Adhyaya 82
Gayā-māhātmya: Gayāsura, Viṣṇu’s Establishment, and the Fruits of Śrāddha at Gayā
ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଗୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଲୋକଲାଭ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ। ଗୟାସୁରଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୀଡିତ ହେଲେ; ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ସମାଧାନ ଶିବ-ସ୍ୱଭାବ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉପାୟରେ ହେବ ବୋଲି ବିଷ୍ଣୁ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ଗୟାସୁରକୁ କୀକଟ ଦେଶକୁ ଆଣି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ବଧ କରାଗଲା। ତାହାର ଫଳରେ ଗଦାଧର ବିଷ୍ଣୁ ଗୟାରେ ମୋକ୍ଷଦାତା ଭାବେ ବିରାଜନ୍ତି; ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ଏବଂ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ସହ ଏହାକୁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ଗୟାରେ ଯଜ୍ଞ, ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡଦାନର ଫଳ—ସ୍ୱର୍ଗ/ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ନରକନିବାରଣ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ, ନଦୀ-ତଟାକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, କାମଧେନୁ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଦାନଗ୍ରହଣକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପକଥା ତୀର୍ଥର ସାମାଜିକ-ଆଚାର ଅର୍ଥନୀତିକୁ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମହାପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ବିଧି ବିନା ମୃତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ଅପରିମିତ।
Shlokas
Verse 1
नामैकाशीतितमो ऽध्यायः श्रीगणेशाय नमः / (अथ गयामाहात्म्यं प्रारभ्यते) / ब्रह्मोवाच / सारात्सारतरं व्यास गयाभाहात्म्य मुत्तमम् / प्रवक्ष्यामि समासेन बुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु
ଅଧ୍ୟାୟ ବୟାସୀ—ଶ୍ରୀଗଣେଶାୟ ନମଃ। ଏବେ ଗୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବ୍ୟାସ, ସାରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସାରତର ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୟା-ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି; ଶୁଣ, ଏହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦୁହେଁ ଦେଉଛି।
Verse 2
गयासुरो ऽभवत्पूर्वं वीर्यवान्परमः स च / तपस्तप्यन्महाघोरं सर्वभूतोपतापनम्
ପୁରାତନ କାଳରେ ‘ଗୟାସୁର’ ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଥିଲା; ସେ ପରମ ବୀର୍ୟବାନ୍ ଓ ବଳବାନ୍ ଥିଲା। ସେ ମହାଘୋର ତପ କରି ସମସ୍ତ ଭୂତଜାତିକୁ କ୍ଲେଶ ଦେଉଥିଲା।
Verse 3
तत्तपस्तापिता देवास्तद्वधार्थं हरिं गताः / शरणं हरिरूचे तान् भवितव्यं शिवात्मभैः
ସେଇ ତପରେ ଦଗ୍ଧ ଦେବତାମାନେ ତାହାର ବଧ ପାଇଁ ହରିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ତେବେ ହରି ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହା ଶିବାତ୍ମସ୍ୱରୂପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେବା ନିଶ୍ଚିତ।”
Verse 4
पात्यते ऽस्य महादेहो तथेत्यूचुः सुरा हरिम् / कदाचिच्छिवपूजार्थं क्षीराब्धेः कमलानि च
ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତାହାର ବିଶାଳ ଦେହ ପତିତ କରାଯାଉଛି।” ଏବଂ କେବେ ଶିବପୂଜାର୍ଥେ ସେମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରରୁ କମଳପୁଷ୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ (ଆଣିଲେ)।
Verse 5
आनीय कीकटे देशे शयनं चाकरोद्वली / विष्णुमायाविमूढो ऽसौ गदया विष्णुना हतः
ତାକୁ କୀକଟ ଦେଶକୁ ଆଣି ସେଠାରେ ଶୟନସ୍ଥାନ କରାଗଲା। ବିଷ୍ଣୁମାୟାରେ ବିମୂଢ ହୋଇଥିବା ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗଦାପ୍ରହାରରେ ହତ ହେଲା।
Verse 6
अतो गदाधरो विष्णुर्गयायां मुक्तिदः स्थितः / तस्य देहो लिङ्गरूपी स्थितः शुद्धे पितामहः
ଏହିହେତୁ ଗଦାଧର ବିଷ୍ଣୁ ଗୟାରେ ମୁକ୍ତିଦାତା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦେହ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 7
जनार्दनश्च कालेशस्तथान्यः प्रपितामहः / विष्णुराहाथ मर्यादां पुण्यक्षेत्रं भविष्यति
‘ଜନାର୍ଦନ, କାଳେଶ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରପିତାମହ’—ଏପରି କୁହାଗଲା। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: ‘ଏହି ସୀମାଭିତରେ ଏହା ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ହେବ।’
Verse 8
यज्ञं श्राद्धं पिण्डदानं स्नानादि कुरुते नरः / स स्वर्गं ब्रह्मलोकं च गच्छेन्न नरकं नरः
ଯେ ନର ଯଜ୍ଞ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିଣ୍ଡଦାନ ଏବଂ ସ୍ନାନାଦି ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ; ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 9
गयातीर्थं परं ज्ञात्वा यागं चक्रे पितामहः / ब्राह्मणान्पूजयामास ऋत्विगर्थमुपागतान्
ଗୟାତୀର୍ଥକୁ ପରମ ବୋଲି ଜାଣି ପିତାମହ ଯାଗ କଲେ ଏବଂ ଋତ୍ୱିଜ ହେବା ପାଇଁ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 10
महानदीं रसवहां सृष्ट्वा वाप्यादिकं तथा / भक्ष्यभोज्यफलादींश्च कामधेनुं तथासृजत्
ସେ ରସବାହିନୀ ମହାନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ବାପୀ ଆଦି ସରୋବରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ିଲେ। ପରେ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ, ଫଳାଦି ଉପକରଣ ଦେଇ କାମଧେନୁକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଜିଲେ।
Verse 11
पञ्चक्रोशं गयोक्षेत्रं ब्राह्मणेभ्यो ददौ प्रभुः / धरमयागेषु लोभात्तु प्रतिगृह्य धनादिकम्
ପ୍ରଭୁ ପଞ୍ଚକ୍ରୋଶ ପରିମିତ ଗୟାକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଯାଗରେ ଲୋଭବଶତଃ ସେମାନେ ଧନାଦି ଦାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 12
स्थिता विप्रास्तदा शप्ता गयायां ब्राह्मणास्ततः / मा भूत्त्रैपुरुषी विद्या मा भूत्त्रैपुरुषं धनम्
ତେବେ ଗୟାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାପ ଦେଲେ—“ତ୍ରୈପୁରୁଷୀ ବିଧି-ବିଦ୍ୟା ନ ହେଉ; ତ୍ରୈପୁରୁଷ ନିମିତ୍ତ ଧନ ମଧ୍ୟ ନ ହେଉ।”
Verse 13
युष्माकं स्याद्वारिवहा नदी पाषाणपर्वतः / शप्तैस्तु प्रार्थितो ब्रह्मानुग्रहं कृतवान्प्रभुः
ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳବାହିନୀ ନଦୀ ହେବ ଏବଂ ପାଷାଣ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ହେବ। କିନ୍ତୁ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରେ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାନୁଗ୍ରହରୂପ ବର ଦେଲେ।
Verse 14
लोकाः पुण्या गयायां हि श्राद्धिनो ब्रह्मलोकगाः / युष्मान्ये पूजयिष्यन्ति तैरहं पूजितः सदा
ଗୟାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଯେ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟମୟ; ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେମାନେ ତୁମମାନଙ୍କୁ (ପିତୃମାନଙ୍କୁ) ପୂଜିବେ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ପୂଜିତ ହୁଏ।
Verse 15
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा / वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्विधा
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ଗୟାରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଗୋଶାଳାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବାସ—ଏହି ଚାରିଟି ମୋକ୍ଷର ଚତୁର୍ବିଧ ସାଧନ କୁହାଯାଏ।
Verse 16
समुद्राः सरितः सर्वा वापीकूपह्रदास्तथा / स्नातुकामा गयातीर्थं व्यास यास यान्ति न संशयः
ହେ ବ୍ୟାସ! ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ସମସ୍ତ ନଦୀ, ତଥା ବାପୀ, କୂପ ଓ ହ୍ରଦ—ସ୍ନାନକାମନାରେ—ଗୟାତୀର୍ଥକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 17
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः / पापं तत्संगजं सर्वं गयाश्राद्धाद्विनश्यति
ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ଚୋରି, ଗୁରୁପତ୍ନୀଗମନ—ଏବଂ ଏହାଙ୍କ ସଙ୍ଗଜ ସମସ୍ତ ପାପ—ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନଶିଯାଏ।
Verse 18
असंस्कृता मृता य च पशुचोरहताश्च ये / सर्पदष्टा गयाश्राद्धान्मुक्ताः स्वर्गं व्रजन्ति ते
ଯେମାନେ ସଂସ୍କାର ବିନା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ପଶୁଚୋରଙ୍କ ହାତରେ ହତ, ଏବଂ ଯେମାନେ ସର୍ପଦଂଶରେ ମରିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 19
गयायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः / न तच्छक्यं मया वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि
ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରି ନର ଯେ ଫଳ ପାଏ, ତାହାକୁ ମୁଁ ଶତକୋଟି ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବି ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The text links Gayā rites with attainment of svarga and even Brahmaloka, avoidance of naraka (hell), destruction of major sins, and the release/elevation of ancestors—including those who lacked proper funerary rites or died in difficult circumstances.
The chapter lists: Brahma-jñāna (knowledge of Brahman), śrāddha at Gayā, dying in a cow-shed (gośālā), and residing at Kurukṣetra—presented as four powerful supports associated with mokṣa-oriented outcomes.
It narrates that the devas seek Hari’s refuge, and Hari indicates the event must be accomplished through those of Śiva’s nature, while the final sacralization is centered on Viṣṇu’s abiding presence at Gayā and the establishment of sacred forms—integrating sectarian motifs into a unified tīrtha-theology.