Adhyaya 59
Nakṣatra-Devatā Enumeration and Muhūrta Rules for Travel, Rites, and Yogas
ପୂର୍ବ ଜଗତୀୟ ପରିମାପର ପରେ ସୂତ କହନ୍ତି—କେଶବ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ରର ବିଶାଳ ଉପଦେଶକୁ ସଂକ୍ଷେପ କରି, ବିଶ୍ୱରଚନାରୁ କାର୍ଯ୍ୟୋପଯୋଗୀ କାଳ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ସେତୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ହରି ପ୍ରଥମେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧିଦେବତାଙ୍କୁ ଗଣନା କରନ୍ତି, ପରେ ଯୋଗିନୀ-ଦିଗ୍ନିୟମ ଓ ଯାତ୍ରା ସାବଧାନତା ଦେଖାନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ-ମାନୁଆଲ ଭଳି—ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର, ବସ୍ତ୍ର/ଆବରଣ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ବିଶେଷ ସମୂହ, ଏବଂ ‘ପାର୍ଶ୍ୱମୁଖ’ ‘ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖ’ ତାରାକୁ ବିଆ ବପନ, ଯାନଚାଳନ, ନୌକାଯାତ୍ରା, ରାଜାଭିଷେକ ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼େ। ପରେ ତିଥିର ଗୁଣ, ଗ୍ରହଜନିତ ‘ଦଗ୍ଧ’ ତିଥି, ଓ ରାଶି ଆଧାରିତ ଯାତ୍ରା-ବର୍ଜନ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ଅମୃତ, ସିଦ୍ଧି ଭଳି ଶୁଭଯୋଗ ଓ ବିଷ, ବ୍ୟତୀପାତ/ପରିଘ/ବୈଧୃତି ଭଳି ଅଶୁଭଯୋଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ସଂସ୍କାର ଓ ଯାତ୍ରାର ଭେଦରେ ଉପଦେଶ—ଜନ୍ମସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଶତଭିଷା ପ୍ରଶଂସିତ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରସ୍ଥାନରେ କିଛି ନକ୍ଷତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଭ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିୟମ ଆହୁରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାର ସଙ୍କେତ ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
नामाष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः (अथ ज्योतिः शास्त्रम्) सूत उवाच / ज्योतिश्चक्रं भुवो मानमुक्त्वा प्रोवाच केशवः / चतुर्लक्षं ज्योतिषस्य सारं रुद्राय सर्वदः
ସୂତ କହିଲେ—ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଚକ୍ର ଓ ପୃଥିବୀର ମାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ପରେ କେଶବ ସର୍ବଦା ବରଦାତା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ରର ସାର—ଚାରି ଲକ୍ଷ (ଉପଦେଶ)—ପ୍ରକାଶ କଲେ।
Verse 2
हरिरुवाच / कृत्तिकास्त्वग्निदेवत्या रोहिण्यो ब्रह्मणः स्मृताः / इल्वलाः सोमदेवत्या रौद्रं चार्द्रमुदाहृतम्
ହରି କହିଲେ—କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କର ଅଧିଦେବତା ଅଗ୍ନି; ରୋହିଣୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ସ୍ମୃତ। ଇଲ୍ୱଲାମାନଙ୍କର ଅଧିଦେବତା ସୋମ; ରୌଦ୍ର ଓ ଆର୍ଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଘୋଷିତ।
Verse 3
पुनर्वसुस्तथादित्यस्तिष्यश्च गुरुदैवतः / अश्लेषाः सर्पदेवत्या मघाश्च पितृदेवताः
ପୁନର୍ବସୁର ଦେବତା ଅଦିତି; ତିଷ୍ୟ (ପୁଷ୍ୟ)ର ଅଧିଦେବତା ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି)। ଅଶ୍ଲେଷାର ସର୍ପଦେବତା; ମଘାର ପିତୃଦେବତା।
Verse 4
भाग्याश्च पूर्वफल्गुन्य अर्यमा च तथोत्तरः / सावित्रश्च तथा हस्ता चित्रा त्वष्टा प्रकीर्तितः
ପୂର୍ବଫଲ୍ଗୁନୀର ଦେବତା ଭାଗ୍ୟା; ଉତ୍ତରଫଲ୍ଗୁନୀର ଅଧିଦେବତା ଅର୍ୟମା। ହସ୍ତର ଦେବତା ସାବିତ୍ର (ସବିତା); ଚିତ୍ରାର ତ୍ୱଷ୍ଟା ଦେବତା ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 5
स्वाती च वायुदेवत्या नक्षत्रं परिकीर्तितम् / इन्द्राग्निदेवता प्रोक्ता विशाखा वृषभध्वज
ହେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ! ସ୍ୱାତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ବାୟୁଦେବତାଙ୍କ ଅଧୀନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏବଂ ବିଶାଖାର ଅଧିଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 6
मैत्रमृक्षमनूराधा ज्येष्ठा शाक्रं प्रकीर्तितम् / तथा निरृतिदेवत्यो मूलस्तज्ज्ञैरुदाहृतः
ଅନୁରାଧା ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ମିତ୍ରଦେବଙ୍କ ନକ୍ଷତ୍ର ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି; ଜ୍ୟେଷ୍ଠାକୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ଏହିପରି ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରର ଅଧିଦେବତା ନିରୃତି ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 7
आप्यास्त्वाषाठपूर्वास्तु उत्तरा वैश्वदेवताः / ब्राह्मश्चैवाभिजित्प्रोक्तः श्रवणा वैष्णवः स्मृतः
ପୂର୍ବାଷାଢା ନକ୍ଷତ୍ରର ଅଧିଦେବତା ଆପ୍ୟ (ଜଳଦେବତାମାନେ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଉତ୍ତରାଷାଢା ବିଶ୍ୱେଦେବମାନଙ୍କ ଅଧୀନ। ଅଭିଜିତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଧୀନ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ; ଶ୍ରବଣାକୁ ବୈଷ୍ଣବ, ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 8
वासवस्तु तथा ऋक्षं धनिष्ठा प्रोच्यते बुधैः / तथा शतभिषा प्रोक्तं नक्षत्रं वारुणं शिव
ବୁଧଜନ ଧନିଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏବଂ ହେ ଶିବ! ଶତଭିଷା ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ବାରୁଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ବରୁଣଙ୍କ ଅଧୀନ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 9
आजं भाद्रपदा पूर्वा अहिर्ब्रुध्न्यस्तथोत्तरा / पौष्णं च रेवती ऋक्षमश्वयुक्चाश्वदैवतम्
ପୂର୍ବଭାଦ୍ରପଦା ନକ୍ଷତ୍ରର ଅଧିଦେବତା ଅଜ; ଉତ୍ତରଭାଦ୍ରପଦାର ଅଧିଦେବତା ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ। ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ପୂଷଣଙ୍କ ଅଧୀନ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱୟୁଜ୍ (ଅଶ୍ୱିନୀ) ନକ୍ଷତ୍ରର ଅଧିଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀଦେବ (ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର) ଅଟନ୍ତି।
Verse 10
भरण्यृक्षं तथा याम्यं प्रोक्तास्ते ऋक्षदेवताः / ब्रह्माणी संस्थिता पूर्वे प्रितपन्नवमीतिथौ
ଭରଣୀ ଓ ଯାମ୍ୟ—ଏମାନେ ନକ୍ଷତ୍ରର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପୂର୍ବେ ପିତୃ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନବମୀ ତିଥିରେ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ (ପୂଜ୍ୟ) ଥିଲେ॥
Verse 11
माहेश्वरी चोत्तरे च द्वितीया दशामीतिथौ / पञ्चम्यां च त्रयोदश्यां वाराही दक्षिणे स्थिता
ମାହେଶ୍ୱରୀ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟା ଓ ଦଶମୀ ତିଥିରେ ସ୍ଥିତ। ପଞ୍ଚମୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ବାରାହୀ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ॥
Verse 12
षष्ठ्यां चैव चतुर्दश्यामिन्द्राणी पश्चिमे स्थिता / सप्तम्यां पौर्णमास्यां च चामुण्डा वायुगोचरे
ଷଷ୍ଠୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସ୍ଥିତ। ସପ୍ତମୀ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଚାମୁଣ୍ଡା ବାୟୁଗୋଚରେ (ବାୟୁ-ପ୍ରଦେଶରେ) ଥାନ୍ତି॥
Verse 13
अष्टम्यमावास्ययोगे महालक्ष्मीशगोचरे / एकादश्यां तृतीयायामग्निकोणे तु वैष्णवी
ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା-ଯୋଗ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଶୁଭ ଗୋଚର ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଏକାଦଶୀରେ ତୃତୀୟ ପ୍ରହରେ, ଅଗ୍ନିକୋଣ (ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗ)ରେ ବୈଷ୍ଣବୀ ବିଧିରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ॥
Verse 14
द्वादश्यां च चतुर्थ्यां तु कौमारी नैरृते तथा / योगिनीसुंमुखेनैव गमनादि न कारयेत्
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ, ଏବଂ କୌମାରୀ ଓ ନୈଋତୀ ଯୋଗିନୀ ଅଧିକାର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ—ଯୋଗିନୀର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଯାତ୍ରା ଆଦି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ॥
Verse 15
अश्विनीमैत्ररेवत्यो मृगमूलपुनर्वसु / पुष्या हस्ता तथा ज्येष्ठा प्रस्थाने श्रेष्ठमुच्यते
ଅଶ୍ୱିନୀ, ମୈତ୍ର ଓ ରେବତୀ; ମୃଗ, ମୂଳ ଓ ପୁନର୍ବସୁ; ଏବଂ ପୁଷ୍ୟା, ହସ୍ତା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା—ଯାତ୍ରାର ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ପରମ ଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 16
हस्तादिपञ्चऋक्षाणि उत्तरात्रयमेव च / अश्विनी रोहिणी पुष्या धनिष्ठा च पुनर्वसू
ହସ୍ତାଦି ପାଞ୍ଚ ଋକ୍ଷ, ଏବଂ ଉତ୍ତରତ୍ରୟ; ତଥା ଅଶ୍ୱିନୀ, ରୋହିଣୀ, ପୁଷ୍ୟା, ଧନିଷ୍ଠା ଓ ପୁନର୍ବସୁ—ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଏଠାରେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।
Verse 17
वस्त्रप्रावरणे श्रेष्ठो नक्षत्राणां गणः स्मृतः / कृत्तिका भरण्यश्लेषा मघा मूलविशाखयोः
ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କିମ୍ବା ଆବରଣ ଦାନ କର୍ମରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ଏହି ଗଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—କୃତ୍ତିକା, ଭରଣୀ, ଆଶ୍ଲେଷା, ମଘା, ମୂଳ ଓ ବିଶାଖା।
Verse 18
त्रीणि,पूर्वा तथा चैव अधोवक्राः प्रकीर्तिताः? / एषु वापीतडागादिकूपभूमितृणानि च
ତିନିଟିକୁ ‘ପୂର୍ବା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ‘ଅଧୋବକ୍ର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତିତ; ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୂପ, ବାପୀ-ତଡାଗ ଆଦି, ଗର୍ତ୍ତଯୁକ୍ତ ଭୂମି ଓ ତୃଣାଦି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 19
देवागारस्य खननं निधानखननं तथा / गणितं ज्योतिषारम्भं खनिबिलप्रवेशनम्
ଦେବାଗାର ପରିସରରେ ଖନନ, ଏବଂ ନିଧାନ (ଗାଡ଼ା ଧନ) ଖନନ; ଗଣିତର ଆରମ୍ଭ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷର ପ୍ରାରମ୍ଭ; ଏବଂ ଖଣି ଓ ବିଲ/ଭୂଗର୍ଭ ଗର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ—ଏହି କର୍ମମାନେ ଏଠାରେ ନିନ୍ଦ୍ୟ/ବର୍ଜ୍ୟ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 20
कुर्यादधोगतान्येव अन्यानि च वृषध्वज / रेवती चाश्विनी चित्रा स्वाती हस्ता पुनर्वसू
ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ! ଅଧୋଗତ ଅବଶିଷ୍ଟ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ବିଧିକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ—ରେବତୀ, ଅଶ୍ୱିନୀ, ଚିତ୍ରା, ସ୍ୱାତୀ, ହସ୍ତା ଓ ପୁନର୍ବସୁ।
Verse 21
अनुराधा मृगो ज्येष्ठा एते पार्श्वमुखाः स्मृताः / गजोष्ट्राश्वबलीवर्ददमनं महिषस्य च
ଅନୁରାଧା, ମୃଗ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା—ଏମାନେ ‘ପାର୍ଶ୍ୱମୁଖ’ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା, ବଳଦ ଓ ମହିଷର ଦମନ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ (ଏହିଠାରେ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
बीजानां वपनं कुर्याद्गमनागमनादिकम् / चक्रयन्त्ररथानां च नावादीनां प्रवाहणम्
ବୀଜମାନଙ୍କର ବପନ କରିବା ଉଚିତ, ଗମନ-ଆଗମନ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଚକ୍ରଯନ୍ତ୍ର ଓ ରଥମାନଙ୍କୁ ଚଳାଇବା, ଏବଂ ନାଉ ଆଦିର ପ୍ରବାହଣ/ପରିବହନ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
पार्श्वेषु यानि कर्माणि कुर्यादेतेषु तान्यपि / रोहिण्यार्द्रां तथा पुष्या धनिष्ठा चोत्तरात्रयम्
ପାର୍ଶ୍ୱ (ସହାୟକ) କର୍ମ ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ—ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା, ପୁଷ୍ୟ, ଧନିଷ୍ଠା, ଏବଂ ତିନି ଉତ୍ତରା।
Verse 24
वारुणं श्रवणं चैव नव चोर्ध्वमुखाः स्मृताः / एषु राज्याभिषेकं च पट्टबन्धं च कारयेत्
ବାରୁଣ ଓ ଶ୍ରବଣ—ଏବଂ ନଅ ‘ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖ’ (ଶୁଭ) ରୂପ ସ୍ମୃତ; ଏହିମାନଙ୍କରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଓ ପଟ୍ଟବନ୍ଧ (ରାଜମୁକୁଟ-ବନ୍ଧନ) କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 25
ऊर्ध्वमुख्यान्युच्छ्रितानि सर्वाण्येतेषु कारयेत् / चतुर्थो चाशुभा षष्ठी अष्टमी नवमी तथा
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାଳରେ ସମସ୍ତ କର୍ମୋପକରଣକୁ ଉଚ୍ଛ୍ରିତ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖ କରି ତିଆରି କରାଯିବ। ଚତୁର୍ଥୀ ଅଶୁଭ; ତଥା ଷଷ୍ଠୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ।
Verse 26
अमावास्या पूर्णिमा च तद्वादशी च चतुर्दशी / अशुक्ला प्रतिपच्छ्रेष्ठा द्वितीया चन्द्र सूनुना
ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ତଥା ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ—ଏହି ତିଥିଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପ୍ରତିପଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟା ମଧ୍ୟ—ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ।
Verse 27
तृतीया भूमिपुत्रेण चतुर्थो च शनैश्चरे / गुरौ शुभा पञ्चमी स्यात्षष्टीमङ्गलशुक्रयोः
ତୃତୀୟା ଭୂମିପୁତ୍ର (ମଙ୍ଗଳ) ଅଧୀନ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥୀ ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ଅଧୀନ। ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ଅଧୀନରେ ପଞ୍ଚମୀ ଶୁଭ, ଏବଂ ଷଷ୍ଠୀ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶୁକ୍ର ଅଧୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 28
सप्तमी सोमपुत्रेण अष्टमी कुजभास्करौ / नवमी चन्द्रवा(सौ) रेण दशमी तु गुरौ शुभा
ସପ୍ତମୀ ସୋମପୁତ୍ର ଅଧୀନ, ଅଷ୍ଟମୀ କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ) ଓ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଧୀନ। ନବମୀ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଶୁକ୍ର ଅଧୀନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଦଶମୀ ଗୁରୁ (ବୃହସ୍ପତି) ଅଧୀନରେ ଶୁଭ।
Verse 29
एकादश्या गुरुशुक्रौ द्वादश्यां च पुनर्बुधः / त्रयोदशी शुक्रभौमौ शनौ श्रेष्ठा चतुर्दशी
ଏକାଦଶୀରେ ଗୁରୁ ଓ ଶୁକ୍ର ଶୁଭ; ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୁନର୍ବାର ବୁଧ ଶୁଭ। ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଶୁକ୍ର ଓ ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ) ଶୁଭ; ଏବଂ ଶନିବାର ହେଲେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
Verse 30
पौर्णमास्यप्यमावास्या श्रेष्ठा स्याच्च बृहस्पतौ / द्वादशीं दहते भानुः शशी चैकादशीं दहेत्
ଅମାବାସ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଅମାବାସ୍ୟା ବୃହସ୍ପତିବାରେ ପଡ଼େ, ସେହିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ‘ଦହେ’ (ଦୋଷିତ କରେ) ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକାଦଶୀକୁ ‘ଦହେ’।
Verse 31
कुजो दहेच्च दशामीं नवमीं च बुधो दहेत् / अष्टमीं दहते जीवः सप्तमीं भार्गवो दहेत्
କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ) ଦଶମୀ ତିଥିକୁ ‘ଦହେ’ ଏବଂ ବୁଧ ନବମୀକୁ ‘ଦହେ’। ଜୀବ (ବୃହସ୍ପତି) ଅଷ୍ଟମୀକୁ ‘ଦହେ’ ଏବଂ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର) ସପ୍ତମୀକୁ ‘ଦହେ’।
Verse 32
सूर्यपुत्रो दहेत्षष्ठीं गमनाद्यासु नास्ति वै / प्रतिपन्नवमीष्वेव चतुर्दश्यष्टमीषु च
ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଯମ ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିକୁ ‘ଦହେ’; କିନ୍ତୁ ଯାତ୍ରା ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦିନରେ ଏହା ଲାଗୁ ହୁଏନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୋଷ ପ୍ରତିପଦାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନବମୀ ତିଥିମାନଙ୍କରେ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ।
Verse 33
बुधवारेण प्रस्थानं दूरतः परिवर्जयेत् / मेषे कर्कटके षष्ठी कन्यायां मिथुने ऽष्टमी
ବୁଧବାର ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ। ମେଷ ଓ କର୍କଟରେ ଷଷ୍ଠୀ, ଏବଂ କନ୍ୟା ଓ ମିଥୁନରେ ଅଷ୍ଟମୀ (ବର୍ଜ୍ୟ)।
Verse 34
वृषे कुम्भे चतुर्थो च द्वादशी मकरे तुले / दशमी वृश्चिके सिंहे धनुर्मोने चतुर्दशी
ବୃଷ ଓ କୁମ୍ଭରେ ଚତୁର୍ଥୀ (ବର୍ଜ୍ୟ), ମକର ଓ ତୁଳାରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ। ବୃଶ୍ଚିକ ଓ ସିଂହରେ ଦଶମୀ; ଧନୁ ଓ ମୀନରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ (ବର୍ଜ୍ୟ)।
Verse 35
एता दग्धा न गन्तव्यं पीडादिः किल मानवैः / विशाखात्रयमादित्ये पूर्वाषाढात्रये शशी
ଏହି ସମୟଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଦଗ୍ଧ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯାତ୍ରାକୁ ନ ବେରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ପୀଡା ଆଦି ଉପଦ୍ରବ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଖାର ତିନି ପାଦରେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପୂର୍ବାଷାଢାର ତିନି ପାଦରେ ଥିଲେ—ସେ ସମୟ ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 36
धनिष्ठात्रितयं भौमे बुधे वै रेवतीत्रयम् / रोहिण्यादित्रयं जीवे शुक्रे पुष्यात्रयं शिव
ହେ ଶିବେ (ଶୁଭେ)! ମଙ୍ଗଳବାରେ ଧନିଷ୍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ତ୍ରୟ, ବୁଧବାରେ ରେବତୀରୁ ଆରମ୍ଭ ତ୍ରୟ, ଗୁରୁବାରେ ରୋହିଣୀ ଆଦି ତ୍ରୟ, ଏବଂ ଶୁକ୍ରବାରେ ପୁଷ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ତ୍ରୟ—ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 37
शनिवारे वर्जयेच्च उत्तराफल्गुनीत्रयम् / एषु योगेषु चोत्पातमृत्युरोगादिकं भवेत्
ଶନିବାରେ ଉତ୍ତରାଫଲ୍ଗୁନୀର ତ୍ରୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏମିତି ଯୋଗ ହେଲେ ଉତ୍ପାତ, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଆଦି ଅନିଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ।
Verse 38
मूलेर्ऽकः श्रवणे चन्द्रः प्रोष्ठपद्युत्तरे कुजः / कृत्तिकासु बुधश्चैव गुरौ रुद्र पुनर्वसुः
ମୂଳ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଶ୍ରବଣରେ ଚନ୍ଦ୍ର। ଉତ୍ତରପ୍ରୋଷ୍ଠପଦାରେ କୁଜ (ମଙ୍ଗଳ)। କୃତ୍ତିକାରେ ବୁଧ; ‘ଗୁରୁ’ (ପୁଷ୍ୟ) ନକ୍ଷତ୍ରରେ ରୁଦ୍ର; ଏବଂ ପୁନର୍ବସୁରେ ପୁନର୍ବସୁ ଦେବତା ଅଧିଷ୍ଠାତା।
Verse 39
पूर्वफल्गुनी शुक्रे च स्वातिश्चैव शनैश्वरे / एतै चामृतयोगाः स्युः सर्वकार्यप्रसाधकाः
ପୂର୍ବଫଲ୍ଗୁନୀ ଶୁକ୍ର ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସ୍ୱାତୀ ଶନୈଶ୍ଚର ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ—ଏହାକୁ ‘ଅମୃତ-ଯୋଗ’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶୁଭ ସଂଯୋଗ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରେ।
Verse 40
कालं प्रवध्यन्नि?शक्तिदा? नेष्टमन्द? / पर्वादिस्तु ज्ञेयः कालः कालविशारदैः
ସମର୍ଥ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଲୋକେ କାଳକୁ ମାପି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ପର୍ବ ଆଦି ବିଭାଗମାନଙ୍କୁ କାଳବିଦ୍ୟାରେ ପାରଦର୍ଶୀମାନେ ‘କାଳ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 41
एकीकृत्याक्षरान्मात्रं नाम्नोः स्त्रीपुंसयोस्त्रिभिः / भागे द्विशेषे स्त्रीनाशः पुसः स्यादेकशून्ययोः
ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ନାମର ମାତ୍ରା/ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଏକତ୍ର କରି ତିନିରେ ଭାଗ କର। ଶେଷ 2 ହେଲେ ସ୍ତ୍ରୀହାନି; ଶେଷ 1 କିମ୍ବା 0 ହେଲେ ପୁରୁଷହାନି ଜଣାଏ।
Verse 42
विष्कम्भे घटिकाः पञ्च शूले सप्त प्रकीर्तिताः / षड्गण्डे चातिगण्डे च नव व्याघातवज्रयोः
ବିଷ୍କମ୍ଭରେ ପାଞ୍ଚ ଘଟିକା, ଶୂଳରେ ସାତ କୁହାଯାଇଛି; ଷଡ୍ଗଣ୍ଡ ଓ ଅତିଗଣ୍ଡରେ ଛଅ, ଏବଂ ବ୍ୟାଘାତ ଓ ବଜ୍ରରେ ନଅ (ଘଟିକା) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 43
व्यतीपाते च परिघे वैधृते च दिनेदिने / एतै मृत्युयुता ह्येषु सर्वकर्माणि वर्जयेत्
ବ୍ୟତୀପାତ, ପରିଘ ଓ ବୈଧୃତି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ—ଦିନେଦିନେ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମୃତ୍ୟୁସଂଯୁକ୍ତ ଅଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ ସେଥିରେ ସମସ୍ତ (ମୁଖ୍ୟ) କର୍ମ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 44
हस्तेर्ऽकश्च गुरुः पुष्ये अनुराधा बुधे शुभा / रोहिणी च शनौ श्रेष्ठा सौमं सोमेन वै शुभम्
ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭଦାୟକ; ପୁଷ୍ୟରେ ଗୁରୁ ଅତି ଶୁଭ; ଅନୁରାଧାରେ ବୁଧ ଶୁଭ। ରୋହିଣୀରେ ଶନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଫଳ ଚନ୍ଦ୍ରାଧୀନ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ହୁଏ।
Verse 45
शुक्रे च रेवती श्रेष्ठा अश्विनी मङ्गले शुभा / एतेषु सिद्धियोगा वै सर्वदोषविनाशनाः
ଶୁକ୍ରବାରେ ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଙ୍ଗଳବାରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ଶୁଭ। ଏହି ସଂଯୋଗମାନେ ସିଦ୍ଧି-ଯୋଗ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ।
Verse 46
भार्गवे भपरणी चैव सोमे चित्रा वृषध्वज ! / भौमे चै वोत्तराषाढा धनिष्ठा च बुधे हर !
ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ)! ଶୁକ୍ର ପାଇଁ ଭରଣୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଚିତ୍ରା, ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉତ୍ତରାଷାଢା ଏବଂ ବୁଧ ପାଇଁ ଧନିଷ୍ଠା ନକ୍ଷତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ହେ ହର।
Verse 47
गरौ शतभिषा रुद्र ! शुक्रे वै रोहिणी तथा / शनौ च रेवती शम्भो ! विषयोगाः प्रकीर्तिताः
ହେ ରୁଦ୍ର, ହେ ଶମ୍ଭୋ! ଗୁରୁବାରେ ଶତଭିଷା, ଶୁକ୍ରବାରେ ରୋହିଣୀ, ଶନିବାରେ ରେବତୀ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବିଷ-ଯୋଗ’ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଭ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 48
पुष्यः पुनर्वसुश्चैव रेवती चित्रया सह / श्रवणं च धनिष्ठा च हस्ताश्वनीमृगास्तथा
ପୁଷ୍ୟ, ପୁନର୍ବସୁ, ଏବଂ ଚିତ୍ରା ସହିତ ରେବତୀ; ତଥା ଶ୍ରବଣ, ଧନିଷ୍ଠା, ହସ୍ତ, ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ ମୃଗଶିରା ମଧ୍ୟ।
Verse 49
कुर्याच्छतभिषायां च जातकर्मादि मानवः / विशाखा चोत्तरात्रीणि मघार्द्रा भरणी तथा / आश्लेषा कृत्तिका रुद्र ! प्रस्थाने मरणप्रदाः
ମନୁଷ୍ୟ ଶତଭିଷା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଜାତକର୍ମ ଆଦି ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ହେ ରୁଦ୍ର! ଯାତ୍ରା-ପ୍ରସ୍ଥାନରେ ବିଶାଖା, ଉତ୍ତରତ୍ରୟ, ମଘା, ଆର୍ଦ୍ରା, ଭରଣୀ, ଆଶ୍ଳେଷା ଓ କୃତ୍ତିକା—ମରଣପ୍ରଦ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଭ) କୁହାଯାଇଛି।
Frequently Asked Questions
The chapter highlights sets including Aśvinī, Maitra (Anurādhā), Revatī; Mṛgaśīrṣa, Mūla, Punarvasu; and also Puṣya, Hastā, and Jyeṣṭhā as especially auspicious for departure.
Amṛta-yogas are named auspicious alignments that help undertakings succeed; the text cites combinations such as Pūrvaphalgunī joined with Venus and Svātī joined with Saturn as accomplishment-supporting.
The chapter warns against undertaking major actions during Vyatīpāta, Parigha, and Vaidhṛti, and also identifies specific viṣa-yogas (e.g., Śatabhiṣā on Thursday, Rohiṇī on Friday, Revatī on Saturday).
It is a rule that certain planets ‘burn’ specific lunar days, making them fault-prone for particular undertakings; the chapter lists multiple dagdha relationships (e.g., Sun burning Dvādaśī, Moon burning Ekādaśī) and applies them especially to travel cautions.
The text distinguishes saṃskāra suitability from travel suitability: it approves Śatabhiṣā for jāta-karma and similar rites, while separately listing nakṣatras that can be ‘death-giving’ for departure, showing that muhurta rules are action-specific.