Adhyaya 215
Brahma KhandaAdhyaya 2158 Verses

Adhyaya 215

Tarpaṇa-vidhi (Rite of Water-libations) for Devas and Pitṛs

ପୁରାଣର ଆଚାରମୁଖୀ ଉପଦେଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ବ୍ରହ୍ମା ତର୍ପଣକୁ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥିବା କର୍ମ ବୋଲି ପରିଚୟ କରାଇ, ମନ୍ତ୍ରସହ କାହାକୁ କ୍ରମେ ତର୍ପଣ ଦେବା ତାହାର ନକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ମୋଦ-ପ୍ରମୋଦ, ବିଘ୍ନ, ଛନ୍ଦ, ବେଦ, ଔଷଧି, କାଳ (ବର୍ଷ ଓ ତାହାର ଭାଗ) ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀବର୍ଗକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସାର୍ବଜନୀନ ଶମନ-ତର୍ପଣ କରି ଅର୍ପଣକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ପରେ ଋଷି, ପ୍ରଜାପତି, ଲୋକପାଳ ଆଦିଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣରେ ନୀବୀତିରୁ ପ୍ରାଚୀନାବୀତିକୁ ବଦଳାଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ପିତୃବିଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ‘ସ୍ୱଧା’ ସହ ପିତା–ପିତାମହ–ପ୍ରପିତାମହ, ମାତୃପକ୍ଷୀୟ ପୂର୍ବଜ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ସୋମପ, ବର୍ହିଷଦ ଆଦି ପିତୃଶ୍ରେଣୀକୁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦିଆଯାଏ; ଯମ, ଧର୍ମରାଜ, କାଳ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ହୁଏ। ଶେଷରେ ପୁତ୍ରହୀନ ମୃତ ଗୋତ୍ରଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ କରି ଗୋତ୍ରର କେହି ବଞ୍ଚିତ ନ ହେବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମ ପାଇଁ ବିଧି-ଢାଞ୍ଚା ଓ ପ୍ରାପକ-ବର୍ଗୀକରଣ ସ୍ଥାପନ କରେ।

Shlokas

Verse 1

नाम चतुर्दशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवादिपितृतुष्टिदम्

ଅଧ୍ୟାୟ-ଶୀର୍ଷକ: ଦୁଇଶେ ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦେବମାନେ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରୁଥିବା ତର୍ପଣ-ବିଧିକୁ ମୁଁ ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି।

Verse 2

ॐ मोदास्तृप्यन्ताम् / ॐ प्रमोदास्तृप्यन्ताम् / ॐ सुमुखास्तृप्यन्ताम् / ॐ दुर्मुखास्तृप्यन्ताम् / ॐ विघ्नास्तृप्यन्ताम् / ॐ विघ्नकर्तारस्तृप्यन्ताम् / ॐ छन्दांसि तृप्यन्ताम् / ॐ वेदास्तृप्यन्ताम् / ॐ ओषधयस्तृप्यन्ताम् / ॐ सनातनस्तृप्यताम् / ॐ इतराचार्यास्तृप्यन्ताम् / ॐ संवत्सरःसावयवस्तृप्यताम् / ॐ देवास्तृप्यन्ताम् / ॐ अप्सरसस्तृप्यन्ताम् / ॐ देवान्धकास्तृप्यन्ताम् / ॐ सागरस्तृप्यन्ताम् / ॐ नागास्तृप्यन्ताम् / ॐ पर्वतास्तृप्यन्ताम् / ॐ सरिन्मनुष्या यक्षास्तृप्यन्ताम् / ॐ रक्षांसि तृप्यन्ताम् / ॐ पिशाचास्तृप्यन्ताम् / ॐ सुपर्णास्तृप्यन्ताम् / ॐ भूतानि तृप्यन्ताम् / ॐ भूतग्रामाश्चतुर्विधास्तृप्यन्ताम् / ॐ दक्षस्तृप्यताम् / ॐ प्रचेतास्तृप्यताम् / ॐ मरीचिस्तृप्यताम् / ॐ आत्रिस्तृप्यताम् / ॐ अङ्गिरास्तृप्यताम् / ॐ पुलस्त्यस्तृप्यताम् / ॐ पुलहस्तृप्यताम् / ॐ क्रतुस्तृप्यताम् / ॐ नारदस्तृप्यताम् ! ॐ भृगुस्तृप्यताम् / ॐ विश्वामित्रस्तृप्यताम् / ॐ रैवतस्तृप्यताम् / ॐ चाक्षुषस्तृप्यताम् / ॐ महातेजास्तृप्यताम् / ॐ वैवस्वतस्तृप्यताम् / ॐ ध्रुवस्तृप्यताम् / ॐ धवस्तृप्यताम् / ॐ अनिलस्तृप्यताम् / ॐ प्रभासस्तृप्यताम्

ଓମ୍ ମୋଦ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ପ୍ରମୋଦ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ସୁମୁଖ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ଦୁର୍ମୁଖ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ବିଘ୍ନ ସମୂହ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ବୈଦିକ ଛନ୍ଦ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ବେଦ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ଔଷଧି ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ସନାତନ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ଦେବତା, ଅପ୍ସରା, ସାଗର, ନାଗ, ପର୍ବତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ଦକ୍ଷ, ନାରଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଷିଗଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ |

Verse 3

नीवीती / ॐ सनकस्तृप्यताम् / ॐ सनन्दनस्तृप्यताम् / ॐ सनातनस्तृप्यताम् / ॐ कपिलस्तृप्यताम् / ॐ आसुरिस्तृप्यताम् / ॐ वोढुस्तृप्यताम् / ॐ पञ्चशिखस्तृप्यताम् / ॐ मनुष्याणां कव्यवाहस्तृप्यताम् / ॐ अनलस्तृप्यन्ताम् / ॐ सोमस्तृताम् / ॐ यमस्तृप्यताम् / ॐ अर्यमातृप्यताम्

(ନିବୀତୀ ହୋଇ) ଓମ୍ ସନକ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ସନନ୍ଦନ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ସନାତନ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ କପିଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ଆସୁରି ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ବୋଢୁ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ପଞ୍ଚଶିଖ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ କବ୍ୟବାହ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଓମ୍ ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ଯମ ଏବଂ ଅର୍ଯମା ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ |

Verse 4

प्राचीनावीती / ॐ अग्निष्वात्ताः पितरस्तृप्यन्ताम् / ॐ सोमपाः पितरस्तृप्यन्ताम् / ॐ बर्हिषदः पितरस्तृप्यन्ताम् / यमाय नमः / धर्मराजाय नमः / मृत्यवे नमः / अन्तकाय नमः / वैवस्वताय नमः / कालाय नमः / सर्वभूतक्षयाय नमः / औदुम्बराय नमः! दध्नाय नमः / नीलाय नमः / परमेष्ठिने नमः / वृकोदराय नमः / चित्राय नमः / चित्रगुप्ताय नमः

(ପ୍ରାଚୀନାବୀତୀ ହୋଇ) ଓମ୍ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ସୋମପା ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ବର୍ହିଷଦ ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଯମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଅନ୍ତକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବୈବସ୍ୱତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; କାଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସର୍ବଭୂତକ୍ଷୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଔଦୁମ୍ବର, ଦଧ୍ନ, ନୀଳ, ପରମେଷ୍ଠୀ, ବୃକୋଦର, ଚିତ୍ର ଏବଂ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର |

Verse 5

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यतु / ॐ पितृभ्यः स्वधा नमः / ॐ पितामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ मातृभ्यः स्वधानमः / ॐ पितामहीभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रपितामहीभ्यः स्वधा नमः / ॐ मातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वधानमः तृप्यतामिति / उदीरतामवर उत्परासो उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः / असुंय ईयुरवृका ऋतज्ञास्तेनो ऽवन्तुपितरोहवेषु / गोत्रोच्चारणेन प्रथमाञ्जलिः पितुः / ॐ अङ्गिरसो नः पितरोदृ- / तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानां अपि भद्रे सौमनसे स्याम / ॐ आयन्तु नः पितरः सौम्यासोग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः / अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तो ऽधिब्रुवन्तु ते ऽवन्त्वस्मान्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ତୃପ୍ତ ହେଉ | ଓମ୍ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଓ ନମସ୍କାର; ଓମ୍ ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଓ ନମସ୍କାର; ଓମ୍ ମାତା, ପିତାମହୀ ଓ ପ୍ରପିତାମହୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଓ ନମସ୍କାର | ଓମ୍ ମାତାମହ, ପ୍ରମାତାମହ ଓ ବୃଦ୍ଧପ୍ରମାତାମହମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଓ ନମସ୍କାର | ସେମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ | ଆମ୍ଭର ସୌମ୍ୟ ପିତୃଗଣ, ଯେଉଁମାନେ ନିମ୍ନ, ଉଚ୍ଚ ଓ ମଧ୍ୟମ ଲୋକରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆସନ୍ତୁ ଓ ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ | ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଜଳି ଦିଅନ୍ତୁ | ଓମ୍ ଆମ୍ଭର ସୌମ୍ୟ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ପିତୃଗଣ ଦେବଯାନ ପଥରେ ଆସନ୍ତୁ ଓ ଆମ୍ଭଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ |

Verse 6

ॐ ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्नुतं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन् / ॐ पितृभ्यः स्वधा नमः / ॐ पितामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रपितामहेभ्यः स्वधान नमः / ॐ मातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ प्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः / ॐ वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः / पितामहस्यदृ / ॐ अक्षन्पितरो अमीमदन्त पितरो अमी तृप्यन्तः पितरः शुं(स्व) धध्वं पिबेह पितरो ऽपि वानत्रयांश्च विश्रयांश्च भवनपवित्रत्वा रथपति ते जातवेदाः स्वधाभिर्यज्ञं सुकृतं जुपस्व? / ॐ णदुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः / माध्वीर्नः सन्त्वोषधीर्मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः / मधु द्यौरस्तु नः पिता मधु मान्नो वनस्पतिर्मधुभाम् अस्तु सूर्यो माध्वीर्गावो भवन्तु नः

ଓମ୍, ଊର୍ଜା, ଅମୃତ, ଘିଅ ଏବଂ କ୍ଷୀର ବହନ କରୁଥିବା ସ୍ରୋତଗୁଡ଼ିକ ମୋର ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତୁ | ଓମ୍ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଓ ନମସ୍କାର; ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଓ ନମସ୍କାର; ମାତାମହ ଓ ପ୍ରମାତାମହମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଓ ନମସ୍କାର | ପିତୃଗଣ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ | ହେ ଅଗ୍ନି ଜାତବେଦସ, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତୁ | ଓମ୍ ପବନ ମଧୁର ଭାବରେ ବହୁ; ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମଧୁର ହୁଅନ୍ତୁ; ଔଷଧି ମଧୁର ହେଉ; ରାତି ଓ ସକାଳ ମଧୁର ହେଉ; ପୃଥିବୀର ଧୂଳି ମଧୁର ହେଉ | ଆକାଶ ପିତା ମଧୁର ହୁଅନ୍ତୁ; ବନସ୍ପତି ମଧୁର ହେଉ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧୁର ହୁଅନ୍ତୁ; ଏବଂ ଆମ୍ଭର ଗାଈମାନେ ମଧୁରତା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତୁ |

Verse 7

प्रपितामहस्याञ्जलिदानम् / ॐ नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे / नमो वः पितरो गृहान्न पितरो दत्तः / नमो वः पितरो दध्मे तद्वः पितरो वासः / मातामहानां त्रिरञ्जलिदृ / ततो मात्रादीनान्दृ

ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ— “ଓଁ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ରସ ପାଇଁ, ଶୁଷ୍ମ (ବଳ) ପାଇଁ, ଜୀବ ପାଇଁ, ସ୍ୱଧା ପାଇଁ, ଘୋର ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ଏବଂ ମନ୍ୟୁ (ଧର୍ମତେଜ) ପାଇଁ। ହେ ପିତୃଗଣ, ଆମ ଗୃହର ଅନ୍ନ କ୍ଷୀଣ ନ ହେଉ; ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ହେ ପିତୃଗଣ, ଆମକୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ ଦିଅନ୍ତୁ; ଏହା ଆପଣମାନଙ୍କର ବାସ/ଆବରଣ ହେଉ।” ମାତାମହଙ୍କୁ ତିନି ଅଞ୍ଜଳି ଜଳ; ପରେ ମାତା ଆଦି ମାତୃପକ୍ଷୀୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 8

ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः / ते तृप्यन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम्

ଆମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ସମାନ ଗୋତ୍ରର ଯେ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ପୁତ୍ରହୀନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋର ଅର୍ପିତ ବସ୍ତ୍ର-ନିଷ୍ପୀଡିତ ଜଳ ପାଇ ତୃପ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ।

Frequently Asked Questions

The chapter uses a concentric recipient-order: first pacifying cosmic supports (metres, Vedas, herbs, time) and obstacles (vighna), then acknowledging sages and progenitors, and finally entering the pitṛ-domain with svadhā and prācīnāvītī. This sequencing aims to ensure unobstructed transmission and proper ritual address.

The text specifies that, with the utterance of lineage (gotra), the first libation is offered to the father. Gotra acts as an identifier that ‘routes’ the offering to the correct ancestral stream, aligning the rite with kula-identity and śrāddha protocol.

By including kinsmen of the same gotra who died without sons, the chapter broadens ancestral care beyond direct descendants. It frames tarpaṇa as a communal dharma that prevents abandonment of the departed and sustains the integrity of the lineage-network.