
Stuti to Vāsudeva and the Vyūhas; Dharma-Jñāna as the Path to the Lotus-Feet
ହରି ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ସାତ ରାତିର ଉପଦେଶ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ସତ୍ପୁରୁଷାର୍ଥ ପୂରଣ କରେ ଏବଂ ଶ୍ରୋତାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିରେ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବାଣୀ ସ୍ତୋତ୍ରରୂପ ନେଇ ବାସୁଦେବ ଓ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସଙ୍କର୍ଷଣ ଏହି ବ୍ୟୂହତ୍ରୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧଚେତନା ଓ ପରମାନନ୍ଦ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଅଦ୍ୱୈତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ତାଙ୍କର ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହିତେ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ—ଜଗତ୍ ତାଙ୍କରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ କଳ୍ପକଳ୍ପରେ ତାଙ୍କରେ ହିଁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ସେ ମନ-ବୁଦ୍ଧି-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପ୍ରାଣାତୀତ, ଆକାଶ ପରି ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ବ୍ୟାପକ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ବ୍ରହ୍ମ। ଶେଷରେ ‘ଧର୍ମ ନାମକ ଜ୍ଞାନ’ ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମଚରଣର ଶରଣ ମିଳେ ବୋଲି ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେହି ଜ୍ଞାନରେ ଚିତ୍ରକେତୁ ବିଦ୍ୟାଧର ପଦ ପାଇଥିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଫଳନିଶ୍ଚୟ କରାଯାଏ। ଏହି ଆରମ୍ଭିକ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତି, ଅଦ୍ୱୈତ ଓ ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଅନୁଭୂତିର ଭୂମି ତିଆରି କରେ।
Verse 1
नाम चतुर्नवत्युत्तरशततमो ऽध्यायः हरिरुवाच / सल्वकामप्रदां विद्यां सप्तरात्रेण तां शृणु / नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि
ଅଧ୍ୟାୟ 195 ଆରମ୍ଭ। ହରି କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାମନା ପୂରଣ କରୁଥିବା ସେହି ବିଦ୍ୟାକୁ ସାତ ରାତିରେ ଶୁଣ। ହେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଆମେ ତୁମର ଧ୍ୟାନ କରୁ।”
Verse 2
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्गर्षणाय च / नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये
ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଓ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ଯିଏ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାମାତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପରମାନନ୍ଦ—ସେହି ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 3
आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये / त्वद्रूपाणि च सर्वाणि तस्मात्तुभ्यं नमो नमः
ଆତ୍ମାରାମ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଭୁ! ସମସ୍ତ ରୂପ ତୁମର ରୂପ; ତେଣୁ ତୁମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
Verse 4
हृषीकेशाय महते नमस्ते ऽनन्तमूर्तये / यस्मिन्निदं यतश्चैतत्तिष्ठत्यग्रे ऽपि जायते
ମହାନ ହୃଷୀକେଶ, ଅନନ୍ତମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ! ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଯାହାରେ ଏହି ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 5
मृन्मयीं वहसि क्षोणीं तस्मै ते ब्रह्मणे नमः / यन्न स्पृशन्ति न विदुः मनोबुद्धीन्द्रियासवः / अन्तर्बहिस्त्वं चरसि व्योमतुल्यं नमाम्यहम्
ମୃଣ୍ମୟୀ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର। ଯାହାକୁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେନି, ଜାଣିପାରେନି—ତୁମେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଆକାଶସମ ଚରଣ କର; ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 6
ॐ नमो भगवते महापुराषाय महाभूतपतये सकलसत्त्वभाविव्रीडनिकरकमलरेणूत्पलनिभधर्माख्यविद्यया? चरणारविन्दयुगल परमेष्ठिन् नमस्ते / अवाप विद्याधरतां चित्रकेतोश्च विद्यया
ଓଁ—ଭଗବାନ ମହାପୁରୁଷ, ମହାଭୂତପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଧର୍ମ-ନାମକ ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା—ଯାହା କମଳରେଣୁ ସମ ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଭକ୍ତି-ଭୟ-ଲଜ୍ଜା ଜାଗ୍ରତ କରେ—ହେ ପରମେଷ୍ଠିନ! ଆପଣଙ୍କ ଯୁଗଳ ପଦ୍ମଚରଣକୁ ପ୍ରଣାମ। ସେହି ବିଦ୍ୟାରେ ଚିତ୍ରକେତୁ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଧରତ୍ୱ ପାଇଲେ।
It identifies the Supreme as cit (consciousness) and ānanda (bliss), presenting the Lord not merely as a deity among beings but as the ultimate reality that underlies experience. The hymn thus aligns devotion with metaphysical insight: worship is simultaneously recognition of the ground of awareness.
Citraketu is cited as a precedent (dṛṣṭānta) to demonstrate that Dharma-jñāna is not abstract: it yields tangible spiritual elevation. By naming a known Purāṇic figure, the text reinforces trust (śraddhā) in the promised efficacy of listening and practicing the taught knowledge.