Adhyaya 236

Verse 1

नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीभगवानुवाच / आत्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः / अद्वैतं साङ्ख्यमित्याहुर्योगस्तत्रैकचित्तता

ଏହା ଦୁଇଶେ ଛତ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଶୁଣ; ମୁଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପ୍ରବଚନ କରିବି। ଏହାକୁ ଅଦ୍ୱୈତ ଓ ସାଂଖ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଏଥିରେ ଯୋଗ ହେଉଛି ଚିତ୍ତର ଏକାଗ୍ରତା।

Verse 2

अद्वैतयोगसम्पन्नास्ते मुच्यन्ते ऽतिबन्धनात् / अतीतारब्धमागामि कर्म नश्यति बोधतः

ଅଦ୍ୱୈତ-ଯୋଗରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଲୋକେ ଅତିଦୃଢ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସତ୍ୟ ବୋଧ ଦ୍ୱାରା ଅତୀତ ସଞ୍ଚିତ ଓ ଆଗାମୀ କର୍ମ ନଶିଯାଏ।

Verse 3

सद्विचारकुठारेण च्छिन्नसंसारपादपः / ज्ञानवैराग्यतीर्थेन लभते वैष्णवं पदम्

ସଦ୍ବିଚାରର କୁଠାର ଦ୍ୱାରା ସେ ସଂସାର-ବୃକ୍ଷକୁ ଛେଦ କରେ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ସେ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 4

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च माया त्रिपुरमुच्यते / अत्रैवान्तर्गतं सर्वं शाश्वते नाद्वये पदे

ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ଏହି ମାୟାକୁ ‘ତ୍ରିପୁର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏ ସବୁ ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ, ଅଦ୍ୱୟ ପଦରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ।

Verse 5

नामरूपक्रियाहीनं सर्वं तत्परमं पदम् / जगत्कृत्वेश्वरो ऽनन्तं स्वयमत्र प्रविष्टवान्

ସେ ପରମ ପଦ ନାମ-ରୂପ-କ୍ରିୟାହୀନ। ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି ଅନନ୍ତ ଈଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 6

वेदाहमेतं पुरुषं चिद्रूपं तमसः परम् / सो ऽहमस्मीति मोक्षाय नान्यः पन्था विमुक्तये

ମୁଁ ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ—ଯିଏ ଚିଦ୍ରୂପ, ତମସ (ଅଜ୍ଞାନ) ଠାରୁ ପରେ। ‘ସୋଽହମ୍’ ବୋଧ ହିଁ ମୋକ୍ଷ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମୁକ୍ତିର ଅନ୍ୟ ପଥ ନାହିଁ।

Verse 7

श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानानां चैव साधनम् / यज्ञदानतपस्तीर्थवेदैर्मुक्तिर्न लभ्यते

ଶ୍ରବଣ, ମନନ ଓ ଧ୍ୟାନ—ଏହିମାନେ ଜ୍ଞାନର ସାଧନ। କେବଳ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ତୀର୍ଥ ଓ ବେଦପାଠ ମାତ୍ରରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 8

त्यागेन केनचिद्ध्यानपूजाकर्मादिभिर्यथा / द्विविधं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च

ଯେପରି କେହି ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା, କର୍ମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କଥା କହନ୍ତି, ସେପରି ବେଦବଚନ ଦ୍ୱିବିଧ—‘କର୍ମ କର’ ଏବଂ ‘ତ୍ୟାଗ କର’ ମଧ୍ୟ।

Verse 9

यज्ञादयो विमुक्तानां निष्कामानां विमुक्तये / अन्तः करणशुद्ध्यर्थमूचुरेवात्र केचन

ଏଠାରେ କେତେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କହନ୍ତି—ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମ ନିଷ୍କାମ ଓ ବିରକ୍ତ ଜନଙ୍କ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ପ୍ରଧାନତଃ ଅନ୍ତଃକରଣ-ଶୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ବିଧିତ।

Verse 10

एकेन जन्मना ज्ञानन्मुक्तिर्न द्वैतभाविनाम् / योगभ्रष्टाः कुयोगाश्च विप्रा योगिकुलोद्भवाः

ଦ୍ୱୈତଭାବ ଧରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏକ ଜନ୍ମରେ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯୋଗିକୁଳଜ ଵିପ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇପାରନ୍ତି, ଏବଂ କେହି କୁଯୋଗରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

Verse 11

कर्मणा बध्यते जन्तुर्ज्ञानान्मुक्तो भवाद्भवेत् / आत्मज्ञानन्त्वाश्रयेद्वै अज्ञानं यदतो ऽन्यथा

ଜୀବ କର୍ମଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ସଂସାର-ଭବରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ରୟ କର; ତାହାର ବିପରୀତ ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ବନ୍ଧନହେତୁ।

Verse 12

यदा सर्वे विमुच्यन्ते कामा येस्यहृदि स्थिताः / तदामृतत्वमाप्नोति जीवन्नेव न संशयः

ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ କାମନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 13

व्यापकत्वात्कथं याति को याति क्व स याति च / अनन्तत्वान्नदेशो ऽस्ति अमूर्तित्वाद्गतिः कुतः

ଆତ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହେଲେ ସେ କିପରି ‘ଯାଏ’? କିଏ ଯାଏ, କେଉଁଠିକୁ ଯାଏ? ଅନନ୍ତ ଥିବାରୁ ତାହାର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେଶ ନାହିଁ; ଅମୂର୍ତ୍ତ ଥିବାରୁ ଗତି କେଉଁଠୁ?

Verse 14

अद्वयत्वान्न को ऽप्यस्ति बोधत्वाज्जडता कुतः / एकोद्दिष्टं यदन्यस्य मतिवाग्गतिसंस्थिति (म्)

ଅଦ୍ୱୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାରୁ ‘ଅନ୍ୟ’ କେହି ନାହିଁ; ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ବୋଧସ୍ୱରୂପ, ତେଣୁ ଜଡତା କେଉଁଠୁ ଆସିବ? ‘ଅନ୍ୟର’ ବୋଲି ଯାହା ଦର୍ଶାଯାଏ—ମନ, ବାଣୀ, ଗତି ଓ ସ୍ଥିତି—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଏକରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

Verse 15

कथमाकाशकल्पस्य गतिरागतिसंस्थिति / जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च मायया परिकल्पितम्

ଆକାଶସଦୃଶ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱର ଗତି, ଆଗତି ଓ ସ୍ଥିତି କିପରି ବୁଝିବା? ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି—ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନେ ମାୟାଦ୍ୱାରା କିପରି ପରିକଳ୍ପିତ?

Verse 16

वस्तु तैजसकं प्राज्ञे यत्तु पुण्यमखण्डकम् / यथा ते प्रियात्मा नः सर्वेषां च तथा प्रियः

ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ! ଯେ ତେଜୋମୟ ବସ୍ତୁ ଅଖଣ୍ଡ ପୁଣ୍ୟସ୍ୱରୂପ—ଯେପରି ତୁମକୁ ତୁମ ଆତ୍ମା ପ୍ରିୟ, ସେପରି ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ।

Verse 17

बोधमार्गे यथा चित्तं सर्वेषां च तथा मते / सर्वदा सर्वभूतानां सर्वस्य च महामुने

ହେ ମହାମୁନି! ବୋଧମାର୍ଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଯେପରି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ମତ; ଏହି ନିୟମ ସଦା ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଲାଗୁ।

Verse 18

नाहमत्रात्मविज्ञानं तस्मात्पूर्णं निरन्तरम् / जाग्रत्स्वप्नं तथा वृत्तं सौषुप्तसुखमेव च

ଏଠାରେ ମୋତେ ଆତ୍ମବିଜ୍ଞାନ ନିରନ୍ତର ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଳେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋର ଅନୁଭବ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନର ବୃତ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲେ, ଏବଂ ସୁଷୁପ୍ତିର ସୁଖକୁ ମଧ୍ୟ ଅଂଶତଃ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 19

स्मरणं विस्मृतार्थस्य नास्ति चेत्कस्य जायते / सत्यमस्तु तथा वाणु अशरीरं परं तथा

ଯେ ଅର୍ଥ ଭୁଲିଗଲା, ତାହାର ସ୍ମରଣ ଯଦି ଉଦ୍ଭବ ନ ହୁଏ, ତେବେ କାହାର ସ୍ମରଣ ହେବ? ଏହିପରି ସତ୍ୟ—ବାଣୀ ଅଶରୀର, ଏବଂ ପରମ ମଧ୍ୟ ଅଶରୀର।

Verse 20

नास्ति चेत्सुखदुः खानां सर्वेषां वेदनं कथम् / सदा सर्वत्र सर्वज्ञः सर्वस्य हृदये न येत्

ଯଦି ସୁଖ-ଦୁଃଖ ନଥାଏ, ତେବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ଅନୁଭବ କିପରି ହେବ? ଏବଂ ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ ସଦା ସର୍ବତ୍ର ଥାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରି ନ ବସିବେ?

Verse 21

साक्षिभूतः समाश्रित्य को जानाति विचेष्टितम् / सत्य ज्ञानानन्त भिन्नं स्यान्नसत्यं ज्ञानतः पृथक्

ସାକ୍ଷୀ-ସ୍ୱରୂପକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କ୍ରିୟା-ବିଚେଷ୍ଟାର ଯଥାର୍ଥ ଗତି କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନନ୍ତତାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନରୁ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ।

Verse 22

नानन्त्यात्पृथगानन्दं नाप्यमानन्दतः पृथक् / त्वमेव परमं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम्

ଆନନ୍ଦ ଅନନ୍ତତାରୁ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ; ଅନନ୍ତତା ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରୁ ପୃଥକ୍ ନୁହେଁ। ସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନାଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ତୁମେ ହିଁ।

Verse 23

अहं ब्रह्म परं तत्त्वं ज्ञात्वा त्वखिलविद्भवेत् / यथैकमृन्मये ज्ञाते सर्वमेतच्चराचरम्

ମୋତେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ—ବୋଲି ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଖିଳବିଦ୍ ହୁଏ। ଯେପରି ଗୋଟିଏ ମାଟିର ଢେଲାକୁ ଜାଣିଲେ ମାଟିରେ ତିଆରି ସବୁ ଜଣାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 24

यथैकहेममणिना सर्वं हेममयं भवेत् / ज्ञानं तथैवमीशेन ज्ञानिनाप्यखिलं जगत्

ଯେପରି ଏକମାତ୍ର ପାରସ-ମଣିର ସ୍ପର୍ଶରେ ସବୁକିଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଈଶ୍ୱରାନୁଗ୍ରହ ଓ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଜଣାପଡ଼େ।

Verse 25

यथान्धकारदोषेण रज्जुः सम्यङ्नदृश्यते / यथा संमोहदोषेण चात्मा सम्यङ्नदृश्यते

ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରର ଦୋଷରେ ରଜ୍ଜୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦିଶେ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋହଦୋଷରେ ଆତ୍ମା ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 26

सर्पधारादिभिर्भेदरैन्यथा वस्तुकल्पनम् / व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथात्मा प्रकल्प्यते

ଯେପରି ସର୍ପାକାର ଆଦି ଭେଦରେ ବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟଥା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେପରି ଆକାଶ ଆଦି ଧାରଣା ଓ ନାମ-ରୂପାଦି ଉପାଧିଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକଳ୍ପିତ କରାଯାଏ।

Verse 27

प्रत्यक्षमपि यद्द्रव्यन्दुर्दर्शमिति भाषते / व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथा कल्पितैस्तथा

ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ‘ଦୁର୍ଦର୍ଶ’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ସେପରି ଆକାଶ ଆଦି ଉଦାହରଣ ଓ ରୂପାଦି ଧାରଣାରେ ତାହାକୁ ଅନ୍ୟଥା କଳ୍ପନା କରି ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 28

तथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिः कारजतं यथा / मृगतृष्णापथायाम्भस्तृप्तिं विष्णो तथा जगत्

ଯେପରି ରଜ୍ଜୁକୁ ସର୍ପ ବୋଲି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଶୁକ୍ତିରେ ରୂପାର ଭାସ ହୁଏ, ଏବଂ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପଥଜଳରେ ତୃପ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ—ସେପରି, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ଜଗତ୍ ମୋହଜନ୍ୟ ଆଭାସ; ସତ୍ୟ ତୃପ୍ତିଦାୟକ ନୁହେଁ।

Verse 29

हाहिष्णोद्विजा कथि द्भोहमितिदृ / ग्रहनाशात्पुनर्ध्यायन्ब्राह्मण्यं मन्यते यथा

ହାୟ! କେତେକ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ “ଏହା ମୋ ପାଖରେ କିପରି ଘଟିଲା?” ବୋଲି ବିଲାପ କରନ୍ତି; ଏବଂ ‘ଗ୍ରହ’ର କଷ୍ଟ ନଶିଗଲେ ପୁଣି ଧ୍ୟାନ କରି ଭାବନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ (ଶୁଦ୍ଧି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା) ଫେରିଆସିଛି—ମାନେ ଗ୍ରହନାଶରେ ସବୁ ପୂର୍ବବତ୍ ହୋଇଯାଏ।

Verse 30

मायाविष्टस्तथा जीवो देहोहमिति मन्यते / मायानाशात्पुनः स्वीयरूपं ब्रह्मास्मि मन्यते

ମାୟାରେ ଆବୃତ ଜୀବ “ମୁଁ ଦେହ” ବୋଲି ଭାବେ; କିନ୍ତୁ ମାୟା ନଶିଲେ ସେ ପୁଣି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖି “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରେ।

Verse 31

ग्रहनाशाद्यथा मान्यजनोक्रूरमवेक्षते / स्वरूपदर्शनाच्चायं माया नाशन्तया विना

ଗ୍ରହଣ ନଶିଗଲା ପରେ ମାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଦେଖେ; ସେପରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନରେ ମାତ୍ର ମାୟା ନଶେ—ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ।

Verse 32

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् / एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा

ଦୁହିଁରେ ଅନାଦିତ୍ୱ ସମାନ; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱରୂପ ଭିନ୍ନ। ଦୁହିଁ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଫଳଭୋକ୍ତା; ବିଚାର କଲେ ଅନ୍ୟଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ।

Verse 33

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया / मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत्

ମୁଁ ଅଜ (ଅଜନ୍ମା) ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକଥର ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମମାୟାରେ ପୁଣି ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମାୟାର ଇଚ୍ଛାରେ ସେଇ ଏକ ଦୁଇ ରୂପ ହୁଏ—ପତି ଓ ପତ୍ନୀ; ଏହିପରି ଜଗତରେ ସୁଖାନୁଭବ ଜନ୍ମେ।

Verse 34

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् / चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च

ଅଠାଇଶି ଭେଦରେ ତ୍ରିଗୁଣ (ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ) ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଏବଂ ତଦନୁସାରେ ନର-ନାରୀ ଆକୃତିର ଚଉରାଶି ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 35

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा / आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः

ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ମାୟାଦ୍ୱାରା ଯେନ ଖଣ୍ଡିତ ଓ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଆଦି ଓ ଅନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ନାମ, ରୂପ, କ୍ରିୟା ଆଦି ଏହିମାନେ ରହିଥାନ୍ତି।

Verse 36

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः / यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः

କାଳ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ‘ସତ୍ତା’ର ଧାରଣା ପରମାର୍ଥତଃ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ରଥ ଆଦି ଥିବା ପରି ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟତଃ ନୁହେଁ।

Verse 37

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ / द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ (क्ष) योः

ସେହିପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତମାନେ (ବସ୍ତୁ/ପ୍ରାଣୀ) ସନ୍ନିଧାନରେ ସତ୍ୟତଃ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିଶନ୍ତି; ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ ପଦକୁ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମାୟା ଦ୍ୱିରୂପତା ଜନ୍ମାଏ।

Verse 38

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये / सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते

ଏହିପରି ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ—ଏଇ ଦୁଇ ପଦର ସନ୍ଦର୍ଭରେ—ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ ଅଚଳ ଅଦ୍ୱୟ ପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते / आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी

ମାୟା ବିଚାରଦ୍ୱାରା ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ବିଚାରରେ ହିଁ ଲୟ ପାଏ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରତୀତିହୀନ କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ କାଳପ୍ରବାହରେ ଚାଲୁଥିବା ମନୋରଚନା ମାତ୍ର।

Verse 40

एवं तस्या (दात्या) त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा / सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः

ଏଭଳି ସ୍ୱବିଚାରରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସେହି ମତରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ସତ୍‌ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ୱୀକୃତ; ଆଶ୍ରୟ-ପରତନ୍ତ୍ର ଥିବାରୁ ଅସତ୍‌ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ଏହିପରି ତାହାର ଅସତ୍ୟତା ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ।

Verse 41

ज्ञानं ततोप्यनन्तो नः पूर्णोन्तः शुकमात्मना / न नित्यभावाज्जातोहमकृत्वादमृतोस्म्यहम् / दीपवद्धृदये ज्योतिरहं ब्रह्मास्मि मुक्तये

ଜ୍ଞାନ ଅନନ୍ତ; ଅନ୍ତରେ ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ। ମୁଁ କୌଣସି ନିତ୍ୟଭାବରୁ ଜନ୍ମିତ ନୁହେଁ; ଅକର୍ତ୍ତା ଥିବାରୁ ମୁଁ ଅମୃତ। ଦୀପ ପରି ହୃଦୟରେ ଜ୍ୟୋତି—“ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ”—ମୁକ୍ତି ପାଇଁ।