Adhyaya 238
Yoga’s Limbs and Dharma as the Ground of Liberation
ଆଚାରଖଣ୍ଡର ବ୍ୟବହାରିକ ସଦାଚାର-ଶିକ୍ଷାକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ଭଗବାନ ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅହିଂସା ହେଉଛି ହିଂସା-ନିବୃତ୍ତି, ସତ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର ସତ୍ୟବଚନ, ଅସ୍ତେୟ ହେଉଛି ଅଦତ୍ତ ବସ୍ତୁ ନ ନେବା। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଦେହ‑ମନ‑ବାଣୀରେ କାମଭୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ, ଅପରିଗ୍ରହ ଦୁଃଖକାଳରେ ମଧ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ‑ସଞ୍ଚୟ ନ କରିବା। ନିୟମରେ ବାହ୍ୟ‑ଆନ୍ତର ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ ଦେହକ୍ଲେଶ ନୁହେଁ—ଏକାଗ୍ରତାକେନ୍ଦ୍ରିକ ସାଧନା; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଜପଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି। ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ସ୍ମରଣ, ପୂଜାକୁ ଧ୍ୟାନରୂପ ଭକ୍ତି ଭାବେ କହି ସ୍ୱସ୍ତିକ, ପଦ୍ମ, ଅର୍ଧାସନ ଆଦି ଆସନର ସହାୟତା ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣ‑ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ଶ୍ୱାସସଂଯମ ଓ ଅସତ୍ ବିଷୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟାହାର/ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीभगवानुवाच / यमश्च नियम।पार्थ आसनं प्राणसंयमः / प्रत्याहारस्तथा ध्यानं धारणार्जुन सप्तमी
ଏହା ଦୁଇଶେ ଅଠତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ, ଯମ ଓ ନିୟମ; ଆସନ ଓ ପ୍ରାଣସଂଯମ; ତଥା ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧ୍ୟାନ ଓ ଧାରଣା—ହେ ଅର୍ଜୁନ, ଏହି ସାତଟି ଯୋଗାଙ୍ଗ।
Verse 2
समाधिरिति चाष्टाङ्गो योग उक्तो विमुक्तये / कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा
ସମାଧିସହିତ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଯୋଗ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଉପଦେଶିତ; ଏବଂ ସର୍ବଦା ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ଶୁଚିତା ଓ ଦୟା/ଅହିଂସା ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 3
हिंसाविरामको धर्मो ह्याहिंसा परमं सुखम् / विधिना या भवेद्धिंसा सा त्वहिंसा प्रकीर्तिता
ଧର୍ମ ହେଉଛି ଯାହା ହିଂସାକୁ ନିବାରେ; ନିଶ୍ଚୟ ଅହିଂସା ପରମ ସୁଖ। ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ଯାହା ହିଂସା ପରି ଦିଶେ, ସେହି କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 4
सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् / प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः
ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ, ପ୍ରିୟ ବଚନ କହିବା ଉଚିତ; ଅପ୍ରିୟ କଠୋର ସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ପ୍ରିୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମ।
Verse 5
यच्चद्रव्यापहरणं चौर्याद्वाथ बलेन वा / स्तेयं तस्यानाचरणमस्तेयं धर्मसाधनम्
ଅନ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ ଅପହରଣ—ଚୋରିରେ କିମ୍ବା ବଳପୂର୍ବକ—ଏହାକୁ ସ୍ତେୟ (ଚୌର୍ୟ) କୁହାଯାଏ। ତାହା ନ କରିବା ହେଉଛି ଅସ୍ତେୟ, ଏବଂ ଏହା ଧର୍ମସାଧନର ଉପାୟ।
Verse 6
कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा / सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते
କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାଣୀରେ—ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସଦା ଓ ସର୍ବତ୍ର—ମୈଥୁନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
Verse 7
द्रव्याणामप्यनादानमापत्स्वपि तथेच्छया / अपरिग्रहमित्याहुस्तं प्रयत्नेन वर्जयेत्
ଆପତ୍କାଳରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ଅପରିଗ୍ରହ’ କହନ୍ତି; ତାହାର ବିପରୀତ ସଂଗ୍ରହ-ଲୋଭକୁ ଯତ୍ନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
द्विधा शौचं मृज्जलाभ्यां बाह्य भावादथान्तरात् / यदृच्छालाभतस्तुष्टिः सन्तोषः सुखलक्षणम्
ଶୌଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ମୃତ୍ତିକା/ଭସ୍ମ ଓ ଜଳଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି, ଭାବଶୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି। ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ତୃପ୍ତି—ସେଇ ସନ୍ତୋଷ, ସେଇ ସୁଖର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 9
मनसश्चैन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः / शरीरशोषणं वापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः
ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଏକାଗ୍ରତା ହେଉଛି ପରମ ତପ; କୃଚ୍ଛ୍ର-ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ବ୍ରତଦ୍ୱାରା କେବଳ ଶରୀରକୁ କ୍ଷୀଣ କରିବା ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।
Verse 10
वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजप बुधाः / सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते
ବେଦାନ୍ତ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ, ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଆଦିର ଜପଦ୍ୱାରା ଯେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧିକର ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 11
स्तुतिस्मरणपूजादिवाङ्मनः कायकर्मभिः / अनिश्चला हरौ भक्तिरेतदीश्वरचिन्तनम् / आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा
ସ୍ତୁତି, ସ୍ମରଣ, ପୂଜା ଆଦି ବାକ୍‑ମନ‑କାୟ କର୍ମଦ୍ୱାରା ହରିରେ ଯେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେହି ଈଶ୍ୱର‑ଚିନ୍ତନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ପାଇଁ ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ, ପଦ୍ମାସନ ଓ ଅର୍ଧାସନ କଥିତ।
Verse 12
प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम् / इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु त्वसत्स्विव
ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ନିଜ ଦେହଜ ଜୀବନ‑ବାୟୁ; ତାହାର ଆୟାମ ଅର୍ଥାତ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ‑ନିରୋଧ ହିଁ ପ୍ରାଣାୟାମ। ଏବଂ ଅସତ୍ ପରି ଥିବା ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Frequently Asked Questions
Because dharma is framed as purity and harmlessness across speech, mind, and action. Speech that is true but injurious violates the non-harming orientation, so truth must be joined with what is pleasing.
Prāṇāyāma is defined not only as restraining the life-wind but also as checking the senses as they move among sense-objects. This directly supports pratyāhāra (withdrawal), preparing the mind for dhāraṇā and dhyāna.