Adhyaya 75
Karketana (Karketa) Lakṣaṇa: Origin, Color-Forms, Purity Marks, and Ritual Efficacy
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟ (୭୪)ର ଶେଷରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ସୂତ କାର୍କେତନ ରତ୍ନର ବିଶେଷ ବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି। ପୁରାଣୋକ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି—ବାୟୁ ଦୈତ୍ୟାଧିପତିଙ୍କ ନଖକୁ ପଦ୍ମବନରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଠାରୁ ବାୟୁଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ କାର୍କେତନ ଜନ୍ମେ। ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତ/ଚନ୍ଦ୍ର/ମଧୁ/ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ତାମ୍ର-ପୀତ; କେବେ କେବେ ନୀଳ କିମ୍ବା ଶ୍ୱେତ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ରୂପବିକୃତି ରୋଗ ବା ଦୋଷର ସୂଚନା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନଲକ୍ଷଣ—ଚମକଦାର ଶୁଦ୍ଧତା, ସମବର୍ଣ୍ଣ, ପୀତାଭା, ଭାରୀପଣ, ବିଭିନ୍ନ ଛଟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫାଟ, ଘାଉ ଓ ସର୍ପଦୋଷ ନଥିବା। ପରେ ବିଧି—ସୁନା ପତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ତାପି ଦୀପ୍ତ କରିବା; ଏଥିରେ ରୋଗନାଶ, କଳିର ଅନିଷ୍ଟ ଶମନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବଂଶସମର୍ଥନ ଓ ସୁଖଲାଭ କୁହାଯାଇଛି। ସିଦ୍ଧ କାର୍କେତନ ଧାରଣେ ମାନ, ଧନ, ବନ୍ଧୁ, ତେଜ ଓ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼େ; ଦୋଷଯୁକ୍ତ ସଦୃଶ ପଥରରୁ ସତର୍କ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପ ଓ ନବସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ପ୍ରଭା ପରୀକ୍ଷା କରି ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ କହି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ରତ୍ନଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ଭୂମିକା ରଚନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
नाम चतुः सप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच / वायुर्नखान्दैत्यपतेर्गृहीत्वा चिक्षेप सत्पद्मवनेषु हृष्टः / ततः प्रसूतं पवनोपपन्नं कर्केतनं पूजयतमं पृथिव्याम्
ସୂତ କହିଲେ— “ଏହା ଚତୁଃସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବାୟୁ ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ନଖଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି ହର୍ଷରେ ସତ୍ପଦ୍ମବନମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାହାରୁ ପବନଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ କର୍କେତନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ ହେଲା।”
Verse 2
वर्णेन तद्रुधिरसोममधुप्रकाशमाताम्रपीतदहनोज्ज्वलितं विभाति / नीलं पुनः खलु सितं परुषं विभिन्नं व्याध्यादिदोषकरणेन च तद्विभाति
ବର୍ଣ୍ଣରେ ଏହା ରକ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର, ମଧୁ ଓ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭା ପରି—ତାମ୍ରାଭ ଓ ପୀତାଭ ହୋଇ ଅଗ୍ନିଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିଶେ। ପୁନଃ ଏହା ନୀଳ କିମ୍ବା ଶ୍ୱେତ, ରୁକ୍ଷ କିମ୍ବା ବିଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦିଶିପାରେ; ବ୍ୟାଧି ଆଦି ଦୋଷର କାରଣରେ ଏମିତି ଭାସେ।
Verse 3
स्निग्धा विशुद्धाः समरागिणश्च आपीतवर्णा गुरवो विचित्राः / त्रासव्रणव्यालविवर्जिताश्च कर्केतनास्ते परमं पवित्राः
ଯେ କର୍କେତନ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ବିଶୁଦ୍ଧ, ସମରଙ୍ଗ, ପୀତାଭ, ଭାରୀ ଓ ବିଚିତ୍ର; ଏବଂ ଯାହାରେ ଫାଟ, ଘାଉ ଓ ସର୍ପସଦୃଶ ଦୋଷ ନାହିଁ—ସେହି କର୍କେତନମାନେ ପରମ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 4
पत्रेण काञ्चनमयेन तु वेष्टयित्वा तप्तं यदा हुतवहे भवति प्रकाशम् / रोगप्रणाशनकरं कलिनाशनं तदायुष्करं कुलकरं च सुखप्रदं च
ଏହାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣପତ୍ରରେ ବେଷ୍ଟନ କରି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ତାପିଲେ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ରୋଗନାଶକ, କଳିର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବନାଶକ; ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ, କୁଳବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ସୁଖପ୍ରଦ ହୁଏ।
Verse 5
एवंविधं बहुगुणं मणिमावहन्ति कर्केतनं शुभलङ्कृतये नरा ये / ते पूजिता बहुधना बहुबान्धवाश्च नित्योज्ज्वलाः प्रमुदिता अपिते भवन्ति
ଶୁଭ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଏପରି ବହୁଗୁଣୀ କର୍କେତନ ମଣି ଯେ ନରମାନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ବହୁଧନ ଓ ବହୁବାନ୍ଧବ ଲାଭ କରନ୍ତି; ସଦା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରମୁଦିତ ରହନ୍ତି।
Verse 6
एके ऽपनह्य विकृताकुलनीलभासः प्रम्लानरागलुलिताः कलुषा विरूपाः / तेजो ऽतिदीप्ति कुलपुष्टिविहीनवर्णाः कर्केतनस्य सदृशं वपुरुद्वहन्ति
କେତେକେ ବସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରି ବିକୃତ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଆଭା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ନୀଳାଭ, ବର୍ଣ୍ଣ ମ୍ଲାନ ଓ କଳୁଷିତ, ରୂପ ବିରୂପ; ତେଜ ଅତିଦୀପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୁଳପୁଷ୍ଟି-ଶୋଭାହୀନ ବର୍ଣ୍ଣ ସହ କର୍କେତନ-ସଦୃଶ ଦେହ ବହନ କରନ୍ତି।
Verse 7
कर्केतनं यदि परीक्षितवर्णरूपं प्रत्यग्रभास्वरदिवाकरसुप्रकाशम् / तस्योत्तमस्य मणि शास्त्रविदां महिम्ना तुल्यं तु मूल्यमुदितं तुलितस्य कार्यम्
କର୍କେତନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୂପ ସତ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇ, ନବ ଦୀପ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଅଧିକାରୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟାନୁସାରେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ମଣିର ଘୋଷିତ ମୂଲ୍ୟ ଯଥାଯଥ ତୌଳ‑ମୂଲ୍ୟାୟନରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୂଲ୍ୟ ସହ ସମାନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ।
Frequently Asked Questions
The chapter lists: glossy and pure appearance, uniform tint, yellowish hue, heaviness, pleasing variegation, and absence of cracks, wounds, and serpentine blemishes—these marks define the supremely sacred grade.
It states that Karketana may appear blue or white, rough or variegated, and that such shifts can arise due to diseases and other defects—implying that appearance is diagnostic for quality.
If the gem is true in color and form and shines with fresh, sun-like brilliance, its value should be accepted as determined by learned śāstra-experts, consistent with proper weighing and appraisal procedures.