Adhyaya 233
Mṛtyvaṣṭaka of Mārkaṇḍeya: Refuge in Viṣṇu and the Withdrawal of Death
ପ୍ରେତକଳ୍ପରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିବାବେଳେ ସୂତ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କଥିତ ‘ମୃତ୍ୟ୍ୱଷ୍ଟକ’ ସ୍ତୋତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି; ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ଦାମୋଦର/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶରଣାଗତି। ସ୍ତୋତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଧୋକ୍ଷଜ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ବରାହ, ବାମନ, ନରସିଂହ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ମାଧବ ଆଦି ଅବତାର-ନାମରେ ସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ, ବ୍ୟକ୍ତ–ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱଦେହୀ ପରି ବିରାଟ ଉପାଧି ଆସେ। କଥାଫଳ ତତ୍କ୍ଷଣାତ—ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁ ପଛକୁ ହଟେ, ଭକ୍ତିଜନିତ ଦିବ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହା ମଙ୍ଗଳକର, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ‘ମୃତ୍ୟୁ-ଶମକ’; ତ୍ରିକାଳ ନିୟମିତ ଜପ ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତରେ ଚିତ୍ତ ସ୍ଥିର ରହିଲେ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ନିବାରିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ଦୀପ୍ତ, ଅପରିମେୟ ନାରାୟଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଯୋଗୀ ‘ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ’—ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟା ଓ ପରଲୋକ ଅବସ୍ଥା ଶିକ୍ଷାକୁ ସେତୁ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच / स्तोत्रं तत्सं प्रवक्ष्यामि मार्कण्डेयन भाषितम् / दामोदरं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति
ସୂତ କହିଲେ—ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ସେହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ଏବେ ଯଥାବିଧି କହୁଛି। ମୁଁ ଦାମୋଦରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି—ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ କ’ଣ କରିପାରିବ?
Verse 2
शङ्खचक्रधरं देवं व्यक्तरूपिणमव्ययम् / अधो ऽक्षजं प्रपन्नोस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति
ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବ, ବ୍ୟକ୍ତରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଇଛି—ମୃତ୍ୟୁ କ’ଣ କରିପାରିବ?
Verse 3
वराहं वामनं विष्णुं नारसिंहं जनार्दनम् / माधवं च प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति
ମୁଁ ବରାହ, ବାମନ, ବିଷ୍ଣୁ, ନରସିଂହ, ଜନାର୍ଦନ ଓ ମାଧବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି—ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ କ’ଣ କରିପାରିବ?
Verse 4
पुरुषं पुष्करक्षेत्रबीजं पुण्यं जगत्पतिम् / लोकनाथं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति
ପବିତ୍ର, ଜଗତ୍ପତି, ପୁଷ୍କରକ୍ଷେତ୍ରର ବୀଜସ୍ୱରୂପ, ଲୋକନାଥ—ଏହି ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ଶରଣ ମୁଁ ନେଇଛି; ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ କ’ଣ କରିପାରିବ?
Verse 5
सहस्रशिरसं देवं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् / महायोगं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति
ସହସ୍ରଶିରା ଦେବ, ସନାତନ, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଭୟରୂପ, ମହାଯୋଗସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ମୁଁ ନେଇଛି—ମୃତ୍ୟୁ କ’ଣ କରିପାରିବ?
Verse 6
भूतात्मानं महात्मानं यज्ञयोनिमयोनिजम् / विश्वरूपं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मूत्युः करिष्यति
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ପରମାତ୍ମା—ମହାତ୍ମା, ଯଜ୍ଞର ମୂଳ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅଜନ୍ମା, ବିଶ୍ୱରୂପ—ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି; ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ କ’ଣ କରିବ?
Verse 7
इत्युदीरितमाकर्ण्य स्तोत्रं तस्य महात्मनुः / अपयातस्ततो मृत्युर्विष्णुदूतैः प्रपीडितः
ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣି, ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନଙ୍କ ଚାପରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ସେଠାରୁ ପଛକୁ ହଟିଗଲା।
Verse 8
प्रसन्ने पुण्डरीकाक्षे नृसिंहे नास्तिदुर्लभम्
ପଦ୍ମନୟନ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ନୃସିଂହ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ରହେନାହିଁ।
Verse 9
मृत्य्वष्टकमिदं पुण्यं मृत्युप्रशमनं शुभम् / मार्कण्डेयहितार्थाय स्वयं विष्णुरुवाच ह
ଏହି ପବିତ୍ର ‘ମୃତ୍ୟ୍ୱଷ୍ଟକ’ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଶୁଭ ଓ ମୃତ୍ୟୁ-ପ୍ରଶମନକାରୀ; ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁ ଏହା କହିଥିଲେ।
Verse 10
इदं यः पठते भक्त्या त्रिकालं नियतं शुचिः / नाकाले तस्य मृत्युः स्यान्नरस्याच्युतचेतसः
ଯେ ଶୁଚି ଓ ନିୟମବଦ୍ଧ ହୋଇ ତ୍ରିକାଳ ଭକ୍ତିରେ ଏହା ପଢ଼େ, ଅଚ୍ୟୁତରେ ଚିତ୍ତ ନିବିଷ୍ଟ ସେ ନରଙ୍କୁ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ।
Verse 11
हृत्पद्ममध्ये पुरुषं पुराणं नारायणं शाश्वतमप्रमेयम् / विचिन्त्य सूर्यादतिराजमानं मृत्युं स योगि जितवांस्तथैव
ହୃଦୟ-ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅପ୍ରମେୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ—ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ—ଧ୍ୟାନ କରି ସେ ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ।
Frequently Asked Questions
They embody the Purāṇic principle that divine protection operates through dharmic authority: when the devotee takes refuge in Viṣṇu, Death is shown withdrawing under the pressure of Viṣṇu’s attendants, symbolizing the supremacy of bhakti over fear of mortality.
The text links disciplined, regular remembrance (smaraṇa) at the three daily junctions to steadiness of mind in Acyuta; such regulated devotion is presented as a protective sādhana that guards against akalā-mṛtyu (premature death), while still acknowledging death as inevitable in due time.