Adhyaya 201
Aśva–Gaja Āyurveda: Marks, Defects, Wounds, Doṣa-Therapy, and Protective Rites
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ସାଧାରଣ ଆୟୁର୍ବେଦ ନୀତିରୁ ଆଗେଇ ରାଜବାହନ ପଶୁଚିକିତ୍ସାକୁ—ପ୍ରଥମେ ଅଶ୍ୱ, ପରେ ଗଜ—ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଅଶ୍ୱର ଅଶୁଭ ଓ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ (ଭୟଙ୍କର “ଯମ-ରୂପ” ସହିତ) ଗଣାଇ ଏମିତି ଅଶ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଜ୍ୟ କହନ୍ତି, ଏବଂ ଜାତି/ଆକାର ଭେଦ ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ରକ୍ଷାବିଧି—ରେବନ୍ତ ପୂଜା, ହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ, ଏବଂ ସର୍ଷପ, ନିମ୍ବ, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ଘୃତ ଆଦିର ଧୂପ/ତାବିଜ। ଚିକିତ୍ସାରେ ବ୍ରଣ ବାହ୍ୟ (ଆଗନ୍ତୁଜ) ଓ ଆନ୍ତରିକ (ଦୋଷ-ଜନ୍ତୁଜ) ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଦୋଷାନୁସାରେ ପାକ ଓ ଲକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଶୋଧନ-ରୋପଣ ଯୋଗ—ଏରଣ୍ଡମୂଳ, ହରିଦ୍ରା, ଚିତ୍ରକ, ରସୁଣ-ଲୁଣ ପ୍ରୟୋଗ, ନିମ୍ବ ଗୁଳି, ସଂଯୁକ୍ତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ; କୁଷ୍ଠ ଓ ଆଲସର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ମାତୁଲୁଙ୍ଗ-ମାଂସୀ ନସ୍ୟ, ମାତ୍ରାବୃଦ୍ଧି ନିୟମ ଓ ଋତୁ-ନିଷେଧ। ଆହାରରେ ଦୋଷାନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟ, ପାଚନ ଓ ସର୍ବାଙ୍ଗ ରୋଗ ପାଇଁ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ କ୍ରମ, ତ୍ରିଫଳା-ଗୋମୂତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହି ଏକାଇକ ମଡେଲ୍ ଗଜ ପାଇଁ—ଚାରିଗୁଣ ମାତ୍ରା, ମହାମାରୀ-ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଦେବାରାଧନା, ଏବଂ ତ୍ରିଫଳା, ପଞ୍ଚକୋଳ, ଦଶମୂଳ, ବିଡଙ୍ଗ, ଗୁଡୂଚୀ, ନିମ୍ବ ଆଦି ଔଷଧସୂଚୀ—ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
धन्वन्तरिरुवाच / हयायुर्वेदमाख्यास्ये हयं सर्वार्थलक्षणम् / काकतुण्डः कृष्णजिह्वो वृक्षास्यश्चोष्णतालुकः
ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କର ଆୟୁର୍ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ସର୍ବାର୍ଥ-ଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନ। ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ କାକତୁଣ୍ଡ, କୃଷ୍ଣଜିହ୍ୱା, ବୃକ୍ଷାସ୍ୟ ଏବଂ ଉଷ୍ଣ ତାଳୁବିଶିଷ୍ଟ।
Verse 2
करालो हीनदन्तश्च शृङ्गी विरलदन्तकः / एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी
ସେ ଭୟଙ୍କର ଦେହଧାରୀ, ଦନ୍ତହୀନ, ଶୃଙ୍ଗୀ ଏବଂ ବିରଳ ଦନ୍ତବାନ; ଏକାଣ୍ଡ ଓ ଜନ୍ମତଃ ସ୍ଫୀତ ଅଣ୍ଡବାନ; କଞ୍ଚୁକୀ (କବଚସଦୃଶ ଆବରଣଧାରୀ), ଦ୍ୱିଖୁରୀ ଏବଂ ସ୍ତନଯୁକ୍ତ।
Verse 3
मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रधिसन्निभः / यमजो वामनश्चैव मार्जारः कपिलोचनः
‘ମାର୍ଜାରପାଦ’ (ବିଲେଇ ପାଦବାନ), ‘ବ୍ୟାଘ୍ରାଭ’ (ବାଘସଦୃଶ), ‘କୁଷ୍ଠ-ବିଦ୍ରଧି ସନ୍ନିଭ’ (କୁଷ୍ଠ ଓ ଫୋଡ଼ା ପରି), ‘ୟମଜ’, ‘ବାମନ’, ‘ମାର୍ଜାରସଦୃଶ’ ଏବଂ ‘କପିଲୋଚନ’ (ପୀତନେତ୍ର)—ଏହିମାନେ ଯମଦୂତଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ରୂପ/ନାମର କିଛି।
Verse 4
एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमो ऽश्वस्तुरुष्कजः / मध्यमः पञ्चहस्तश्च कनीयांश्च त्रिहस्तकः
ଏହି ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଘୋଡ଼ାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱ ତୁରୁଷ୍କଜ; ମଧ୍ୟମ ପଞ୍ଚହସ୍ତ ପରିମାଣ, ଏବଂ କନିଷ୍ଠ ତ୍ରିହସ୍ତ ପରିମାଣ।
Verse 5
असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च / शबलाभाः प्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः
ଯେ ବାହ (ବାହନ) ସୁଦୃଢ଼ ଓ ସୁସଂହତ, ହ୍ରସ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶବଳବର୍ଣ୍ଣ—ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରଭାବକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୀନ ନୁହେଁ ଏବଂ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ।
Verse 6
रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्ष्याश्च द्विजभाजेनात् / सरलं निम्बपत्राणि गुग्गुलं सर्षपान्घृतम्?
ରେବନ୍ତପୂଜାରୁ, ରକ୍ଷାର୍ଥ ହୋମରୁ, ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ; ତଥା ସରଳ (ପାଇନ) ରସ, ନିମ୍ବପତ୍ର, ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ସର୍ଷପ ଓ ଘୃତ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାକାରୀ।
Verse 7
तिलञ्चैव वचां हिगुं बध्नीयाद्वाजिनो गले / आगन्तुजं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम्
ଘୋଡ଼ାର ଗଳାରେ ତିଳ, ବଚା ଓ ହିଙ୍ଗୁ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ବ୍ରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଆଗନ୍ତୁଜ ଓ ଦୋଷ‑ଜନ୍ତୁଜ।
Verse 8
चिरपाकं वातजन्तु श्लेष्मजं क्षिप्रपाककम्? / कण्ठदाहात्मकं पित्ताच्छोणितान्मन्दवेदनम्
ବାତଜନ୍ୟ ଫୋଡ଼ା ଦେରିରେ ପାକେ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ଜନ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପାକେ। ପିତ୍ତରୁ କଣ୍ଠଦାହ, ଶୋଣିତରୁ ମନ୍ଦ ବେଦନା ହୁଏ।
Verse 9
आगन्तुजन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम् / एरण्डमूलं द्विनिशं चित्रकं विश्वभेषजम्
ଶସ୍ତ୍ରାଘାତ ଆଦି ବାହ୍ୟ କାରଣରୁ ହୋଇଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରଣ ଶୋଧନ ପାଇଁ ଏରଣ୍ଡମୂଳ, ହଳଦୀ, ଚିତ୍ରକ ଓ ବିଶ୍ୱଭେଷଜ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपोषितम् / तिलसक्तुकपिण्डिका दधियुक्ता ससैन्धवा / निम्बपत्रयुतं पिण्डं व्रणशोधनरोपणम्
ତକ୍ର ଓ କାଞ୍ଜିକରେ ପୋଷିତ ରସୁଣ ସହ ସୈନ୍ଧବ; ତିଳ‑ସତ୍ତୁର ପିଣ୍ଡିକା ଦହି ଓ ସୈନ୍ଧବ ସହ; ଏବଂ ନିମ୍ବପତ୍ରଯୁକ୍ତ ଲେପ‑ପିଣ୍ଡ—ଏହାମାନେ ବ୍ରଣ ଶୋଧନ ଓ ରୋପଣ କରେ।
Verse 11
पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रकमेव च / पिप्पलीशृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत्
ପଟୋଳ, ନିମ୍ବପତ୍ର, ବଚା, ଚିତ୍ରକ, ପିପ୍ପଳୀ ଓ ଶୃଙ୍ଗବେର—ଏସବୁକୁ ଏକତ୍ର କରି ଏକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
एतत्पानात्क्रिमिश्लेष्ममन्दानिलविनाशनम् / निम्बपत्रं पटो लञ्च त्रिफला खदिरं तथा
ଏହା ପାନ କଲେ କୃମି, ଅଧିକ କଫ ଓ ମନ୍ଦ ବାୟୁ (ବାତ) ନଶିଯାଏ। ଏହା ନିମ୍ବପତ୍ର, ପଟୋଳ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ଖଦିର ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
Verse 13
क्वाथयित्वा ततो वाहं सृतरक्तं विचक्षणः / त्र्यहमेव प्रिदातव्यं हयकुष्ठोपशान्तये
ତାପରେ ତାହାକୁ କ୍ୱାଥ କରି ଫୁଟାଇ, ବିଚକ୍ଷଣ ବ୍ୟକ୍ତି ନିସ୍ରୁତ ରକ୍ତ ସହ ମିଶାଇଥିବା ସେଇ କ୍ୱାଥକୁ କେବଳ ତିନି ଦିନ ଦେବା ଉଚିତ—ଘୋଡ଼ାର କୁଷ୍ଠ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ।
Verse 14
सव्रणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम् / लशुनादिकषायश्च पानभुक्त्युपशान्तये
ଘାଉ ସହିତ ଥିବା ବ୍ରଣ ଓ କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ସରିଷ ତେଲ ହିତକର; ଏବଂ ରସୁଣ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଷାୟ ପାନ-ଭୋଜନଜନିତ ବିକାରକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।
Verse 15
मातुलुङ्गरसोपेतं मांसीनां रसकेन वा / सद्यो दद्यात्तत्र नस्यमन्यैर्वातैः सुसंयुतैः
ମାତୁଲୁଙ୍ଗ (ବିଜୌରା) ରସ ସହ—କିମ୍ବା ମାଂସୀ (ଜଟାମାଂସୀ)ର ନିସ୍ରୁତ ରସ ସହ—ସେଠାରେ ସତ୍ୱର ନସ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବାତ-ଶାମକ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
पलद्वयं प्रथमे ऽह्नि एकैकपलवृद्धितः / यावद्दिनानि पूर्णानि पलान्यष्टादशोत्तमे
ପ୍ରଥମ ଦିନ ଦୁଇ ପଳ; ପରେ ପ୍ରତିଦିନ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ପଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଶେଷରେ ଅଠାର ପଳ ହୁଏ।
Verse 17
अधमे ऽष्टपलानि स्युर्मध्यमे स्युश्चतुर्दश / शरन्निदाघयोर्नैवदेयं नैव तु दापयेत्
ଅଧମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଠ ପଳ, ମଧ୍ୟମ ଶ୍ରେଣୀରେ ଚୌଦ ପଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। କିନ୍ତୁ ଶରତ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ନିଦାଘକାଳେ ଏହା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟକୁ ଦେଇ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 18
तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः / कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः
ବାତଜ ରୋଗରେ ତେଲ ସହ ଶର୍କରା, ଘୃତ ଓ ଦୁଧ ଯୋଗ କରି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। କଫରୋଗରେ କଟୁ ତେଲ ଓ ବ୍ୟୋଷ (ଶୁଣ୍ଠି-ପିପ୍ପଳୀ-ମରିଚ), ଏବଂ ପିତ୍ତରୋଗରେ ତ୍ରିଫଳା-ସିଦ୍ଧ ଜଳ ସେବନ କରିବା କଥା।
Verse 19
शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः / पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णो ऽश्वो न जुगुप्सितः
ଶାଳି, ଷଷ୍ଟିକ ଧାନ ଓ ଦୁଧ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଘୋଡ଼ା ହୀନ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ପକ୍କ ଜାମୁନ ଫଳ ସଦୃଶ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଘୋଡ଼ା ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ।
Verse 20
अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम् / भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः
ଅର୍ଧ ପ୍ରହରେ, ଘୋଡ଼ା ଧୁର୍ୟେ (ଜୁଆରେ) ଯୋଡ଼ା ଥିବାବେଳେ ତାକୁ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ। ପରେ ସତ୍ୱର ପାୟସ (ଦୁଧ-ଅନ୍ନ) ଓ ଦୁଧ ଦେଲେ ଘୋଡ଼ା ଶୀଘ୍ର ସ୍ଥିର ଓ ସୁସ୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 21
विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत् / कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः
ଭୋଜନବିକାର ହେଲେ ଦୁଧ ଓ ଶାଳି ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ; ବାତବିକାରରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପଥ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ପିତ୍ତବିକାରରେ କୃଶ ମାଂସରସ, ଏବଂ ମଧୁ, ମୁଦ୍ଗରସ (ମୁଗ ଝୋଳ) ଓ ଘୃତ ସହ ଭୋଜନ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 22
कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये / बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः
କଫପ୍ରଧାନ ରୋଗରେ ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ) ଓ କୁଲତ୍ଥ (କୁଳଥି) ଏବଂ କଟୁ-ତିକ୍ତ ରସଯୁକ୍ତ ଆହାର ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ବାଧିର୍ୟ, କଣ୍ଠ-ଗ୍ରାସ ବ୍ୟାଧି ଓ ତ୍ରିଦୋଷଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ବିଧେୟ।
Verse 23
घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमे ऽह्नि पलं ददेत् / विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम्
ତାଜା ଘାସ ଓ ଦୂର୍ବା ସହିତ ସର୍ବରୋଗ-ଶମନ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଦିନ ଏକ ପଳ ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ମାତ୍ରା ବଢ଼ାଇବ—ଏକ କର୍ଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ ଦିନରେ ପାଞ୍ଚ ପଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 24
पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम् / मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु
ପାନ ଓ ଭୋଜନ ଅର୍ପଣରେ ଉତ୍ତମ ମାତ୍ରା ଅଶୀ ପଳ; ମଧ୍ୟମ ଷଷ୍ଟି; ଏବଂ ଅଧମ ଭୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ (ପଳ) କୁହାଯାଇଛି।
Verse 25
व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् / मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम्
ବ୍ରଣ, କୁଷ୍ଠ/ଚର୍ମରୋଗ ଓ ଖଞ୍ଜତାରେ ତ୍ରିଫଳା କ୍ୱାଥ ସହିତ ଏହା ଦେବା ଉଚିତ। ମନ୍ଦାଗ୍ନି ଓ ଶୋଥରୋଗରେ ଗୋମୂତ୍ର ମିଶାଇ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम् / देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम्
ବାତ-ପିତ୍ତଜ ରୋଗ ଓ ବ୍ରଣରେ ଘୃତ ମିଶାଇଥିବା ଗୋକ୍ଷୀର ଦେବା ଉଚିତ। କୃଶ ଲୋକଙ୍କ ପୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ମାଂସଯୁକ୍ତ ପୋଷକ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 27
सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम् / प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्गीष्मे च वाजिनाम्
ଭଲଭାବେ ପିଷ୍ଟ ଗୁଡୂଚୀର ପାଞ୍ଚ ପଳ ଦେବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତେ ଘିଅ ସହ ଦେଲେ, ଶରତ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ବିଶେଷକରି ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ହିତକର।
Verse 28
रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम् / तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा
ଏହି ପ୍ରୟୋଗ ରୋଗନାଶକ, ପୁଷ୍ଟିଦାୟକ ଏବଂ ବଳ–ତେଜ ବଢ଼ାଏ; ଏହାକୁ ଅଶ୍ୱକୁ ଏକାକୀ କିମ୍ବା କ୍ଷୀର ସହ ମିଶାଇ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 29
गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः / चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि
ଗୁଡୂଚୀର କଳ୍ପ-ଯୋଗ ଅନୁସାରେ ଶତାବରୀ ଓ ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧାର ମାତ୍ରା—ମଧ୍ୟମ ବଳ ପାଇଁ ଚାରି ପଳ, ଅତି ଦୁର୍ବଳ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ତିନି ପଳ।
Verse 30
अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् / म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत्
ଯେଉଁଠି ହଠାତ୍ ବାହନମାନେ/ବାହନପଶୁମାନେ ଏକେ ରୂପ ହୋଇ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ, ତାହାକୁ ଘୋର ଉପସର୍ଗ (ଅମଙ୍ଗଳ ବାଧା) ବୋଲି ବୁଝି ସେପରି ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 31
होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा / शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः
ହୋମ ଆଦି, ରକ୍ଷାକର୍ମ, ବିପ୍ରଭୋଜନ ଓ ବଳିକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ହୁଏ; ହରୀତକୀ ଆଦି କଳ୍ପବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଉପସର୍ଗଶାନ୍ତି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 32
हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता / आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि / उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा
ହରୀତକୀକୁ ଗୋମୂତ୍ର, ତେଲ ଓ ଲବଣ ସହ ମିଶାଇ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଆରମ୍ଭରେ ପାଞ୍ଚ ମାତ୍ରା, ପରେ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ କରି ବଢ଼ାଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତ୍ରା ଶତ; କିମ୍ବା ଅଶୀ ଅଥବା ଷଷ୍ଟି।
Verse 33
गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः / गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः
ଏବେ ମୁଁ ଗଜ-ଆୟୁର୍ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି—ଗଜର ହିତ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଥିବା ଔଷଧ-କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ। ଗଜ ପାଇଁ ମାତ୍ରା ଚାରିଗୁଣ; ସେହି ମାତ୍ରାରେ ଗଜରୋଗ ଶମିତ ହୁଏ।
Verse 34
गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च / पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत्
ଉପସର୍ଗ-ବ୍ୟାଧିର ଶମନ ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ପାଇଁ ଦେବତା ଓ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ରତ୍ନ ସହିତ କପିଲା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 35
दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः / मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा
ଉପବାସ କରି ଗଜର ଦୁଇ ଦାନ୍ତରେ ମାଳା ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବୈଦ୍ୟମାନେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ବଚା ଓ ସିଦ୍ଧାର୍ଥକ (ସୋରିଷ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 36
सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम् / बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି—ଶିବ, ଦୁର୍ଗା, ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଗଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଭୂତମାନଙ୍କୁ ବଳି ଦେଇ, ଚାରି ଘଟର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 37
भोजनं मन्त्रितं दद्याद्भस्मनोद्धूनयेद्गजमम् / भूतरक्षा शुभा मेध्या वारणं रक्षयेत्सदा
ମନ୍ତ୍ରପୂତ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ଗଜ ଉପରେ ଭସ୍ମ ଛିଟାଇବା ଉଚିତ। ଏହା ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ରକାରୀ ଭୂତରକ୍ଷା; ଗଜକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରେ।
Verse 38
त्रिफलापञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् / शतावरीगुडूची च निम्बवासककिंशुकाः
ତ୍ରିଫଳା ଓ ପଞ୍ଚକୋଳ, ଦଶମୂଳ ଓ ବିଡଙ୍ଗ; ସହିତ ଶତାବରୀ ଓ ଗୁଡୂଚୀ, ଏବଂ ନିମ୍ବ, ବାସକ, କିଂଶୁକ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
गजरोगविनाशाय हितो रूक्षः कषायकः / आयुर्वेदद्वयोक्तानामुक्तं संक्षेपसारतः
ଗଜରୋଗ ବିନାଶ ପାଇଁ ରୂକ୍ଷ ଓ କଷାୟ (କ୍ୱାଥ) ହିତକର। ଆୟୁର୍ବେଦର ଦୁଇ ପରମ୍ପରାରେ କହିଥିବା ସାରକୁ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter classifies wounds as āgantuja (external—injury, weapons, organisms) and doṣa-jantu (internal—arising from doṣic faults and living agents). This matters because therapy differs: external wounds emphasize cleansing/purification and topical measures, while internal-origin disorders require doṣa-pacifying medicines, diet regulation, and systemic management.
It links doṣas to observable courses and sensations: vāta-type boils ripen slowly, kapha-type ripen quickly, pitta shows burning features, and blood-related conditions show comparatively mild pain. Treatment is then aligned—unctuous/oil-based measures for vāta, pungent/spice-forward oils for kapha, and triphalā-infused cooling water for pitta.
Guggulu appears both as a protective substance and as a therapeutic, including timed administration when the horse is in harness and as a prescription for conditions like tridoṣa involvement, throat-related difficulty, and deafness. It is also paired with triphalā decoction for wounds/skin disease and with cow’s urine for swelling and weak digestion.
The text warns against administering certain escalating-dose regimens during autumn and the heat of summer, reflecting an Ayurvedic sensitivity to seasonal doṣa fluctuation and heat burden. This indicates that even effective medicines can become harmful when ṛtu (season) amplifies the same qualities (e.g., heat/dryness).
For elephants, the chapter prescribes appeasement and protection through worship of devas and Brahmin sages, donation of a tawny cow with jewels, mantra-empowered vācā and mustard, worship of Sūrya, Śiva, Durgā, Śrī, and Viṣṇu, bali offerings to spirits, bathing with water from four pots, feeding mantra-sanctified food, and dusting with ash as a purificatory safeguard.