Adhyaya 71
Marakata (Emerald): Mythic Origin, Anti-Poison Virtue, Qualities, Defects, and Proper Wearing
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କହନ୍ତି—ଦାନବାଧିପତିଙ୍କଠାରୁ ତୀବ୍ର ପିତ୍ତଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇ ବାସୁକି ଶୀଘ୍ର ଉଡ଼ି ପଳାଇଲା। ଗରୁଡ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରୁ ବାସୁକି ସୁଗନ୍ଧିତ ଉପତ୍ୟକାରେ ତୁଳସୀ-ଲେପିତ ତୁରୁଷ୍କ ଗଛ ପାଖରେ ସେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପରେ ମାଣିକ୍ୟ ପର୍ବତ ସମୀପର ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଗଲା। ପିତ୍ତର ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ପଡ଼ିଲେ ଗରୁଡ ଧରିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ—ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ମରକତ (ପନ୍ନା) ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା ବୋଲି ପୌରାଣିକ କଥା। ମରକତ-ଭୂମି କଠୋର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷନାଶକ ଔଷଧଗୁଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ମନ୍ତ୍ର ଓ ସାଧାରଣ ଉପଚାରରୁ ପରେ ଥିବା ବିଷ ମଧ୍ୟ ସେଠାର ଉତ୍ପାଦରେ ଶମିତ ହୁଏ। ପରେ ଉତ୍ତମ ପନ୍ନାର ଲକ୍ଷଣ—ଗାଢ଼ ସବୁଜ ବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି, ନିର୍ମଳତା, ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ପ୍ରଭାବ—ଏବଂ ଦୋଷ—ଛିଟା, ଅଶୁଦ୍ଧି, କଣ/ବାଳୁକା, ଫାଟ, ଡାମର ଦାଗ—ସହ ଦେଖାରେ ସମାନ (ଭଲ୍ଲାଟକୀ, ପୁତ୍ରିକା; କାଚ) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଧାର୍ମିକ-ବ୍ୟବହାରିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ନିର୍ଦୋଷ ପନ୍ନା ସୁନାରେ ଜଡ଼ି ଧାରଣ କର, ବିଶେଷକରି ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ପାଇଁ; ମୂଲ୍ୟ ଉଚ୍ଚ, ଦୋଷରେ ମୂଲ୍ୟ ଭାରି କମେ।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच / दानवाधिपतेः पित्तमादाय भुजगाधिपः / द्विधा कुर्वन्निव व्योम सत्वरं वासुकिर्ययौ
ସୂତ କହିଲେ—“ଏହା ଏକହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଦାନବାଧିପତିର ପିତ୍ତ ନେଇ, ଭୁଜଗାଧିପ ବାସୁକି ଯେନେ ଆକାଶକୁ ଦୁଇଭାଗ କରୁଛି—ଏପରି ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲା।”
Verse 2
स तदा स्वशिरोरत्नप्रभादीप्ते नभो ऽम्बुधौ / राजतः समहानेकः खण्डसेतुरिवाबभौ
ତେବେ ନିଜ ଶିରୋରତ୍ନର ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ନଭ-ସମୁଦ୍ରରେ ସେ ମହାନ୍, ଅନେକ ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ, ଖଣ୍ଡିତ ମହାସେତୁ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 3
ततः पक्षनिपातेन संहरन्निव रोदसी / गरुत्मान्पन्नगेन्द्रस्य प्रहर्तुमुपचक्रमे
ତାପରେ ପକ୍ଷନିପାତରେ ଯେନେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ସଂହରୁଛନ୍ତି ଭଳି ଲାଗି, ଗରୁତ୍ମାନ୍ ପନ୍ନଗେନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 4
सहसैव मुमोच तत्फणीन्द्रः सुरसाभ्यक्ततुरुष्क (रष्क) पादपायाम् / कलिकाघनगन्धवासिता यां वरमाणिक्यगिरेरुपत्यकायाम्
ସହସା ସେଇ ଫଣୀନ୍ଦ୍ର ତାହା ମୁକ୍ତ କଲେ—ସୁଗନ୍ଧ ତୁଳସୀରେ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ତୁରୁଷ୍କ ବୃକ୍ଷର ପାଦଦେଶରେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଣିକ୍ୟଗିରିର ଉପତ୍ୟକାରେ ପୁଷ୍ପମାଳାର ଘନ ସୁଗନ୍ଧ ବାୟୁକୁ ସୁବାସିତ କରିଥିଲା।
Verse 5
तस्य प्रपातसमनन्तरकालमेव तद्वद्वरालयमतीत्य रमासमीपे / स्थानं क्षितेरुपपयोनिधितीरलेखंयां वरमाणिक्यगिरेरुपत्यकायाम्
ସେଇ ପ୍ରପାତର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଳୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରମାସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଉପସମୁଦ୍ରର ତଟଲେଖାରେ ଚିହ୍ନିତ ସ୍ଥାନ, ଯାହା ଶୁଭ ମାଣିକ୍ୟଗିରିର ଉପତ୍ୟକାରେ ଥିଲା।
Verse 6
तत्रैव किञ्चित्पततस्तु पित्तादुपेत्य जग्राह ततो गरुत्मान् / मूर्छापरीतः सहसैव घोणारन्ध्रद्वयेन प्रमुमोच सर्वम्
ସେଠାରେ ଅଳ୍ପ ପିତ୍ତ ପଡୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଗରୁତ୍ମାନ୍ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାହା ଧରିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଛାପରିତ ହୋଇ ସହସା ଦୁଇ ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ବାହାର କରିଦେଲେ।
Verse 7
तत्राकठोरशुककण्ठशिरीषपुष्पखद्योतपृष्ठचरशाद्वलशैवलानाम् / कल्हारशष्पकभुजङ्गभुजाञ्च पत्रप्राप्तत्विषो मरकताः शुभदा भवन्ति
ସେଠାରେ ଟିଆର କୋମଳ କଣ୍ଠ, ଶିରୀଷପୁଷ୍ପ, ଜୁଗନୁର ପିଠ, ନବ ଘାସ ଓ ଜଳଶୈବାଳ ସଦୃଶ ଛଟା, ଏବଂ କଲ୍ହାର/ପଦ୍ମପତ୍ର, କୋମଳ ଅଙ୍କୁର ଓ ସର୍ପଫଣର ଦୀପ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ମରକତ ଶୁଭ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 8
तद्यत्र भोगीन्द्रभुजाभियुक्तं पपात पित्तं दितिजाधिपस्य / तस्याकरस्यातितरां स देशो दुः खोपलभ्यश्च गुणैश्च युक्तः
ଭୋଗୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୁଜାଘାତରେ ଦିତିଜାଧିପଙ୍କ ପିତ୍ତ ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେ ଦେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ହୋଇଗଲା—ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ତଥାପି ସେ ଦେଶ ବିଶେଷ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 9
तस्मिन्मरकतस्थाने यत्किञ्चिदुपजायते / तत्सर्वं विषरोगाणां प्रशमाय प्रकीर्त्यते
ସେଇ ମରକତ-ସ୍ଥାନରେ ଯାହା କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସବୁକୁ ବିଷଜନିତ ରୋଗର ପ୍ରଶମନକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 10
सर्वमन्त्रौ षधिगणैर्यन्न शक्यं चिकित्सितुम् / महाहिदंष्ट्राप्रभवं विषं तत्तेन शाम्यति
ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧିଗଣ ଓ ଷଡ୍ବିଧ ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ଚିକିତ୍ସା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ମହାସର୍ପର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ବିଷ ମଧ୍ୟ ତାହାଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 11
अन्यदप्याकरे तत्र यद्दोषैरुपवर्जितम् / जायते तत्पवित्राणामुत्तमं परिकीर्तितम्
ଏହାଛଡ଼ା ସେଇ ଆକରରେ ଯାହା କିଛି ଦୋଷରହିତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ପବିତ୍ରକାରୀ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 12
अत्यन्तहरितवर्णं कोमलमर्चिर्विभेदजटिलं च / काञ्चनचूर्णस्यान्तः पूर्णमिव लक्ष्यते यच्च
ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହରିତବର୍ଣ୍ଣ, କୋମଳ ଓ ବିଚିତ୍ର ଦୀପ୍ତିରେ ଜଟିଳଭାବେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ତାହା ଭିତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ ହୁଏ।
Verse 13
युक्तं संस्थानगुणैः समरागं गौरवेण न विहीनम् / सवितुः करसंस्पर्शाच्छुरयति सर्वाश्रमं दीप्त्या
ସୁସଂଗଠିତ ଆକାର-ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସମରାଗ ଦୀପ୍ତିମୟ ଓ ଗୌରବରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ—ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠି ନିଜ ଦୀପ୍ତିରେ ସର୍ବ ଆଶ୍ରମକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
Verse 14
हित्वा च हरितभावं यस्यान्तर्विनिहिता भवेद्दीप्तिः / अचिरप्रभाप्रभाहतनवशाद्वलसन्निभा भाति
ହରିତ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯାହାର ଭିତରେ ଦୀପ୍ତି ନିହିତ—ସେ ଅଚିର ପ୍ରଭାର ଆଘାତରେ କ୍ଷୀଣ ତନୁ ହୋଇ, ଫିକା ଆଲୋକ ପରି ଭାସେ।
Verse 15
यच्च मनसः प्रसादं विदधाति निरीक्ष्यमतिमात्रम् / नन्मरकतं महागणमिति रत्नविदां मनोवृत्तिः
ଯାହାକୁ ଅତିମାତ୍ର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ପ୍ରସାଦ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଜନ୍ମେ, ରତ୍ନବିଦ୍ମାନେ ତାହାକୁ ‘ନନ୍ମରକତ, ମହାଗଣ’ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏହି ତାଙ୍କର ମନୋବୃତ୍ତି।
Verse 16
वर्णस्याति विभुत्वाद्यस्यान्तः स्वच्छकिरणपरिधानम् / सान्द्रस्निग्धविशुद्धं कोमलबर्हिप्रभादिसमकान्ति
ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଭୂତିମୟ; ଭିତରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ କିରଣର ପରିଧାନ ଅଛି। ଏହା ସାନ୍ଦ୍ର, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ବିଶୁଦ୍ଧ—ଏହାର କାନ୍ତି କୋମଳ ମୟୂରପିଛ ପ୍ରଭା ପରି।
Verse 17
वर्णोज्ज्वलया कान्त्या सान्द्राकारो विभासया भाति / तदपि गुणवत्संज्ञामाप्नोति हि यादृशी पूर्वम्
ବର୍ଣ୍ଣୋଜ୍ଜ୍ୱଳ କାନ୍ତି ଓ ସାନ୍ଦ୍ର ଆକାରର ପ୍ରଭାରେ ତାହା ଦୀପ୍ତ ହୁଏ; ତଥାପି ପୂର୍ବବତ୍ ‘ଗୁଣବତ୍’ ବୋଲି ସଞ୍ଜ୍ଞା ପାଏ।
Verse 18
शबलकठोरमलिनं रूक्षं पाषाणकर्करोपेतम् / दिग्धं शिलाजतुना मरकतमेवंविधं विगुणम्
ଛିଟିଛିଟିଆ, କଠୋର, ମଲିନ, ରୁକ୍ଷ, ପାଷାଣ କଣାରେ ଭରିତ ଏବଂ ଶିଲାଜତୁ ଲେପିତ—ଏପରି ମରକତ ଦୋଷଯୁକ୍ତ।
Verse 19
यत्सन्धिशोषितं रत्नमन्यन्मरकताद्भवेत् / श्रेयस्कामैर्न तद्धार्यं क्रेतव्यं वा कतञ्चन
ଯେ ରତ୍ନର ସନ୍ଧିସ୍ଥାନ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଫାଟିଯାଇଛି, କିମ୍ବା ଯାହା କେବଳ ମରକତସଦୃଶ ସାଧାରଣ ପଥର ହୋଇଯାଇଛି—ମଙ୍ଗଳକାମୀମାନେ ତାହା ନ ପିନ୍ଧନ୍ତୁ, ନ କେବେ କିଣନ୍ତୁ।
Verse 20
भल्लातकी पुत्रिका च तद्वर्णसमयोगतः / मणेर्मरकतस्यैते लक्षणीया विजातयः
ଭଲ୍ଲାଟକୀ ଓ ପୁତ୍ରିକା—ତାହାର ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ—ମରକତ ମଣିର ବିଜାତ (ନିମ୍ନ) ସଦୃଶ ପ୍ରକାର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
क्षौमेण वाससा मृष्टा दीप्तिं त्यजति पुत्रिका / लाघवेनैव काचस्य शक्या कर्तुं विभावना
କାଚର ଗୋଟି (ପୁତ୍ରିକା) କ୍ଷୌମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଘସିଲେ ମଲିନତା ଛାଡ଼ି ଦୀପ୍ତ ହୁଏ; କାଚର ଲାଘବ ଗୁଣରେ ହିଁ ତାହାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆଣିହେବ।
Verse 22
कस्यचिदनेकरूपैर्मरकतमनुगच्छतो ऽपि गुणवर्णैः / भल्लातकस्यस्वनात्तु वैषम्यमुपैति वर्णस्य
କୌଣସି ବସ୍ତୁ ଅନେକ ରୂପରେ ଗୁଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣରେ ମରକତକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଲ୍ଲାତକ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରେ; ତେଣୁ ବର୍ଣ୍ଣରେ ବୈଷମ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 23
वज्राणि मुक्ताः सन्त्यन्ये ये च केचिद्द्विजातयः / तेषां नाप्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्ध्वगामिनी
ବଜ୍ରସଦୃଶ ବନ୍ଧନରୁ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—କେତେକ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ; ଯେମାନେ ଆସକ୍ତି ଓ ବାଧାରେ ଅପ୍ରତିବଦ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କ ଭା ଉର୍ଧ୍ୱଗାମିନୀ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ଗତି ଦେଉଛି।
Verse 24
ऋजुत्वाच्चैव केषाञ्चित्कथञ्चिदुपजायते / तिर्यगालोच्यमानानां सद्यश्चैव प्रणश्यति
କେତେକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋଜୁତ୍ୱ କିଛିପରି କଷ୍ଟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ତିର୍ୟକ ଦୃଷ୍ଟିରେ (କପଟଭାବରେ) ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କରେ ତାହା ସତ୍ୱର ନଶିଯାଏ।
Verse 25
स्नानाचमनजप्येषु रक्षामन्त्रक्रियाविधौ / ददद्भिर्गोहिरण्यानि कुर्वद्भिः साधनानि च
ସ୍ନାନ, ଆଚମନ, ଜପ ଏବଂ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର-କ୍ରିୟାବିଧିରେ—ତଥା ଯେମାନେ ଗୋ ଓ ହିରଣ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ଆବଶ୍ୟକ ସାଧନକର୍ମ କରନ୍ତି।
Verse 26
दैवपित्र्यातिथेयेषु गुरुसंपूजनेषु च / बाध्यमानेषु विविधैर्देषजातैर्विषोद्भवैः
ଦେବକର୍ମ, ପିତୃକର୍ମ, ଅତିଥିସେବା ଏବଂ ଗୁରୁସମ୍ପୂଜନ ସମୟରେ—ଦେଶଜାତ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୋଦ୍ଭବ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କେହି ବାଧିତ ହୁଏ, ତେବେ (ଏହି ବିଧାନ/ପ୍ରତିକାର) ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।
Verse 27
दौषैर्हेनं गुणैर्युक्तं काञ्चनप्रतियोजितम् / संग्रामे विचरद्भिश्च धार्यं मरकतं बुधैः
ଦୋଷରହିତ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଜଡିତ ମରକତ (ପନ୍ନା)—ବିଶେଷତଃ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବାମାନେ—ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
तुलया पद्मरागस्य यन्मूल्यमुपजायते / लभते ऽभ्यधिकं तस्माद्गुणैर्मरकतं युतम्
ତୁଳାରେ ପଦ୍ମରାଗ (ରୁବି) ଯେତେ ମୂଲ୍ୟ ପାଏ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ମରକତ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଲଭେ।
Verse 29
तथा च पद्मरागाणां दोषैर्मूल्यं प्रहीयते / ततो ऽस्याप्यधिका हानिर्देषैर्मरकते भवेत्
ସେହିପରି ପଦ୍ମରାଗର ମୂଲ୍ୟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା କମିଯାଏ; ମରକତରେ ଦୋଷ ଥିଲେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟହାନି ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
A superior emerald is described as intensely green with soft, pleasing radiance, internally luminous (as though filled with powdered gold), evenly colored, dense and pure, and producing soothing mental clarity when seen. Its beauty is compared to gentle natural lustres (e.g., peacock-feather-like softness).
Defects include mottling, hardness with impurity, rough texture, stony grit inclusions, mineral pitch-like smears, and especially cracking/seam-wear (‘dried out at joints’). Such stones should not be worn by those seeking auspicious well-being and should not be purchased.
The chapter advises wearing a defect-free, high-quality emerald set in gold, with special emphasis on those who move about in battle—implying protective and auspicious support in dangerous contexts.
It names bhallāṭakī and putrikā as inferior look-alikes due to similar coloration, and discusses glass becoming lustrous when rubbed, noting that despite resemblance in color/qualities, innate nature reveals differences (e.g., hue inequality).