
Bhakti-māhātmya: The Marks of the Vaiṣṇava and the Liberating Power of Exclusive Devotion
ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ସାଧନାର କେନ୍ଦ୍ର ଏକଟି—ହରି କେବଳ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏବଂ ଜୀବନର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ହେଉଛି ନିରନ୍ତର ବିଷ୍ଣୁ-ସ୍ମରଣ। ସେବା, ନିତ୍ୟକର୍ମ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର-ଶ୍ରବଣରେ ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଅଶ୍ରୁ, ରୋମାଞ୍ଚ, କମ୍ପନ ଇତ୍ୟାଦି ଦେହଲକ୍ଷଣ ଅନ୍ତର୍ଲୀନତାର ଚିହ୍ନ। ଭାଗବତର ଲକ୍ଷଣ—ସଂଯମ, ନିଜେ ପୂଜା, ଲୋକହିତ ଭାବ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ-ଗୌରବ। ସାମାଜିକ ଓ ରିତିଗତ ଉଚ୍ଚନୀଚ ଗୌଣ; ଅଷ୍ଟବିଧ ଭକ୍ତି ବାହାର ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରି ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ କରେ। ଭକ୍ତି ଯଜ୍ଞ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଶରଣାଗତଙ୍କୁ କରୁଣାରେ ନିର୍ଭୟତା ଦିଏ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ଉପରେ ଯମଙ୍କ ଅଧିକାର ନାହିଁ। ଦୁଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ଧର୍ମାତ୍ମା ହୋଇ ଶାନ୍ତି ପାଏ; ନାରାୟଣ-ଶରଣ ମାୟାକୁ ଟପେ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁକୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ବେଦାନ୍ତ ନିଷ୍କର୍ଷ ସ୍ଥାପନ କରି, ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ମନ ଏହା ଧରିନପାରିବ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଚାର ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଭକ୍ତିକୁ କୁଞ୍ଜି କରାଯାଏ।
Verse 1
नाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / विष्णुभक्तिं प्रवक्ष्यामि यया सर्वमवाप्यते / यथा भक्त्या हरिस्तुष्येत्तथा नान्येन केनचित्
ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଭକ୍ତିରେ ହରି ପ୍ରସନ୍ନ; ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ତେଣୁ ନୁହେଁ।
Verse 2
महतः श्रेयसो मूलं प्रसवः पुण्यसन्ततेः / जीवितस्य फलं स्वादु नियतं स्मरणं हरेः
ମହା ଶ୍ରେୟସର ମୂଳ ହେଉଛି ପୁଣ୍ୟଧାରାର ଉଦ୍ଭବ; ଏବଂ ଜୀବନର ମଧୁର, ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ହେଉଛି ହରିଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ।
Verse 3
तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिसाधनभूयसी / ते भक्ता लोकनाथस्य नामकर्मादिकीर्तने
ଏହିହେତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସେବାକୁ ଭକ୍ତିସାଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ସେ ଭକ୍ତମାନେ ଲୋକନାଥଙ୍କ ନାମ, କର୍ମ ଆଦି ମହିମାର କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।
Verse 4
मुञ्चन्त्यश्रूणि संहर्षाद्ये प्रहृष्टनूरुहाः / जगद्धातुर्महेशस्य दिव्याज्ञाचरणा वयम्
ଯେମାନେ ହର୍ଷରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି—ଆମେ ଜଗତ୍ଧାରକ ମହେଶଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାର ପାଳକ।
Verse 5
इह नित्यक्रियाः कुर्युः स्निग्धा ये वैष्णवास्तु ते / ब्रह्माक्षरं न शृण्वन्वै तया भगवतेरितम्
ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ନେହମୟ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାକ୍ଷର (ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର/ଉପଦେଶ) ଯଦି ସେମାନେ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ବିଧି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ।
Verse 6
प्रणामपूर्वकं भक्त्या यो वदेद्वैष्णवो हि सः / तद्भक्तजनवात्सल्यं पूजनं चानुमोदनम्
ଯେ ପ୍ରଣାମପୂର୍ବକ ଭକ୍ତିରେ କଥା କହେ, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ବୈଷ୍ଣବ। ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତଜନଙ୍କୁ ବାତ୍ସଲ୍ୟ କରେ, ତାଙ୍କ ପୂଜା କରେ ଓ ସେହି ପୂଜାକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁମୋଦନ କରେ।
Verse 7
तत्कथाश्रवणे प्रीतिरश्रुनेत्राङ्गविक्रियाः / येन सर्वात्मना विष्णौ भक्त्या भावो निवेशितः
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାରେ ପ୍ରୀତି ଜାଗେ; ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂରିଯାଏ; ଅଙ୍ଗରେ ଭକ୍ତିଜନିତ କମ୍ପନ ହୁଏ; ଏହିପରି ସର୍ବାତ୍ମଭାବେ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁରେ ଭାବ ନିବେଶିତ ହୁଏ।
Verse 8
विप्रेभ्यश्च कृतात्मत्वान्महाभागवतो हि सः / विश्वोपकरणं नित्यं तदर्थं सङ्गवर्जनम् / स्वयमभ्यर्चनञ्चैव यो विष्णुञ्चोपजीवति
ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ନିଷ୍ଠାରୁ ସେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଭାଗବତ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେ ନିତ୍ୟ ବିଶ୍ୱହିତ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସକ୍ତିର ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରେ, ନିଜ ହାତେ ପୂଜା କରେ ଓ ବିଷ୍ଣୁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ।
Verse 9
भक्तिरष्टविधा ह्येषा यस्मिन्म्लेच्छो ऽपि वर्तते / स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स याति परमां गतिम्
ଏହି ଭକ୍ତି ଅଷ୍ଟବିଧ; ଯଦି ଏହା ମ୍ଲେଚ୍ଛରେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ସେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁନି ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହୋଇ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ।
Verse 10
तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा हरिः / स्मृतः संभाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तमः / पुनाति भगवद्भक्तश्चण्डालो ऽपि यदृच्छया
ଏମିତି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ କରିହେବ; ସେ ହରି ସମାନ ପୂଜ୍ୟ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା, କଥାହେବା କିମ୍ବା ପୂଜା କରିବା ମାତ୍ରେ—ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ, ସେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୈବଯୋଗରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ।
Verse 11
दयां कुरु प्रपन्नाय तवास्मीति च यो वदेत् / अभयं सर्वभूतेभ्यो दद्यादेतद् व्रतं हरेः
ଯେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ “ଦୟା କର, ମୁଁ ତୁମର” ବୋଲି କହେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଉ—ଏହା ହରିଙ୍କ ବ୍ରତ।
Verse 12
मन्त्रजापिसहस्रेभ्यः सर्ववेदान्तपारगः / सर्ववेदान्तवित्कोट्यां विष्णुभक्तो विशिष्यते
ହଜାର ହଜାର ମନ୍ତ୍ରଜପକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ବେଦାନ୍ତର ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଜଣେ ଦୁର୍ଲଭ; ଏବଂ ଏମିତି ବେଦାନ୍ତବିଦଙ୍କ କୋଟିମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ସର୍ବାଧିକ ବିଶିଷ୍ଟ।
Verse 13
एकान्तिनः स्ववपुषा गच्छन्ति परमं पदम् / एकान्तेन समो विष्णुस्तस्मादेषां परायणः
ଏକାନ୍ତଭକ୍ତମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ହିଁ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ନିହିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଇ ତାଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
Verse 14
यस्मादेकान्तिनः प्रोक्तास्तद्भागवतचेतसः / प्रियाणामपि सर्वेषां देवदेवस्य सुप्रियः
ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ‘ଏକାନ୍ତୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କ ଚେତନା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି। ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବଦେବଙ୍କ ନିକଟେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
Verse 15
आपत्स्वपि सदा भस्य भक्तिरव्यभिचारिणा / या प्रीतिरधिका विष्णोर्विषयेष्वनपायिनी
ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁପ୍ରତି ପ୍ରେମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରହେ ଏବଂ ବିଷୟମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅପସରିତ ନ ହୁଏ।
Verse 16
विष्णुं संस्मरतः सा मे हृदयान्नोपसर्पति / दृढभक्तो ऽपि वेदादिसर्वशास्त्रार्थपारगः
ମୁଁ ନିରନ୍ତର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାରୁ ସେ (ଅନ୍ତର୍କ୍ଲେଶ) ମୋ ହୃଦୟକୁ ନିକଟେ ଆସେ ନାହିଁ। ଦୃଢ଼ଭକ୍ତ ଓ ବେଦାଦି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ-ସ୍ମରଣେ ଅନ୍ତର୍ବାଧା ନିବାରିତ ହୁଏ।
Verse 17
यो न सर्वेश्वरे भक्तस्तं विद्यात्पुरुषाधमम् / नाधीतवेदशास्त्रो ऽपि न कृतो ऽध्वरसम्भवः / यो भक्तिं वहते विष्णौ तेन सर्वं कृतं भवेत्
ଯେ ସର୍ବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତ ନୁହେଁ, ତାକୁ ପୁରୁଷାଧମ ବୋଲି ଜାଣ। ସେ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେନେ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ବିଷ୍ଣୁରେ ଭକ୍ତି ବହନ କରେ, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 18
यज्वानः क्रतुमुख्यानां वेदानां पारगा अपि / न तां यान्ति गतिं भक्ता यां यान्ति मुनिसत्तमाः
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଓ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯେ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି, ସେହି ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 19
यः कश्चिद्वैष्णवो लोके मिथ्याचारो ऽप्यनाश्रमी / पुनाति सकलांल्लोकान्सहस्रांशुरिवोदितः
ଏହି ଲୋକରେ ଯେ କେହି ବୈଷ୍ଣବ—ତାହାର ଆଚରଣ ମିଥ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଓ ସେ କୌଣସି ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ଥିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଉଦିତ ସହସ୍ରକିରଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
Verse 20
ये नृशंसा दुरात्मानः पापाचररतास्तथा / ते ऽपि यान्ति परं स्थानं नारायणपरायणाः
ଯେମାନେ କ୍ରୂର, ଦୁରାତ୍ମା ଓ ପାପାଚାରରେ ରତ—ଯଦି ସେମାନେ ନାରାୟଣ-ପରାୟଣ ହୁଅନ୍ତି—ତେବେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 21
दृढा जनार्दने भक्तिर्यदैवाव्यभिचारिणी / तदा कियत्स्वर्गसुखं सैव निर्वाणहेतुका
ଯେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଓ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ଅଚଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ? ସେଇ ଭକ୍ତି ନିଜେ ନିର୍ବାଣ-ମୋକ୍ଷର ହେତୁ।
Verse 22
भ्राम्यतां तत्र संसारे नराणां कुर्मदुर्गमे / हस्तावलम्बने ह्येकं येन तुष्येज्जनार्दनः / न शृणोति गुणान्दिव्यान्देवदेवस्य चक्रिणः / स मरो बधिरो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः
କୂର୍ମଦୁର୍ଗ ପରି ଦୁସ୍ତର ଏହି ସଂସାରରେ ନରମାନେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବାକୁ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ହସ୍ତାବଲମ୍ବନ ଅଛି। ଯେ ଦେବଦେବ, ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ସେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଓ ବଧିର—ସର୍ବଧର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ ବୋଲି ଜାଣିବା।
Verse 23
नाम्नि संकीर्तिते विष्णोर्यस्य पुंसो न जायते / शरीरं पुलकोद्भासि तद्भवेत्कुणपोपमम्
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ସଂକୀର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ଶରୀରେ ରୋମାଞ୍ଚ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ, ତାହାର ଦେହକୁ ଶବସଦୃଶ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
यस्मिन्भक्तिर्द्विजश्रेष्ठ मुक्तिरप्यचिराद्भवेत् / निविष्टमनसां पुंसां सर्वथा वृजिनक्षयः
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯାହାରେ ଭକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ସେ ଅଚିରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ମନ ତାହାରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିବିଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାପ ସର୍ବଥା କ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 25
स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले / परिहर मधुसूदनप्रापन्नन्प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम्
ପାଶହସ୍ତ ନିଜ ଦୂତକୁ ଦେଖି ଯମ ତାହାର କାନମୂଳେ କହେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—“ଏହାକୁ ଛାଡ଼; ଏ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଶରଣାଗତ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ ନରମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ନୁହେଁ।”
Verse 26
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् / साधुरेव स मन्तव्यः सम्यगव्यवसितो हि सः
ଯଦି କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରାଚାରୀ ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ଭଜେ, ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସାଧୁ ବୋଲି ମନ୍ତବ୍ୟ; କାରଣ ତାହାର ସଙ୍କଳ୍ପ ସମ୍ୟକ୍ ଅଟେ।
Verse 27
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं स गच्छति / विप्रेन्द्र प्रतिजानीहि विष्णुभक्तो न नश्यति
ସେ ଶୀଘ୍ର ଧର୍ମାତ୍ମା ହୁଏ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଜାଣ—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ କେବେ ନଶେ ନାହିଁ।
Verse 28
धर्मार्थकामः किं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता / समस्तजगतां मूलं यस्य भक्तिः स्थिरा हरौ
ଯାହାର ହରିରେ ଭକ୍ତି ସ୍ଥିର, ତାହା ପାଇଁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମର କି ପ୍ରୟୋଜନ? ମୁକ୍ତି ତାହାର କରତଳରେ ଅଛି; କାରଣ ଏହି ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ।
Verse 29
दैवी ह्येषा गुणमयी हरेर्माया दुरत्यया / तमेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते
ହରିଙ୍କ ଏହି ଦୈବୀ ଗୁଣମୟୀ ମାୟା ଦୁରତ୍ୟୟ; କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ମାୟାକୁ ତରିଯାନ୍ତି।
Verse 30
किं यज्ञाराधने पुंसा शिष्यते हरिमेधसाम् / भक्त्यैवाराध्यते विष्णुर्नान्यत्तत्रोपकारकम्
ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ହରିରେ ନିଶ୍ଚଳ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ-ଆରାଧନ ବିଷୟରେ ଆଉ କ’ଣ ଶିଖାଇବା? ବିଷ୍ଣୁ କେବଳ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧ୍ୟ; ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପକାରକ ନୁହେଁ।
Verse 31
न दानैर्विविधैर्दत्तैः पुष्पैर्नैवानुलेपनैः / तोषमेति महात्मासौ यथा भक्त्या जनार्दनः
ନାନାପ୍ରକାର ଦାନ, ପୁଷ୍ପ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନ ମାତ୍ରରେ ଜନାର୍ଦନ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଏକମାତ୍ର ଭକ୍ତିରେ ହିଁ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 32
संसारविषवृक्षस्य द्वे फले ह्यमृतोपमे / कदाचित्केशवे भक्तिस्तद्भक्तैर्वा समागमः
ସଂସାରରୂପ ବିଷବୃକ୍ଷର ଦୁଇଟି ଫଳ ଅମୃତସମ—କେବେ କେଶବରେ ଭକ୍ତି, କେବେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ।
Verse 33
पत्रेषु पुष्पेषु फलेषु तोयेष्वकष्टलभ्येषु सदैव सत्सु / भक्त्यैकलभ्ये पुरुषे पुराणे मुक्त्यैकलाभे क्रियते प्रयत्नः
ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଓ ଜଳ—ଯାହା ସଦା ଉପଲବ୍ଧ ଏବଂ ଅକଷ୍ଟରେ ମିଳେ—ଥିବାବେଳେ, ଭକ୍ତିରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ ପୁରାଣ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ, ଯାହାଙ୍କ ଲାଭର ଏକମାତ୍ର ଫଳ ମୁକ୍ତି, କାହିଁକି ଏତେ ପ୍ରୟାସ କରାଯାଏ?
Verse 34
आस्फोटयन्ति पितरः प्रनृत्यन्ति पितामाहः / वैष्णवोस्मत्कुले जातः स नः सन्तारयिष्यति
ପିତୃମାନେ ତାଳି ମାରନ୍ତି, ପିତାମହମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି—“ଆମ କୁଳରେ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ଜନ୍ମିଛି; ସେ ଆମକୁ ପାର କରାଇବ।”
Verse 35
अज्ञानिनः सुखरे समधिक्षिपन्तो यत्पापिनो ऽपि शिशुपालसुयोधनाद्याः / मुक्तिं गताः स्मरणमात्रविधूतपापाः कः संशयः परमभक्तिमतां जनानाम्
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳାରେ ନିନ୍ଦା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଶିଶୁପାଳ-ସୁୟୋଧନ ଆଦି ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ—କେବଳ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପ ଧୋଇ—ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ; ତେବେ ପରମଭକ୍ତିମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିରେ କି ସନ୍ଦେହ?
Verse 36
शरमं तं प्रपन्ना ये ध्यानयोगविवर्जिताः / ते ऽपि मृत्युमतिक्रम्य यान्ति तद्वैष्णवं पदम्
ଧ୍ୟାନ-ଯୋଗର ନିୟମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେହି ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ପାଆନ୍ତି।
Verse 37
भवोद्भवक्लेशशतैर्हतस्तथा परिभ्रमन्निन्द्रियरन्ध्रकैर्हयैः / नियम्यतां माधव ! मे मनोहयस्त्वदङ्घ्रिशङ्कौ दृढभक्तिबन्धने
ସଂସାରଜନ୍ୟ ଶତଶତ କ୍ଲେଶରେ ମୁଁ ଆହତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧାଉଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପରି ବିଷୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି। ହେ ମାଧବ! ମୋ ମନ-ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟମନ କରି, ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିର ଦୋରିରେ ତୁମ ପାଦ-ଖୁଣ୍ଟିରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାନ୍ଧିଦିଅ।
Verse 38
विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते / वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहिताः
ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ; ଏଠାରେ ତାହା ତ୍ରିବିଧ ଭେଦରେ ପଠିତ। ତଥାପି ବେଦ-ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମାର୍ଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋହିତମାନେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
The chapter states devotion is ‘eightfold’ and treats it as a complete devotional orientation expressed through continual remembrance, hearing and praising, service, worship, reverence to devotees, and exclusive reliance on Viṣṇu—so potent that its presence overrides social identity and becomes a direct cause of liberation.
It argues that exclusive devotion and refuge in Nārāyaṇa have purifying power that can transform even the wicked into righteous persons; such a devotee is to be revered like Hari because the orientation of the heart (niścaya) is rightly directed, and the devotee becomes a purifier of worlds.
It explicitly states that Janārdana is not truly pleased merely by many gifts, flowers, or perfumes; He is pleased ‘as He is’ by bhakti alone, making devotion the decisive principle that gives meaning and efficacy to other acts.