଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଣବାୟୁର ପ୍ରେରଣାରୁ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା।

Verse 97

किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा / शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः

ଏଭଳି କିଛି କାଳ ରହି ସେ କନ୍ୟା ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ପରେ ସେ—ଶଚୀ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ସହ—ମହାତ୍ମା ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା।

Verse 98

वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च / तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः

ଯଜ୍ଞବେଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ସେ କେବଳ ଭୀମସେନଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା। ସେଠାରେ ତାହାର ଅନ୍ୟତ୍ର ଗମନ ନଥିଲା; ତାହାର ଯୋଗ (ସଂଯୋଗ) ନିଜ ଭର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ସହିତ ମାତ୍ର ଥିଲା।

Verse 99

केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका / काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा

ତାକୁ କାଶୀରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ‘କେବଳା ଭାରତୀ’ ବୋଲି ଜାଣ। ସେ ‘କାଳୀ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସଦା ଭୀମସେନଙ୍କ ପ୍ରିୟା।

Verse 100

वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा / देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै

ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ କନ୍ୟା ଦ୍ରୌପଦୀ, ମଧୁର ବାଣୀ ଆଦି ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ‘କାରଟୀ’ ନାମକ ଗ୍ରାମର ସଂଜ୍ଞାରେ ମାତ୍ର ଅବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଲା।

Verse 101

संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे / वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता

ହେ ବୀନ୍ଦ୍ର! କଳିଯୁଗରେ ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗୃହେ ଜନ୍ମ ନେବ; ଏବଂ ବାୟୁଙ୍କ ତୃତୀୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ସେଇ କନ୍ୟା ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 102

इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम / स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः

ଏହିପରି, ହେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର! ବାୟୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଆଦି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ପତିଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଚରଣ ଓ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧମ ପାପିନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।