Adhyaya 221
Dharma-sāra: Dāna-mahātmyam, Karma-vāda, and the Conquest of Grief and Greed
ବ୍ରହ୍ମା–ଶଙ୍କର ଉପଦେଶଧାରାକୁ ଅନୁସରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଧର୍ମସାରକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କାର୍ଯ୍ୟକର ନୀତିରୂପେ ଦେଖାଏ। ଶୋକକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବେ କ୍ଷୟକାରୀ ବୋଲି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସୁଖ–ଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର ନିର୍ମାତା କର୍ମ ହିଁ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ। ଦାନକୁ ପରମ ଧର୍ମ ଭାବେ ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନ ଦେଇ, ଭୟଭୀତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣରକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ମହାପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତପ, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ସ୍ନାନ ଆଦି ଧର୍ମାନୁକୂଳ ହେଲେ ମାତ୍ର ଫଳଦାୟକ; ଅଧର୍ମସହିତ ହେଲେ ନରକହେତୁ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା ଓ ପବିତ୍ର କର୍ମରେ ଭକ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗଦାୟି। ଲୋଭକୁ କ୍ରୋଧ, ଦ୍ୱେଷ, ମୋହ, ଛଳ, ଅହଂକାର, ଇର୍ଷ୍ୟାର ମୂଳ ବୋଲି ଦେଖାଇ, ତାହା ତ୍ୟାଗରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୂମିଦାନ, ଗୋଦାନ, ଅନ୍ନଦାନ, କନ୍ୟାଦାନ, ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ, ତୀର୍ଥସେବା, ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣ, କୂଆ–ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ତୀର୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଯାହା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫଳ ଦିଏ। ଅନ୍ତେ ସନାତନଧର୍ମର ମୂଳଗୁଣ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରୟୋଗମୂଳକ କର୍ମଫଳ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः ब्रहामोवाच / धर्मसारमहं वक्ष्ये संक्षेपाच्छुणु शङ्कर / भुक्तिमुक्तिप्रदं सूक्ष्मं सर्वपापविनाशनम्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଶଙ୍କର, ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ; ମୁଁ ଧର୍ମର ସାର କହିବି। ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 2
श्रुतं धर्मं बलं धैर्यं सुखमुत्साहमेव च / शोको हरति वै नॄणां तस्माच्छोकं परित्यजेत्
ଶୋକ ନିଶ୍ଚୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଶ୍ରୁତି-ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ, ବଳ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସୁଖ ଓ ଉତ୍ସାହକୁ ହରଣ କରେ; ତେଣୁ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
कर्मदाराः कर्मलोकाः कर्मसम्बन्धिबान्धवाः / कर्माणि प्रेरयन्तीह पुरुषं सुखदुः खयोः
କର୍ମ ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସହଚର ହୁଏ; କର୍ମ ହିଁ ଲୋକ ଓ କର୍ମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ବାନ୍ଧବ ହୁଏ। ଏହିଠାରେ କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦିଗକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଏ।
Verse 4
दानमे परो धर्मो दानात्सर्वमवाप्यते / दानाःत्स्वर्गश्च राज्यञ्च दद्याद्दनं ततो नरः
ଦାନ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ; ଦାନରୁ ସବୁକିଛି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଦାନରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ରାଜ୍ୟ ଉଭୟ ମିଳେ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଧନ ଦାନ କରୁ।
Verse 5
एकतो दानमेवाहुः समग्रवरदक्षिणम् / एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम्
ଏକ ପଟେ ସମଗ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଦାନକୁ ମହାପୁଣ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ପଟେ ଭୟଭୀତ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱର।
Verse 6
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैः स्नानेन वा पुनः / धर्मस्य नाशका ये च ते वै निरयगामिनः
ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଧର୍ମକୁ ନାଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକଗାମୀ।
Verse 7
ये च होमजपस्नानदेवतार्चनतत्पराः / सत्यक्षमादयायुक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः
ଯେ ନରମାନେ ହୋମ, ଜପ, ସ୍ନାନ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନାରେ ତତ୍ପର ଏବଂ ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 8
न दाता सुखदुः खानां न च हर्तास्ति कश्चन / भुञ्जते स्वकृतान्येव दुः खानि च सुखानि च
ସୁଖଦୁଃଖ ଦେବାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, ହରିବାକୁ ମଧ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ଜୀବମାନେ ନିଜ କୃତ କର୍ମର ଫଳରୂପେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଭୋଗନ୍ତି।
Verse 9
धर्मार्थं जीवितं येषां दुर्गाण्यतितरन्ति ते / सन्तुष्टः को न शक्नोति फलमूलैश्च वर्तितुम्
ଯାହାଙ୍କ ଜୀବନ ଧର୍ମ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଦୁର୍ଗତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଫଳମୂଳରେ ମଧ୍ୟ କି ଜୀବନ ଚାଲାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ?
Verse 10
सर्व एव हि सौख्येन सङ्कटान्यवगाहते / इदमेव हि लोभस्य कार्यं स्या दतिदुष्करम्
ପ୍ରକୃତରେ ସମସ୍ତେ ସହଜରେ ସଙ୍କଟ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଲୋଭର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟି ମାତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର (ଏବଂ ବିନାଶକ) ଅଟେ।
Verse 11
लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभाद्द्रोहः प्रवर्तते / लोभान्मोहश्च माया च मानो मत्सर एव च
ଲୋଭରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମେ, ଲୋଭରୁ ଦ୍ରୋହ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ଲୋଭରୁ ମୋହ, ମାୟା, ମାନ ଓ ମତ୍ସର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 12
रागद्वेषानृतक्रोधलोममोहमदोज्झितः / यः स शान्तः परं लोकं याति पापविवर्जितः
ଯେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ଅସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ମଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେଇ ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତ; ପାପବିହୀନ ହୋଇ ପରମ ଲୋକକୁ ପାଏ।
Verse 13
देवता मुनयो नागा गन्धर्वा गुह्यका हर / धार्मिकं पूजयन्तीह न धनाढ्यं न कामिनम्
ଏଠାରେ ଦେବତା, ମୁନି, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଗୁହ୍ୟକ ଏବଂ ହର ମଧ୍ୟ ଧାର୍ମିକଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; କେବଳ ଧନୀ କିମ୍ବା କାମାସକ୍ତକୁ ନୁହେଁ।
Verse 14
अनन्तबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा / अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिवेदना
ଅନନ୍ତ ବଳ-ବୀର୍ୟ, ପ୍ରଜ୍ଞା କିମ୍ବା ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ମର୍ତ୍ୟ ଅଲଭ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଲଭେ; ତେବେ ଶୋକ କାହିଁକି?
Verse 15
सर्वसत्त्वदयालुत्वं सर्वेन्द्रियविनिग्रहः / सर्वत्रानित्यबुद्धित्वं श्रेयः परमिदं स्मृतम्
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିଗ୍ରହ, ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଅନିତ୍ୟତାର ବୋଧ—ଏହିଟିକୁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଇଛି।
Verse 16
पश्यन्निवाग्रतो मृत्युं यो धर्मं नाचरेन्नरः / अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्
ମୃତ୍ୟୁ ଯେନେ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଆଛି ବୋଲି ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଯେ ନର ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରେନାହିଁ, ତାହାର ଜନ୍ମ ଛାଗର ଗଳାର ଥନ ପରି ନିରର୍ଥକ।
Verse 17
भ्रूणहा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा गुरुतल्पगः / भूमिं सर्वगुणोपेतां दत्त्वा पापैः प्रमुच्यते
ଭ୍ରୂଣହନ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା, ଗୋହନ୍ତା, ପିତୃହନ୍ତା କିମ୍ବା ଗୁରୁତଲ୍ପଗ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଗୁଣୋପେତ ଭୂମି ଦାନ କଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 18
न गोदानात्परं दानं किञ्चिदस्तीति मे मतिः / या गौर्न्यायार्जिता दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम्
ମୋ ମତରେ ଗୋଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ। ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଗାଈକୁ ଦାନ କଲେ ସେ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ତାରେ।
Verse 19
नान्नदानात्परं दानं किञ्चिदस्ति वृषध्वज ! / अन्नेन धार्यते सर्वं चराचरमिदं जगत्
ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁ! ଅନ୍ନଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କିଛି ନାହିଁ; ଅନ୍ନରେଇ ଏହି ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ଧାରିତ।
Verse 20
कन्यादानं वृषोत्सर्गस्तीर्थसेवा श्रुतं तथा / हस्त्यश्वरथदानानि मणिरत्नवसुन्धराः
କନ୍ୟାଦାନ, ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ, ତୀର୍ଥସେବା, ତଥା ଶାସ୍ତ୍ରଶ୍ରବଣ/ପାଠ; ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥଦାନ, ମଣିରତ୍ନ ଓ ଭୂମିଦାନ—ଏସବୁ ମହାପୁଣ୍ୟକର୍ମ।
Verse 21
अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् / अन्नात्प्राणा बलं तेजश्चान्नाद्वीर्यं धृतिः स्मृतिः
ଅନ୍ନଦାନର ପୁଣ୍ୟର ଷୋଡଶୀ କଳାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦାନ ସମାନ ନୁହେଁ। ଅନ୍ନରୁ ପ୍ରାଣ, ବଳ, ତେଜ ଜନ୍ମେ; ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଧୃତି, ସ୍ମୃତି ମିଳେ।
Verse 22
कूपवापीतडागादीनारामांश्चैव कारयेत् / त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते
କୂଆ, ବାଉଡ଼ି, ପୋଖରୀ, ସରୋବର ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଆଦି ନିର୍ମାଣ କରାଇବା ଉଚିତ। ଏକୋଇଶ ପିଢ଼ିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 23
साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थादपि विशिष्यते / कालेन तीर्थं फलति सद्यः साधुसमागमः
ସାଧୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପୁଣ୍ୟକର ଏବଂ ତୀର୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୀର୍ଥ କାଳକ୍ରମେ ଫଳ ଦେଏ, କିନ୍ତୁ ସାଧୁସଙ୍ଗ ତୁରନ୍ତ ଫଳ ଦେଏ।
Verse 24
सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषश्च क्षमार्जवम् / ज्ञानं शमो दया दानमेष धर्मः सनातनः
ସତ୍ୟ, ଦମ, ତପ, ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, କ୍ଷମା ଓ ଆର୍ଜବ; ଜ୍ଞାନ, ଶମ, ଦୟା ଓ ଦାନ—ଏହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ।
Frequently Asked Questions
The chapter states that austerity, celibacy, sacrifice, and ritual bathing do not protect a person who ‘destroys dharma’; ritual divorced from ethical conduct becomes counterproductive and leads to naraka, while virtues like truth and forgiveness align ritual life with svarga-bound merit.
Because it is presented as the root-cause that generates a chain of inner vices—anger, malice, delusion, deceit, pride, and envy—thereby undermining dharma at its psychological source rather than only at the level of outward behavior.