Adhyaya 74
Puṣparāga, Padmarāga, Kaukaṇṭaka, and Indranīla: Origins, Visual Marks, Value, and Phala
ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡର ସୂଚୀମୟ ଉପଦେଶଧାରାକୁ ଅନୁସରି ସୂତ ରତ୍ନଶାସ୍ତ୍ର ଅଂଶ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ହିମାଳୟରେ ଦେବଶତ୍ରୁର ଚର୍ମରୁ ପୁଷ୍ପରାଗ ରତ୍ନ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା ବୋଲି ପୌରାଣିକ କଥା କୁହାଯାଏ। ପରେ ପରିଚୟ—ଦୀପ୍ତି ଓ ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଆଧାରରେ—ପଦ୍ମରାଗ ଫିକା ହଳଦିଆ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ରଙ୍ଗ ଗାଢ଼ ହେଲେ ଲାଲିମା ବଢ଼େ; ଲାଲ-ହଳଦିଆ ଭେଦକୁ ‘କୌକଣ୍ଟକ’ କୁହାଯାଏ। ଲାଲ/ହଳଦିଆ/ସ୍ୱଚ୍ଛ/ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନୀଳ-ଶ୍ୱେତାଭ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଏବଂ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ‘ସୁ-ନୀଳ’, ଅର୍ଥାତ ଗାଢ଼ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀଳ। ଶେଷରେ ବୈଦୂର୍ୟ (କ୍ୟାଟ୍ସ-ଆଇ) ସଦୃଶ ମୂଲ୍ୟ ଓ ରତ୍ନଧାରଣର ଫଳ—ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁତ୍ରପ୍ରଦ ପ୍ରଭାବ—କୁହି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ରତ୍ନବର୍ଗ ଓ ଧାର୍ମିକ ଉପଯୋଗିତା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच / पतिताया हिमाद्रौ तु त्वचस्तस्य सुरद्विषः / प्रादुर्भवन्ति ताभ्यस्तु पुष्प (ष्य) रागा महागुणाः
ଏହା ଚତୁର୍ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ହିମାଦ୍ରିରେ ପତିତ ଦେବଦ୍ୱେଷୀର ଚର୍ମରୁ ମହାଗୁଣୀ ପୁଷ୍ପରାଗ (ଟୋପାଜ୍) ରତ୍ନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 2
आपीतपाण्डुरुचिरः पाषाणः पद्मरागसंज्ञस्तु / कौकण्टकनामा स्यात्स एव यदि लोहितापीतः
ହାଲୁକା ପୀତ-ଧବଳ ରୁଚିର କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ପାଷାଣ ‘ପଦ୍ମରାଗ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେହି ପାଷାଣ ଯଦି ଲୋହିତ-ଆପୀତ ହୁଏ, ତେବେ ‘କୌକଣ୍ଟକ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 3
आलोहितस्तु पीतः स्वच्छः काषायकः स एकोक्तः / आनीलशुक्लवर्णः स्निग्धः सोमाल(न) कः सगुणः
ଆଲୋହିତ, ପୀତ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ କାଷାୟ ବର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ—ଏହାକୁ ଏକ ପ୍ରକାର କୁହାଗଲା। ଆନୀଳ-ଶୁକ୍ଳ ବର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ନିଗ୍ଧତା ଓ ସୋମାଲକ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଥିବାଟିକୁ ସଗୁଣ କଥିତ କରାଗଲା।
Verse 4
अत्यन्तलोहितो यः स एव खलु पद्मरागसंज्ञः स्यात् / अपि चेन्द्रनीलसंज्ञः स एव कथितः सुनीलः सन्
ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋହିତ, ସେହି ନିଶ୍ଚୟ ‘ପଦ୍ମରାଗ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଯାହାକୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ’ କୁହାଯାଏ, ସେହି ‘ସୁନୀଳ’—ଗଭୀର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୀଳ—ବୋଲି କଥିତ।
Verse 5
मूल्यं वैदूर्यमणेरिव गादितं ह्यस्य रत्नसारविदा / धारणफलं च तद्वत्किं तु स्त्रीणां सुतप्रदो भवति
ରତ୍ନସାରବିଦଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ବୈଦୂର୍ୟ (ଲହସୁଣିଆ) ମଣି ସମାନ। ଧାରଣର ଫଳ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ; ବିଶେଷକରି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପୁତ୍ରପ୍ରଦ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
By color nuance: padmarāga is described as charming with a pale-yellow sheen and also as ‘exceedingly red’ in its strongest form, while the reddish-yellow appearance is specifically named kaukaṇṭaka, indicating a distinct classification by hue.
It states a comparative value akin to vaidūrya (cat’s-eye) and attributes a similar fruit to wearing it; explicitly, it mentions a son-giving benefit for women, presenting the gem’s use within auspicious, household-oriented aims.