Adhyaya 42
Pavitrāropaṇa-vidhi (Rite of Investing/Offering the Pavitra Sacred Thread)
ଆଚାରମୂଳକ ଉପଦେଶକୁ ଅନୁସରି ହରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୈବ ସଂଶୋଧନ ଓ ରକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ‘ପବିତ୍ରାରୋପଣ-ବିଧି’ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୂଜାରେ ବିଘ୍ନ ନ ହୁଏ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ/ସାଧକ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ଦୀକ୍ଷିତ (ପୁତ୍ରକ, ସମୟୀ ଆଦି) କେଉଁ ମାସ-ତିଥିରେ କରିବେ, କେଉଁ ସାମଗ୍ରୀ ନେବେ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ରୌପ୍ୟ/ତାମ୍ର ଓ କପାସ ସୂତା—ଶ୍ରେଷ୍ଠତଃ ଅବିବାହିତ କନ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ), ସୂତା ମୋଡ଼ି ତ୍ରିଗୁଣ କରିବା, ଗଠିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି। ସୂତାର ‘ତନ୍ତୁ-ଦେବତା’, ଜପସଂଖ୍ୟା, ଗଠି ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରୁ ସର୍ବମୁଖୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାମିତ ଗଠିଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ବିସ୍ତାରିତ—ସ୍ନାନ, ଉପଚାର, ଦିଗରେ ରକ୍ଷାଦ୍ରବ୍ୟ-ନ୍ୟାସ, ଘର ଚାରିପାଖେ ସୂତା ବାନ୍ଧିବା ଓ ଛିଦ୍ରିତ ରକ୍ଷକ ସ୍ଥାପନ, ହୋମ ଓ ଭୂତବଳି, ଆବାହନ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ତାପରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାପନ। ଶେଷରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ-ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱ-ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ମନ୍ତ୍ରନମସ୍କାର, ତ୍ରୁଟିଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରାର୍ଥନା, ଅଗ୍ନିସମର୍ପଣ, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ବିସର୍ଜନ—ଏହା ଆଗାମୀ କ୍ରିୟାଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ବିଘ୍ନନିବାରଣ-ସମାପନ କର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଢାଞ୍ଚା ସ୍ଥାପନ କରେ।
Shlokas
Verse 1
नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः हरिरुवाच / पवित्रारोपणं वक्ष्ये सिवस्याशिवनाशनम् / आचार्यः साधकः कुर्यात्पुत्रकः समयी हर
ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ହରି କହିଲେ—“ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପବିତ୍ରାରୋପଣର ବିଧି ମୁଁ କହୁଛି; ଏହା ଅଶିବ (ଅମଙ୍ଗଳ) କୁ ନାଶ କରେ। ହେ ହର, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ସାଧକ କରୁ; ତଥା ପୁତ୍ରକ ଓ ସମୟୀ ମଧ୍ୟ କରୁ।”
Verse 2
संवत्सरकृतां पूजां विघ्नेशो हरते ऽन्यथा / आषाढे श्रावणे माघे कुर्याद्भाद्रपदे ऽपि वा
ନହେଲେ ବିଘ୍ନେଶ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି କରାଯାଇଥିବା ପୂଜାକୁ ହରଣ (ନିଷ୍ଫଳ) କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଆଷାଢ଼, ଶ୍ରାବଣ, ମାଘ କିମ୍ବା ଭାଦ୍ରପଦରେ ମଧ୍ୟ ଏହା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
सौवर्णरौप्यताम्रं च सूत्रं कार्पासिकं क्रमात् / ज्ञेयं कुजादौ संग्राह्यं कन्यया कर्तितं च यत्
କ୍ରମକ୍ରମେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ, ତାମ୍ରର ସୂତ୍ର ଏବଂ କାର୍ପାସିକ (କପାସ) ସୂତ୍ର ମଧ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଜାଣିବା ଯେ କୁଜବାର (ମଙ୍ଗଳବାର) ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସଂଗ୍ରହ କରିବେ, ଏବଂ କନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି/ମୋଡ଼ା ସୂତ୍ର ବିଶେଷ ଗ୍ରାହ୍ୟ।
Verse 4
त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य ततः कुर्यात्पवित्रकम् / ग्रन्थयो वामदेवेन सत्येन क्षालयेच्छिव
ତ୍ରିଗୁଣ କରି ପୁନଃ ତ୍ରିଗୁଣୀକୃତ କରି ପବିତ୍ରକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଶିବ, ବାମଦେବ ଓ ସତ୍ୟ-ମନ୍ତ୍ରରେ ଗ୍ରନ୍ଥି (ଗାଠ) ଶୋଧନ କର।
Verse 5
अघोरेण तु संशोध्य बद्धस्तत्पुरुषाद्भवेत् / धूपयेदीशमन्त्रेण तन्तुदेवा इति (मे) स्मृताः
ଅଘୋର-ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୋଧନ କରି ପରେ ତନ୍ତୁ (ସୂତ୍ର) ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ; ବନ୍ଧନ ତତ୍ପୁରୁଷ-ମନ୍ତ୍ରରେ ହେଉ। ପଛରେ ଈଶ-ମନ୍ତ୍ରରେ ଧୂପ ଅର୍ପଣ କର—ଏମାନେ ‘ତନ୍ତୁ-ଦେବ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 6
ॐ कारश्चन्द्रमा वह्निर्ब्रह्ना नागः शिखिध्वजः / रविर्विष्णुः शिवः प्रोक्तः क्रमात्तन्तुषु देवताः
ତନ୍ତୁମାନଙ୍କରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ଘୋଷିତ—ଓଂକାର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମା, ନାଗ, ଶିଖିଧ୍ୱଜ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ), ରବି, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ।
Verse 7
अष्टोत्तरशतं कुर्यात्पञ्चाशत्पञ्चविंशतिम् / रुद्रो ऽत्तमादि विज्ञेयं मानं च ग्रन्थयो दश
ଜପ/କ୍ରିୟା ୧୦୮ ଥର—ନହେଲେ ୫୦, କିମ୍ବା ୨୫ ଥର କରିବା ଉଚିତ। ‘ରୁଦ୍ରୋତ୍ତମ’ ଆଦିକୁ ପ୍ରମାଣ-ମାନ ଭାବେ ଜାଣ; ଗ୍ରନ୍ଥି-ମାନ ଦଶ (ଏକକ) କୁହାଯାଇଛି।
Verse 8
चतुरङ्गुलान्तराः स्युर्ग्रन्थिनामानि च क्रमात् / प्रकृतिः पौरुषी वीरा चतुर्थो चापराजिता
ଗାଠଗୁଡ଼ିକ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଅନ୍ତରରେ ରହିବ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କ୍ରମେ—ପ୍ରକୃତି, ପୌରୁଷୀ, ବୀରା, ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅପରାଜିତା।
Verse 9
जया च विजया रुद्रा अजिता च सदाशिवा / मनोन्मनी सर्वमुखी द्व्यङ्गुलाङ्गुलतो ऽथवा
ଜୟା ଓ ବିଜୟା, ରୁଦ୍ରା, ଅଜିତା ଓ ସଦାଶିବା; ତଥା ମନୋନ୍ମନୀ ଓ ସର୍ବମୁଖୀ—ଏମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ; ଏବଂ ପବିତ୍ରକ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 10
रञ्जयेत्कुङ्कुमाद्यैस्तु कुर्याद्रन्धैः पवित्रकम् / सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां शुक्लपक्षे तथेतरे
କୁଙ୍କୁମ ଆଦିଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ରଙ୍ଗାଇ, ଗାଠ ସହିତ ପବିତ୍ରକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀ କିମ୍ବା ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ, ଏବଂ ସେହିପରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
क्षीरादिभिश्च संस्नाप्य लिङ्गं गन्धादिभिर्यजेत् / दद्याद्रन्धपवित्रं तु आत्मने ब्रह्मणे हर
କ୍ଷୀର ଆଦିଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଗନ୍ଧ ଆଦି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ରନ୍ଧ୍ର-ପବିତ୍ରକକୁ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
पुष्पं गन्धयुतं दद्यान्मूलेनेशानगोचरे / पूर्वे च दण्डकाष्ठं तु उत्तरे चामलकीफलम्
ଇଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ମୂଳ ନିକଟେ ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପ ରଖିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବରେ ଦଣ୍ଡକାଷ୍ଠ, ଏବଂ ଉତ୍ତରରେ ଆମଳକୀ ଫଳ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 13
मृत्तिकां पश्चिमे दद्याद्दक्षिणे भस्म भूतयः / नैरृतेह्यगुरुं दद्याच्छिखामन्त्रेण मन्त्रवित्
ପଶ୍ଚିମରେ ମୃତ୍ତିକା (ଶୁଦ୍ଧିମାଟି) ରଖିବା ଉଚିତ, ଦକ୍ଷିଣରେ ଭୂତଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଭସ୍ମ ରଖିବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରବିତ୍ ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଶିଖାମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଅଗୁରୁ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 14
वायव्यां सर्षपं दद्यात्कवचेन वृषध्वज / गृहं संवेष्ट्य सूत्रेण दद्याद्रन्धपवित्रकम्
ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ)! ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ ରକ୍ଷାକବଚ ଭାବେ ସରିଷ ଅର୍ପଣ କର। ଘରକୁ ସୂତ୍ରରେ ଘେରି, ଦ୍ୱାର-ରନ୍ଧ୍ରରେ ରନ୍ଧପବିତ୍ରକ (ଶୁଭ ରକ୍ଷକ ଛାଣି) ଦେଉ/ସ୍ଥାପନ କର।
Verse 15
होमं कृत्वा ग्नेय दत्त्वा दद्याद्भूतबलिं तथा / आमन्त्रितो ऽसि देवेश गणैः सार्धं महेश्वर
ହୋମ କରି ଅର୍ପଣୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଭୂତବଲି ମଧ୍ୟ ଦେବ। ପରେ ପ୍ରାର୍ଥନା—“ହେ ଦେବେଶ! ହେ ମହେଶ୍ୱର! ଗଣସହିତ ଆପଣ ଆମନ୍ତ୍ରିତ।”
Verse 16
प्रातस्त्वां पूजयिष्यामि अत्र सन्निहितो भव / निमन्त्र्यानेन तिष्ठेत्तु कुर्वन् गीतादिकं निशि
“ପ୍ରାତଃକାଳେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିବି; ଆପଣ ଏଠାରେ ସନ୍ନିହିତ ରୁହନ୍ତୁ।” ଏଭଳି ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ରାତିରେ ଜାଗି ଭଜନ-ଗୀତ ଆଦି କରିବ।
Verse 17
मन्त्रितानि पवित्राणि स्थापयेद्देवपार्श्वतः / स्नात्वादित्यं चतुर्दश्यां प्राग्रुद्रं च प्रपूजयेत्
ମନ୍ତ୍ରସଂସ୍କୃତ ପବିତ୍ରସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କର। ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କର।
Verse 18
ललाटस्थं विश्वरूपं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत् / अस्त्रेण प्रोक्षितान्येवं हृदयेनार्चितान्यथ
ଲଲାଟସ୍ଥ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜା କର। ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ପରେ ହୃଦୟମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନ କର।
Verse 19
संहितामन्त्रितान्येव धूपितानि समर्पयेत् / शिवतत्त्वात्मकं चादौ विद्यातत्त्वात्मकं ततः
ସଂହିତା-ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଧୂପରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ଅର୍ପଣ କରିବ—ପ୍ରଥମେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱରୂପେ, ପରେ ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱରୂପେ।
Verse 20
आत्मतत्त्वात्मकं पश्चाद्देवकाख्यं ततोर्ऽचयेत् / ॐ हौं हौं शिवतत्त्वाय नमः / ॐ हीं(हीः) विद्यातत्त्वाय नमः
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରୂପକୁ ପୂଜି ସାରି, ପରେ ‘ଦେବକ’ ନାମକ ଦିବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ। (ଜପ:) “ॐ ହୌଂ ହୌଂ ଶିବତତ୍ତ୍ୱାୟ ନମଃ। ॐ ହୀଂ (ହୀଃ) ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱାୟ ନମଃ।”
Verse 21
ॐ हां (हौः) आत्मतत्त्वाय नमः / ॐ हां हीं हूं क्षैं सर्वतत्त्वाय नमः / कालात्मना त्वया देव यद्दृष्टं मामके विधौ
“ॐ ହାଂ (ହୌଃ) ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱାୟ ନମଃ। ॐ ହାଂ ହୀଂ ହୂଂ କ୍ଷୈଂ ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱାୟ ନମଃ।” ହେ ଦେବ! କାଳସ୍ୱରୂପ ତୁମେ ମୋର ବିଧିରେ ଯାହା ଦର୍ଶାଇଛ, ତାହାକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 22
कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं हुतं गुप्त च यत्कृतम् / सर्वात्मनात्मना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया
ହେ ଶମ୍ଭୋ! ଯାହା କିଛି କରାଗଲା—କ୍ଲେଶରେ, ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ି, ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରି, କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତରେ—ସେ ସବୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାରେ, ସର୍ବାତ୍ମା ତୁମେ ନିଜେ, ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ।
Verse 23
पूरयपूरय मखव्रतं तन्नियमेश्वराय सर्वतत्त्वात्मकाय सर्वकारणपालिताय ॐ हां हीं हूं हैं हौं शिवाय नमः
“ପୂରଣ କର—ପୂରଣ କର ଏହି ମଖବ୍ରତ ଓ ତାହାର ନିୟମମାନ; ନିୟମେଶ୍ୱର, ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱାତ୍ମକ, ସର୍ବକାରଣପାଳକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ (ଅର୍ପଣ)। ॐ ହାଂ ହୀଂ ହୂଂ ହୈଂ ହୌଂ ଶିବାୟ ନମଃ।”
Verse 24
पूर्वैरनेन यो दद्यात्पवित्राणां चतुष्टयम् / दत्त्वा वह्नेः (वरे) पवित्रं च गुरवे दक्षिणां दिशेत्
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ଯେ ଚାରିଟି ‘ପବିତ୍ର’ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି (ବିଧିପୂର୍ବକ) ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଉ।
Verse 25
बलिं दत्त्वा द्विजान् भोज्य चण्डं प्राच्यै विसर्जयेत्
ବଲି ଅର୍ପଣ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ) ଭୋଜନ କରାଇ, ଚଣ୍ଡକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସର୍ଜନ କରିବ।
Frequently Asked Questions
The chapter places specific presiding deities ‘in the threads’ in a stated order—Oṃkāra, Moon, Fire, Brahmā, Nāga, Kārttikeya, Sun, Viṣṇu, and Śiva—so the pavitra becomes a sanctified support of worship. Invoking them sacralizes the cord as a carrier of cosmic and protective powers, aligning the offering with a deity-filled ritual body rather than a mere material thread.
Measured spacing and named knots function as a formal ritual grammar: the pavitra is structured into discrete sanctified nodes, each identified and invoked, so the rite is repeatable, auditable, and symbolically ordered. This also supports the chapter’s emphasis on removing defects—precision in measure and naming reduces ritual ambiguity and strengthens saṅkalpa (vow-intent).
It includes explicit prayers asking Śambhu to purify whatever was done with strain, abandoned midway, offered into fire, or performed in secret—requesting that the all-pervading Self, through the ‘power of the purifier’ (pavitra), rectify deficiencies. This is a built-in prāyaścitta-like closure to ensure ritual wholeness.