Adhyaya 53

Verse 1

नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच / एवं ब्रह्माब्रवीच्छ्रुत्वा हरेरष्टनिधींस्तथा / तत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ

ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ (ନାମ)। ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ହରିଙ୍କ ଅଷ୍ଟନିଧି ବିଷୟ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ; ସେଥିରେ ପଦ୍ମ ଓ ମହାପଦ୍ମ, ଏବଂ ମକର ଓ କଚ୍ଛପ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 2

मुकुन्दकु(न) न्दौ नीलश्च शङ्खश्चैवापरो निधिः / सत्यामृद्धौ भवन्त्येते स्वरूपं कथयाम्यहम्

ମୁକୁନ୍ଦ, କୁନ୍ଦ, ନୀଳ, ଶଙ୍ଖ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ନିଧି—ଏମାନେ ସତ୍ୟଯୁଗର ସମୃଦ୍ଧିକାଳରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ କହୁଛି।

Verse 3

पद्मेन लक्षितश्चैव सात्त्विको जायते नरः / दाक्षिण्यसारः पुरुषः सुवर्णादिकसंग्रहम्

ପଦ୍ମଚିହ୍ନରେ ଲକ୍ଷିତ ନର ନିଶ୍ଚୟ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ୱଭାବରେ ଜନ୍ମେ—ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟ ଓ କରୁଣାର ସାର—ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ଧନସଂଗ୍ରହ ପାଏ।

Verse 4

रुप्यादि कुर्याद्दद्यात्तु यतिदैवादियज्वनाम् / महापद्माङ्कितो दद्याद्धनाद्यं धार्मिकाय च

ରୂପ୍ୟାଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଯତିମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ମହାପଦ୍ମଚିହ୍ନିତ ଧନାଦି ମଧ୍ୟ ଧାର୍ମିକଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର।

Verse 5

नीधी पद्ममहापद्मौ सात्त्विकौ पुरुषौ स्मृती / मकरेणाङ्कितः खड्गबाणकुन्तादिसंग्रही

ନିଧି, ପଦ୍ମ ଓ ମହାପଦ୍ମ—ଏମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୁରୁଷ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ମକରଚିହ୍ନିତ (ଏକ) ଖଡ୍ଗ, ବାଣ, କୁନ୍ତ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରର ସଂଗ୍ରାହକ।

Verse 6

दद्याच्छ्रुताय मैत्रीं च याति नित्यं च राजभिः / द्रव्यार्थं शत्रुणा नाशं संग्रामे चापि संव्रजेत्

ଶ୍ରୁତିମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ମୈତ୍ରୀ ପୋଷଣ କର; ରାଜମାନଙ୍କ (କ୍ଷମତାଧାରୀମାନଙ୍କ) ସହ ନିତ୍ୟ ସଙ୍ଗତି ରଖ। ଧନାର୍ଥେ ଶତ୍ରୁହସ୍ତେ ନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇପାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିପଡ଼ିପାରେ।

Verse 7

मकरः कच्छपश्चैव तामसौ तु निधी स्मृतौ / कच्छपी विश्वसेन्नैव न भुङ्केन (ना) ददाति च

‘ମକର’ ଓ ‘କଚ୍ଛପ’—ଏ ଦୁଇଟି ତାମସ ନିଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘କଚ୍ଛପୀ’ କାହାକୁ ଭରସା କରେନାହିଁ, ଖାଏନାହିଁ, ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ।

Verse 8

निधानमुर्व्यां कुरुते निधिः सोप्येकपूरुषः / राजसेनमुकुन्देन लक्षिता राज्यसंग्रही

ନିଧି ପୃଥିବୀରେ ଧନନିଧାନ ପୋତେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ନିଧାନ ଶେଷେ ଏକ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର ହୁଏ। ରାଜସେନା ଓ ରାଜଦୂତ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ ତାହା ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ/ଜବତ ହୁଏ।

Verse 9

भुक्तभोगो गायनेभ्यो दद्याद्वेश्यादिकासु च / रजस्तमोमयो नन्दी आधारः स्यात्कुलस्य च

ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଏ ଏବଂ ବେଶ୍ୟା ଆଦିରେ ଧନ ବ୍ୟୟ କରେ। ରଜ-ତମରେ ଆବୃତ ଏମିତି ଲୋକ କୁଳର କେବଳ ଲୌକିକ ‘ଆଧାର’ ହୁଏ, ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ଧାରକ ନୁହେଁ।

Verse 10

स्तुतः प्रीतो भवति वै बहुभार्या भवन्ति च / पूर्वमित्रेषु शैथिल्यं प्रीतिमन्यैः करोति च

ପ୍ରଶଂସା ପାଇଲେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରୀତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନେକ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ କରିନେଇପାରେ। ପୂର୍ବମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଶିଥିଳ ହୁଏ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରୀତି ବଢ଼ାଏ।

Verse 11

नीलन चाङ्कितः सत्त्वतेजसा संयुतो भवेत् / वस्त्रधान्यादिसंग्राही तडागादि करोति च

ନୀଳଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱଜ ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ ସେ ବସ୍ତ୍ର, ଧାନ୍ୟ ଆଦି ସଂଗ୍ରହ କରେ; ଏବଂ ତଡ଼ାଗ ଆଦି ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରାଏ।

Verse 12

त्रिपू(पौ) रुषो निधिश्चैव आम्रारामादि कारयेत् / एकस्य स्यान्निधिः शङ्खः स्वयं भुङ्क्ते धनादि(न्त)कम्

ନିଧି (ଧନକୋଷ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଆମ୍ରବାଗ ଆଦି ମଧ୍ୟ କରାଇବା ଉଚିତ। କାହାକୁ ‘ନିଧି’ ଶଙ୍ଖ ହୋଇପାରେ; ସେଇ ନିଜେ ଧନ ଆଦି ଫଳ ଦିଏ।

Verse 13

कदन्नभुक्परिजनो न च शोभनवस्त्रधृक् / स्वपोषणपरः शङ्खी दद्यात्परनरे वृथा

ଯାହାର ପରିଜନ ନିକୃଷ୍ଟ ଅନ୍ନ ଖାଆନ୍ତି, ଯିଏ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯିଏ କେବଳ ନିଜ ପୋଷଣରେ ଲଗ୍ନ—ଏମିତି କୃପଣ ଅନ୍ୟକୁ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦାନ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 14

मिश्रावलोकनान्मिश्रस्वभावफलदायिनः / निधीनां रूपमुक्तं तु हरिणापि हरादिके / हरिर्भुवनकोशादि यथोवाच तथा वदे

ମିଶ୍ର ଅବଲୋକନ ହେତୁ ସେମାନେ ମିଶ୍ର ସ୍ୱଭାବର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ‘ନିଧି’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ଧନର ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ହରି ହର ଆଦିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ହରି ଭୁବନ-କୋଶ ଆଦି ଯେପରି କହିଥିଲେ ସେପରି ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।