Adhyaya 20
Śiva-taught Mantra-Weapons, Mudrās, and Rakṣā-Rites (Removal of Kīlaka; Protection from Nāga, Viṣa, Graha, and Storms)
ସୂତଙ୍କ ପୁରାଣୋପଦେଶ-ଧାରାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ମନ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ‘ପରମ ଗୁପ୍ତ’ ରହସ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଶିବ ରାଜାଙ୍କ ବିଜୟ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପାଶ, ଧନୁ, ଚକ୍ର, ମୁଦ୍ରା, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ପରଶୁ ଭଳି ମନ୍ତ୍ରାୟୁଧକୁ ବ୍ୟବହାରିକ ସାଧନ ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଧାରଣ ଓ ଲେଖନବିଧି, ଈଶାନ-ପତ୍ରକ ଉଲ୍ଲେଖ ଏବଂ ଅଷ୍ଟବର୍ଣ୍ଣ-ସମୂହ କଥା ଆସେ; ବୀଜକ୍ରମରେ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଶିବ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ତ୍ରିଶୂଳ-ଧ୍ୟାନରେ ନାଗନାଶ, ଆକାଶାଭିମୁଖ ଧ୍ୟାନରେ ଦୁଷ୍ଟ ମେଘ, ଗ୍ରହ ଓ ରାକ୍ଷସ ଉପଦ୍ରବ ଶମନ, ଏବଂ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ ଜୂଁ ସୂଁ ହୂଁ ଫଟ୍’ ଦିଆଯାଏ। କ୍ଷେତ୍ରରକ୍ଷାରେ ଖଦିରର ଆଠ କୀଳ, ୨୧ ଜପ ପରେ ରାତିରେ ପୋତି କୀଳକ ଦୋଷ ନିବାରଣ କୁହାଯାଏ। ସଦାଶିବ, ଗଣେଶ, ଭୈରବ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବଜ୍ର-ପାଶ ମୁଦ୍ରା ବିଷ, ଗ୍ରହଣକାରୀ ଭୂତ/ଗ୍ରହବାଧା ଓ ଶତ୍ରୁବଳ ପ୍ରତିହତ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଆଧାରିତ ଶକ୍ତିସଂସ୍କାର—ପୂରକରେ ପ୍ରାଣପୂରଣ, କୁମ୍ଭକରେ ଅଭିଷେକ, ପ୍ରଣବରେ ପୋଷଣ—ବୋଲି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଧିକୁ ସେତୁ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
निरूपणं नामैकोनविंशो ऽध्यायः सूत उवाच / वक्ष्ये तत्परमं गुह्यं शिवोक्तं मन्त्रबृन्दकम् / पाशं धनुश्च चक्रं च मुद्ररं शूलपट्टिशम्
ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ସେଇ ପରମ ଗୁହ୍ୟ, ଶିବୋକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରସମୂହ କହିବି: ପାଶ, ଧନୁ, ଚକ୍ର, ମୁଦ୍ରା, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ପଟ୍ଟିଶ।
Verse 2
एतैरेवायुधैर्युद्धे मन्त्रैः शत्रूञ्जयेन्नृपः / मन्त्रोद्धारः पद्मपात्रे आदि पूर्वादिके लिखेत्
ଏହି ଆୟୁଧ ଓ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରୁ। ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍ଧାରକୁ ପଦ୍ମପତ୍ର-ପାତ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରରୁ କ୍ରମେ ଲେଖ।
Verse 3
अष्टवर्गं चाष्टमं च ख्यातमीशानपत्रके / ॐ कारो ब्रह्म बीजं स्याद्ध्रीङ्कारो विष्णुरेव च
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଈଶାନପତ୍ରକରେ ଅଷ୍ଟବର୍ଗ ଓ ଅଷ୍ଟମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ‘ଓଁ’ ବ୍ରହ୍ମାର ବୀଜ; ‘ହ୍ରୀଂ’ ନିଶ୍ଚୟେ ବିଷ୍ଣୁ।
Verse 4
ह्रीङ्का रश्च शिवः शूले त्रिशाखे तु क्रमान्न्यसेत् / ॐ ह्रीं ह्रीं
ତ୍ରିଶାଖା ତ୍ରିଶୂଳରେ କ୍ରମେ ‘ହ୍ରୀଂ’ ଅକ୍ଷର ଓ ଶିବଙ୍କ ନ୍ୟାସ କର; (ଉଚ୍ଚାର:) ‘ଓଁ ହ୍ରୀଂ ହ୍ରୀଂ’।
Verse 5
शूलं गृहीत्वा हस्तेनाभ्राम्य चाकाशसंमुखम् / तद्दर्शनान्द्रहा नागा दृष्ट्वा वा नाशमाप्नु युः
ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଧରି ଆକାଶମୁଖୀ କରି ଘୁରାଇବା ଉଚିତ। ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଦ୍ରୋହୀ ନାଗମାନେ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାନ୍ତି—କିମ୍ବା ଦେଖିଲେ ହିଁ ବିନାଶ ପାଆନ୍ତି।
Verse 6
धूमारक्ते करं मध्ये ध्यात्वा खे चिन्तयेन्नरः / दुष्टा नागा ग्रहा मेघा विनश्यन्ति च राक्षसाः
ହାତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଧୂମ୍ର-ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ କିରଣକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଏବଂ ଆକାଶରେ ତାହାକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ଦୁଷ୍ଟ ନାଗ, ଗ୍ରହଦୋଷ, ମେଘ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶିଯାନ୍ତି।
Verse 7
त्रिलोकान्रक्षयेन्मन्त्रो मर्त्यलोकस्य का कथा / ॐ जूं सूं हूं फट्
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତ୍ରିଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ—ତେବେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକର ରକ୍ଷା କଥା କ’ଣ କହିବା! ॐ ଜୂଂ ସୂଂ ହୂଂ ଫଟ୍।
Verse 8
खादिरान्कीलकानष्टौ क्षेत्रे संमन्त्र्य विन्यसेत् / न तत्र वज्रपातस्य स्फूर्जथ्वादेरुपद्रवः
ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସଂମନ୍ତ୍ରିତ କରି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଖଦିର କାଠର ଆଠଟି କୀଳକ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ବଜ୍ରପାତ, ଗର୍ଜନ ଆଦିର ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 9
गरुडोक्तैर्महामन्त्रैः कीलकानष्ट मन्त्रयेत् / एकविंशतिवाराणि क्षेत्रे तु निखनेन्निशि
ଗରୁଡୋକ୍ତ ମହାମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆଠଟି କୀଳକକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏକୋଇଶ ଥର ଜପ କରି ରାତିରେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୋତିଦେବା ଉଚିତ।
Verse 10
विद्युन्मूषकवज्रादिसमुपद्रव एव च / हरक्षमलवरयू बिन्दुयुक्तः सदाशिवः
ବିଦ୍ୟୁତ୍, ମୂଷକ, ବଜ୍ର ଆଦି ଉପଦ୍ରବ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ରକ୍ଷାର୍ଥେ ବିନ୍ଦୁ-ଯୁକ୍ତ ‘ସଦାଶିବ’ ସହ ‘ହର’, ‘କ୍ଷମଲ’, ‘ବରୟୂ’ର (ଧ୍ୟାନ/ଜପ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
ॐ ह्रां सदाशिवाय नमः / तर्जन्या विन्यसेत्पिण्डं (ण्डे) दाडिमीकुसुमप्रभम्
ॐ ହ୍ରାଂ ସଦାଶିବାୟ ନମଃ। ତର୍ଜନୀଦ୍ୱାରା ଦାଡିମୀ କୁସୁମପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ପିଣ୍ଡକୁ ବିନ୍ୟାସ କର।
Verse 12
तस्यैव दर्शनाद्दुष्टा मेघविद्युद्दिपादयः / राक्षसा भूतडाकिन्यः प्रद्रवन्ति दिशो दश
ତାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଦୁଷ୍ଟ ମେଘ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭୟଙ୍କର ରୂପାଦି, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ ଓ ଡାକିନୀମାନେ ଦଶଦିଗକୁ ପଳାନ୍ତି।
Verse 13
ॐ ह्रीं गणेशाय नमः / (ॐ ह्रीं) स्तम्भनादिचक्राय नमः / ॐ ऐं ब्रहयैन्त्रै लोक्यडामराय नमः
ॐ ହ୍ରୀଂ ଗଣେଶାୟ ନମଃ। (ॐ ହ୍ରୀଂ) ସ୍ତମ୍ଭନାଦିଚକ୍ରାୟ ନମଃ। ॐ ଐଂ ବ୍ରହ୍ମୟନ୍ତ୍ରୈ ଲୋକ୍ୟ-ଡାମରାୟ ନମଃ।
Verse 14
भैरवं पिण्डमाख्यातं विषपापग्रहापहम् / क्षेत्रस्य रक्षणं भूतराक्षसादेः प्रमर्दनम्
‘ଭୈରବ’ ନାମକ ପିଣ୍ଡ ବିଷ, ପାପ ଓ ଗ୍ରହପୀଡାକୁ ହରେ; କ୍ଷେତ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରି ଭୂତ-ରାକ୍ଷସାଦିଙ୍କୁ ଦମନ କରେ।
Verse 15
ॐ नमः / इन्द्रवज्रं करे ध्यात्वा दुष्टमेघादिवारणम् / विष शत्रुगणा भूता नश्यन्ते वज्रमुद्रया
ॐ ନମଃ। ହସ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଦୁଷ୍ଟ ମେଘାଦିକୁ ନିବାର; ବଜ୍ରମୁଦ୍ରାରେ ବିଷ, ଶତ୍ରୁଗଣ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଭୂତ ନଶିଯାନ୍ତି।
Verse 16
ॐ क्षुं(क्ष) नमः / स्मरेत्पाशं वामहस्ते विषभूतादि नश्यति / ॐ ह्रां (ह्रो) नमः / हरेदुच्चारणान्मन्त्रो विषमेघग्रहादिकान्
“ଓଂ କ୍ଷୁଂ (କ୍ଷ) ନମଃ।” ବାମହସ୍ତରେ ପାଶକୁ ସ୍ମରଣ/ଧ୍ୟାନ କଲେ ବିଷ, ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଆଦି ନଶିଯାଏ। “ଓଂ ହ୍ରାଂ (ହ୍ରୋ) ନମଃ।” ଏହି ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେ ବିଷମେଘ, ଗ୍ରହପୀଡା ଆଦି ଅପଦ୍ରବ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 17
ध्यात्वा कृतान्तं च दहेच्छेदकास्त्रेण वै जगत् / ॐ क्ष्णं (क्ष्म) नमः / ध्यात्वा तु भैरवं कुर्यान्द्रहभूतविषापहम्
କୃତାନ୍ତ (ଯମ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଛେଦକ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଉପଦ୍ରବକୁ ଦହନ କର—“ଓଂ କ୍ଷ୍ଣଂ (କ୍ଷ୍ମ) ନମଃ।” ପରେ ଭୈରବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଗ୍ରହ, ଭୂତ ଓ ବିଷଜନ୍ୟ ପୀଡା ହରଣକାରୀ କର୍ମ କର।
Verse 18
ॐ लसद्दिजिह्वाक्ष स्वाहा / क्षेत्रादौ ग्रहभूतादिविषपक्षिनिवारणम्
“ଓଂ ଲସଦ୍ଦିଜିହ୍ୱାକ୍ଷ ସ୍ୱାହା।” ଏହି ମନ୍ତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଗ୍ରହ-ଭୂତାଦି ଉପଦ୍ରବ ଏବଂ ବିଷ ଓ ବିଷପକ୍ଷୀଙ୍କ ହାନିକୁ ନିବାରେ।
Verse 19
ॐ क्ष्व (क्ष्णं) नमः / रक्तेन पटहे लिख्य शब्दात्रेसुर्ग्रहादयः / ॐ मर मर मारयमारय स्वाहा / ॐ हुं फट् स्वाहा
“ଓଂ କ୍ଷ୍ୱ (କ୍ଷ୍ଣଂ) ନମଃ।” ରକ୍ତରେ ପଟହରେ ଲେଖିଲେ ତାହାର ଶବ୍ଦରେ ଶତ୍ରୁ-ଗ୍ରହାଦି ସ୍ତମ୍ଭିତ ହୁଅନ୍ତି। “ଓଂ ମର ମର ମାରୟମାରୟ ସ୍ୱାହା।” “ଓଂ ହୁଂ ଫଟ୍ ସ୍ୱାହା।”
Verse 20
शूलं चाष्टशतैर्मन्त्र्य भ्रामणाच्छत्रुवृन्दहृत् / ऊर्धशक्तिनिपातेन अधः शक्तिं निकुञ्चेयेत्
ଅଷ୍ଟଶତ ଜପରେ ଶୂଳକୁ ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧ କଲେ, ଘୁରାଇବା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଶତ୍ରୁବୃନ୍ଦ-ହରଣକାରୀ ହୁଏ। ଊର୍ଧ୍ୱଶକ୍ତିର ପ୍ରହାରେ ଅଧଃଶକ୍ତିକୁ ଦବାଇ ସଙ୍କୋଚ କର।
Verse 21
पूरके पूरिता मन्त्राः कुम्भकेन सुमन्त्रिताः / प्रणवेनाप्यायितास्ते मनवस्तदुदीरिताः / एवमाप्यायिता मन्त्रा भृत्यवत्फलदायकाः
ପୂରକରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିରେ ପୂରିତ ହୁଏ; କୁମ୍ଭକରେ ସୁସଂସ୍କୃତ ହୁଏ; ଏବଂ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ—ଏହିପରି ଉପଦେଶ—ଏଭଳି ସଞ୍ଜୀବିତ ମନ୍ତ୍ର ଭୃତ୍ୟ ପରି ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Frequently Asked Questions
They function as a consecrated protective boundary. After mantra-saṃskāra, eight khadira pegs are installed so that calamities like lightning, thunder-related harm, and allied disturbances do not arise within the protected area.
The chapter states a three-step energizing logic: inhalation “fills” the mantra with vital force, retention stabilizes and consecrates it, and praṇava (Oṁ) nourishes it—after which the mantra yields results reliably, “like obedient servants.”
Bhairava is presented as a piṇḍa (installed luminous form) that removes poison, sins, and graha/seizing influences, protects the sacred site, and crushes or drives away bhūtas, rākṣasas, and related hostile entities.