Adhyaya 235

Verse 1

चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः सूत उवाच वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्तब्रह्मज्ञानं वदाम्यहम् / अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विष्णुरित्येव चिन्तयन्

ଅଧ୍ୟାୟ 234 (ଉତ୍ତର ଚଉତିଶ). ସୂତ କହିଲେ—ବେଦାନ୍ତ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ସ୍ଥାପିତ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ମୁଁ କହୁଛି; ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କରି—‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ମୁଁ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ’।

Verse 2

सूर्ये हृद्व्योम्नि वह्नौ च ज्योतिरेकं त्रिधा स्थितम् / यथा सर्पिः शीरस्थं गवां न कुरुते बलम्

ଏକ ଜ୍ୟୋତି ତିନି ପ୍ରକାରେ ସ୍ଥିତ—ସୂର୍ଯ୍ୟରେ, ହୃଦୟ-ଆକାଶରେ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ। ଯେପରି କ୍ଷୀରରେ ଥିବା ଘିଅ, ପ୍ରକାଶିତ ନହେଲେ, ଗାଈମାନଙ୍କୁ ବଳ ଦେଉନାହିଁ।

Verse 3

निर्गतं कर्मसंयुक्तं दत्तं तासां महा बलम् / तथा विष्णुः शरीरस्थो न करोति हितं नणाम्

ଜୀବ ଦେହ ଛାଡ଼ି ବାହାରୁଥିବାବେଳେ କର୍ମସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଯାଏ; ତାହାରେ (କର୍ମପ୍ରବାହରେ) ମହାବଳ ଦିଆଯାଏ। ସେପରି ଶରୀରସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ (ଧର୍ମବିମୁଖ) ନରମାନଙ୍କର ହିତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 4

विनाराधनया देवः सर्वगः परमेश्वरः / आरुरुक्षुमतीनां तु कर्मज्ञानमुदाहृतम्

ଆରାଧନା ବିନା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଉନ୍ନତି ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଧର୍ମବୋଧ ଉପଦେଶିତ।

Verse 5

आरूढयोगवृक्षाणां ज्ञानं त्यागं परं मतम् / ज्ञातुमिच्छति शब्दादीन्रागो द्वेषो ऽथ जायते

ଯୋଗବୃକ୍ଷରେ ଆରୂଢ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ମତ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ତ୍ୟାଗ; କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟକୁ ‘ଜାଣିବା’ ଇଚ୍ଛା କଲେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଜନ୍ମେ।

Verse 6

लोभो मोहः क्रोध एतैर्युक्तः पापं नरश्चरेत् / हस्तावुपस्थमुदरं वाक्चतुर्थो चतुष्टयम्

ଲୋଭ, ମୋହ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଯୁକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ପାପ କରେ; ପାପର ଚାରି ଉପକରଣ—ଦୁଇ ହାତ, ଉପସ୍ଥ, ଉଦର (ଭୋଗଲାଲସା) ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ବାକ୍।

Verse 7

एतत्सुसंयतं यस्य स विप्रः कथ्यते बुधैः (धः) / परवित्तं न गृह्णाति न हिंसां कुरुते तथा

ଯାହାର ଏହି ଆଚରଣ ସୁସଂୟତ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାକୁ ‘ବିପ୍ର’ କହନ୍ତି; ସେ ପରଧନ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ହିଂସା ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ।

Verse 8

नाक्षक्रीडारतो यस्तु हस्तौ तस्य सुसंयतौ / परस्त्रीवर्जनरतस्तस्योपस्थं सुसंयतम्

ଯେ ଜୁଆରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ତାହାର ହାତ ସୁସଂୟତ; ଏବଂ ଯେ ପରସ୍ତ୍ରୀ-ବର୍ଜନରେ ରତ, ତାହାର ଉପସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ସୁସଂୟତ।

Verse 9

अलोलुपमिदं भुङ्क्ते जठरं तस्य संयतम् / सत्यं हितं मितं ब्रूते यस्माद्वाक्तस्य संयता

ସେ ଲୋଭ ବିନା ଆହାର କରେ, ତେଣୁ ତାହାର ଜଠର ସଂଯତ ରହେ। ସେ ସତ୍ୟ, ହିତକର ଓ ମିତ ବଚନ କହେ, ତେଣୁ ତାହାର ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ସଂଯତ।

Verse 10

यस्य संयतान्येतानि तस्य किं तपसाध्वरैः / ऐक्यं यद्बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वदा

ଯାହାର ଏହି ସବୁ ସଂଯତ, ତାହା ପାଇଁ ତପ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ? ତାହାର ବୁଦ୍ଧି-ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସଦା ଏକତ୍ୱ—ସମରସତା—ଥାଏ।

Verse 11

सबीजं वापि निर्बोजं ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् / भ्रुवोर्मध्ये स्थितां बुद्धिं विषयेषु युनक्ति यः

ଏହି ଧ୍ୟାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସବୀଜ ଓ ନିର୍ବୀଜ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯେ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସ୍ଥିର କରି ବିଷୟମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗ କରେନାହିଁ, ସେଇ ଏହି ଧ୍ୟାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ।

Verse 12

हन्द्रियाणामुपरमे मनसि ह्यव्यवस्थिते

ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ମନ ସତ୍ୟରେ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ—ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ—ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ଥିରତା କିପରି ହେବ?

Verse 13

स्वप्नान्पश्यत्यसौ जीवो बाह्यानाभ्यन्तरानथ / जीवो जाग्रदवस्थायामेवमाहुर्विपाश्चितः

ସେଇ ଜୀବ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ—କିଛି ବାହ୍ୟ ଭାବେ, କିଛି ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଭାବେ। ବିପଶ୍ଚିତମାନେ କହନ୍ତି, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ଏହିପରି ଚାଲେ।

Verse 14

हृदि स्थितः स तमसा मोहितो न स्मरत्यपि / यदा तस्य कुतो वेति सुषुप्तिरिति कथ्यते

ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜୀବ ତମସାରେ ମୋହିତ ହୋଇ କିଛିମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ତାହାର ‘କେଉଁଠୁ’ ଓ ‘କେଉଁଠାକୁ’ ବୋଧ ନଥାଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ସୁଷୁପ୍ତି (ଗଭୀର ନିଦ୍ରା) କୁହାଯାଏ।

Verse 15

जाग्रतो यस्य नो तन्द्रा न मोहो न भ्रमस्तथा / उत्पद्यते न जानाति शब्दार्थविषयान्वशी

ଯେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ରହେ, ତାହାରେ ନ ତନ୍ଦ୍ରା, ନ ମୋହ, ନ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ସଂୟମୀ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ବିଷୟରେ ଜଡାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 16

इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा / बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷୟରୁ ସଂହରି ଏବଂ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାରକୁ ସଂୟମ କର; ପ୍ରକୃତିକୁ ବିବେଚନା କରି ବୁଦ୍ଧିକୁ ହିଁ ସ୍ଥିର କର।

Verse 17

संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः / पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम्

ପ୍ରକୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ସଂୟମ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍‌ଶକ୍ତିରେ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ—ସ୍ୱପ୍ରକାଶ, ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 18

चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् / तुरीयायामवस्थायामास्थितो ऽसौ न संशयः

ସେ ଚିଦ୍ରୂପ—ଅମୃତ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଶିବମୟ। ସେ ତୁରୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 19

शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः / पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि

ଶବ୍ଦାଦି ପାଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା-ଗୁଣ ଓ ସତ୍ତ୍ୱାଦି ତିନି ଗୁଣ—ଏହିମାନେ ‘ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ’ ନାମକ ପଦ୍ମର ଆଠ ପତ୍ର।

Verse 20

साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका / कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि

ଗୁଣକୃତ ସାମ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତି ପଦ୍ମର କର୍ଣିକା ସଦୃଶ। ସେଇ କର୍ଣିକାରେ ଦେବ ବିରାଜନ୍ତି; ଦେହୀ ନିଶ୍ଚୟ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ।

Verse 21

पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् / यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः

ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ‘ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ’କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକ ପ୍ରକୃତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 22

प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारो ऽथ धारणा / ध्यानं समाधिरित्येते षड् योगस्य प्रसाधकाः

ପ୍ରାଣାୟାମ, ଜପ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏହି ଛଅଟି ଯୋଗସାଧନାକୁ ସିଦ୍ଧ କରେ।

Verse 23

पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः / जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

ପାପକ୍ଷୟ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ହୁଏ। ଜପ-ଧ୍ୟାନଯୁକ୍ତ ଗର୍ଭ ଶୁଭ; ବିପରୀତ ହେଲେ ନିଷ୍ଫଳ (ଅଗର୍ଭକ)।

Verse 24

षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः / मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत्

ଛତ୍ତିଶ ମାତ୍ରାରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ପ୍ରଣବ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଚବିଶ ମାତ୍ରାରଟି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ; ବାର ମାତ୍ରା ମଧ୍ୟମ। ତେଣୁ ଓଂକାରକୁ ସଦା ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

वाचके प्रणवे ज्ञाते वाच्यं ब्रह्म प्रसीदति / (ओंनमो विष्णवे)।षष्ठाक्षरश्च जप्तव्यो गायत्त्री द्वादशाक्षरी

ଉଚ୍ଚାରିତ ପ୍ରଣବ ‘ଓଂ’କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଜ୍ଞେୟ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ‘ଓଂ ନମୋ ବିଷ୍ଣବେ’ ଏହି ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च / निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः

ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନ ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହି ବିଷୟରୁ ଫେରାଇ ଆଣେ, ସେଇ ଫେରାଣକୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିବୃତ୍ତି) କୁହାଯାଏ।

Verse 27

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः / सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः

ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରୁ ସମାହାର କରି ଫେରାଇ ଆଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ହିତ ପାଏ; ସେ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ବିବେକବୁଦ୍ଧି ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଅଭ୍ୟାସରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 28

प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् / यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत्

ବାର ପ୍ରାଣାୟାମ ସମାନ ଯେତେ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम्

ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଯାହାର ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଏକାଗ୍ରତାରେ ସ୍ଥିରଭାବେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରେ।

Verse 30

प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता / ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति

ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖିପାରିବାକୁ ‘ଧାରଣା’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯାହାର ମନ ଧ୍ୟେୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ପୁନଃପୁନଃ କେବଳ ଧ୍ୟେୟକୁ ହିଁ ଦେଖେ।

Verse 31

नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् / ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन्

ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଦାର୍ଥକୁ ଜାଣିନଥିବା—ଏହିଁ ‘ଧ୍ୟାନ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଧ୍ୟେୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରି କରି ମନ ଧ୍ୟେୟରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ନିଶ୍ଚଳତା ପାଏ।

Verse 32

यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः / ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः

ଧ୍ୟାନଚିନ୍ତନରେ ନିମଗ୍ନ ମୁନିମାନେ ଯେ ପରମ ଧ୍ୟାନ କହିଛନ୍ତି, ସେହି ହେଲା—ସର୍ବତ୍ର କେବଳ ଧ୍ୟେୟ ହିଁ; ଧ୍ୟାତା ତାହାରେ ତନ୍ମୟ ହୋଇ ଏକାତ୍ମତା ପାଏ।

Verse 33

पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सो ऽभिधीयते / मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत्

ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ସାଧକ ଦ୍ୱୈତ-ରହିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖେ, ସେହିଁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ମନକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ-ରହିତ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଚିନ୍ତା ନ କର।

Verse 34

यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते / ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः

ଯାହାର ମନ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହୋଇ ସମାଧିରେ ସ୍ଥିତ, ସେ ଯୋଗୀ ସମାଧିସ୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଧ୍ୟାନକାଳେ ଯେ ପରମାତ୍ମାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେଖେ।

Verse 35

मनस्तन्मयतां याति समाधिस्थः स कीर्तितः / चित्तस्य स्थिरता भ्रान्तिर्दैर्मनस्यं प्रमादता

ଯାହାର ମନ ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତନ୍ମୟ ହୁଏ, ସେ ସମାଧିସ୍ଥ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ତସ୍ଥିରତା ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରାନ୍ତି, ଦୈନ୍ୟ ଓ ପ୍ରମାଦ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ସତ୍ୟ ଏକାଗ୍ରତାରୁ ବିଚ୍ୟୁତି।

Verse 36

योगिनां कथिता दोषा योगविघ्नप्रवर्तकाः / स्थित्यर्थं मनसः सर्वं स्थूलरूपं विचिन्तयेत्

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଦୋଷ କଥିତ ହୋଇଛି—ଯେଗୁଡ଼ିକ ଯୋଗରେ ବିଘ୍ନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରେ। ତେଣୁ ମନର ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ସବୁକିଛିକୁ ସ୍ଥୂଳ, ସାକାର ରୂପରେ ଚିନ୍ତନ କର।

Verse 37

तद्व्रतं निश्चलीभूतं सूय्यस्थं स्थिरतां व्रजेत् / न विना परमात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते

ସେହି ବ୍ରତ ନିଶ୍ଚଳ ହେଉ ଏବଂ ସୂର୍ୟସ୍ଥ (ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ସାକ୍ଷୀ) ହୋଇ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ପରମାତ୍ମା ବିନା କିଛିମାତ୍ର ନାହିଁ।

Verse 38

विश्वरूपं तमेवैकमिति ज्ञात्वा विमुञ्चति / ओङ्कारं परमं ब्रह्म ध्यायेदब्जस्थितं विभुम्

ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଭଗବତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ବିଶ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିଲେ ମୋକ୍ଷ ଲଭେ। ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ‘ଓଁ’ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 39

क्षेत्रक्षेत्रज्ञरहितं जपेन्मात्रात्रयान्वितम् / हृदि सञ्चिन्तयेत्पूर्वं प्रधानं तस्य चोपरि

‘କ୍ଷେତ୍ର’ ଓ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ଭାବ-ଅହଂକାରରହିତ, ଅ-ଉ-ମ୍ ତିନି ମାତ୍ରାଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଜପ କର। ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ଚିନ୍ତନ କରି, ପରେ ତାହାର ଉପରିସ୍ଥ ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 40

तमो रजस्तथा सत्त्वं मण्डलत्रितयं क्रमात् / कृष्णरक्तसितं तस्मिन्पुरुषं जीवसंज्ञितम्

ତମସ୍, ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହିମାନେ କ୍ରମେ ତିନି ମଣ୍ଡଳ: କଳା, ଲାଲ, ଧଳା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଜୀବ’ ନାମକ ପୁରୁଷ ଅଛି।

Verse 41

तस्योपरि गुणैश्वर्यमष्टपत्रं सरोरुहम् / ज्ञानं तु कर्णिका तत्र विज्ञानं केसराः स्मृताः

ତାହାର ଉପରେ ଗୁଣୈଶ୍ୱର୍ୟଯୁକ୍ତ ଅଷ୍ଟପତ୍ର ପଦ୍ମ ଅଛି। ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ତାହାର କର୍ଣିକା, ଏବଂ ବିଜ୍ଞାନ (ଅନୁଭବସହିତ ବିବେକ) ତାହାର କେସର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 42

वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः / कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु

ତାହାର ନାଳ ହେଉଛି ବୈରାଗ୍ୟ, ଏବଂ ତାହାର କନ୍ଦ/ମୂଳ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ। ସେଇ କର୍ଣିକାରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଅବସ୍ଥିତ—ନିଶ୍ଚଳ, ତଥାପି ଅନ୍ତରେ ଜୀବନ୍ତ ସଦୃଶ।

Verse 43

ध्यायेदुरसि संयुक्तमोङ्कारं मुक्तिसाधकम् / ध्यायन्यदि त्यजेत्प्राणान्याति ब्रह्म स्वसन्निधिम्

ଉରସି (ହୃଦୟେ) ସଂଯୁକ୍ତ ମୁକ୍ତିସାଧକ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 44

हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् / आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः

ଦେହପଦ୍ମେ (ହୃଦୟେ) ହରିଙ୍କୁ ସଂସ୍ଥାପନ କରି ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀ ଧ୍ୟାନ କରେ। ଧ୍ୟାନଚକ୍ଷୁରେ କେହି କେହି ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି।

Verse 45

सांख्यबुद्ध्या तथैवान्ये योगेनान्ये तु योगिनः / ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं भवबन्धविभेदनम्

କେହି ସାଂଖ୍ୟର ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ ତାହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗଦ୍ୱାରା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ଓ ଭବବନ୍ଧନକୁ ଛେଦ କରେ।

Verse 46

तत्रैकचित्ततायोगो मुक्तिदो नात्र संशयः / जितेन्द्रियात्मकरणो ज्ञानदृप्तो हि यो भवेत्

ସେଠାରେ ଏକଚିତ୍ତତା-ଯୋଗ ମୁକ୍ତିଦାୟକ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଜିତି ଜ୍ଞାନଦୃଢତାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 47

स मुक्तः कथ्यते योगी परमात्मन्यवस्थितः / आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः

ପରମାତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀକୁ ‘ମୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କେବଳ ଆସନ ଓ ସ୍ଥାନର ବିଧିମାତ୍ରେ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 48

विलम्बजनकाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः / शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणाभ्यासगौरवात्

ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାରକୁ ବିଳମ୍ବକାରକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତଥାପି ଭଗବାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣାଭ୍ୟାସର ମହାବଳରୁ ଶିଶୁପାଳ ସିଦ୍ଧି (ମୋକ୍ଷ) ପାଇଲା।

Verse 49

योगाभ्यासं प्रकुर्वन्तः पस्यन्त्यात्मानमात्मना / सर्वभूतेषु कारुण्यं विद्वेषं विषयेषु च

ଯେମାନେ ନିଷ୍ଠାରେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭୂତ ପ୍ରତି କାରୁଣ୍ୟ ଓ ବିଷୟ ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 50

गुप्तशिश्रोदरादिश्च कुर्वन्योगी विमुच्यते / इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्तु न जानाति नरो यदा

ଗୁପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଉଦର ଆଦିକୁ ସଂଯମ କରି ସାଧନା କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; କାରଣ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 51

काष्ठवद्ब्रह्मसंलीनो योगी मुक्तस्तदा भवेत् / सर्ववर्णाः श्रियः सर्वाः कृत्वा पापानि भस्मसात्

କାଠ ପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ଯୋଗୀ ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପାପକୁ ଭସ୍ମ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ତ ଶୁଭଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ମିଳେ।

Verse 52

ध्यानाग्निना च मेधावी लभते परमां गतिम् / मन्थनाद्दृश्यते ह्यग्निस्तद्वद्ध्यानेन वै हरिः

ଧ୍ୟାନରୂପ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ମେଧାବୀ ପରମ ଗତି ପାଏ। ଯେପରି ମନ୍ଥନରୁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପରି ଧ୍ୟାନରୁ ହରି ସାକ୍ଷାତ୍ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 53

ब्रह्मात्मनोर्यदैकत्वं स योगश्चोत्तमोत्तमः / बाह्यरूपैर्न मुक्तिस्तु चान्तस्थैः स्याद्यमादिभिः

ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗ। କେବଳ ବାହ୍ୟ ରୂପାଚାରରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏନା; ଯମାଦି ଅନ୍ତଃଶାସନରୁ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 54

साङ्ख्यज्ञानेन योगेन वेदान्तश्रवणेन च / प्रत्यक्षतात्मनो या हि सा मुक्तिरभिधीयते / अनात्मन्यात्मरूपत्वमसतः सत्स्वरूपता

ସାଂଖ୍ୟର ବିବେକଜ୍ଞାନ, ଯୋଗ ଓ ବେଦାନ୍ତ-ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଯାହା ହୁଏ, ସେହିଟି ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଅନାତ୍ମାରେ ଆତ୍ମତ୍ୱ ଆରୋପ ନିବୃତ୍ତି ଓ ଅସତ୍‌କୁ ସତ୍‌ସ୍ୱରୂପ ଭାବିବା ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେବା—ଏହି ମୋକ୍ଷ।