Adhyaya 193
Auṣadha-Yoga: Medicinal Powders, External Therapies, Fumigation, and Vishnu as Supreme Remedy
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡର ବ୍ୟବହାରିକ ଉପଦେଶଶୈଳୀ ଅନୁସାରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧ-ଯୋଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଦିଆଯାଇଛି। ପିଆଜ, ଜିରା, କୁଷ୍ଠ, ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ଅଜମୋଦା, ବଚା, ତ୍ରିକଟୁ ଆଦି ତୀକ୍ଷ୍ଣ-ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମୀ-ରସସଂସ୍କୃତ ଘିଅକୁ ମଧୁ ସହ ସାତ ଦିନ ସେବନ କଲେ ମନଶ୍ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମେଧାବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସରିଷ, ବଚା, ହିଙ୍ଗୁ, କରଞ୍ଜ, ଦେବଦାରୁ, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ତ୍ରିଫଳା, ଶୁଣ୍ଠି, ଶିରୀଷ, ହଳଦୀ-ଯୁଗଳ ଆଦି ଯୋଗ ନସ୍ୟ, ଲେପ ଓ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ ରୂପେ ଅପସ୍ମାରସଦୃଶ ରୋଗ, ବିଷଦୋଷ, ଉନ୍ମାଦ, କ୍ଷୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ଜ୍ୱର ଓ ଭୂତଭୟରେ ପ୍ରୟୋଗଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଛାଛରେ ପିସି ତେଲ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ପରେ ଘର୍ଷଣ-ମର୍ଦ୍ଦନ କଲେ ଖୁଜୁଲି, ଖଜୁରି/ଚର୍ମରୋଗ ଶମେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବହୁ ଲବଣ, ଲୋହଚୂର୍ଣ୍ଣ, ତ୍ରିବୃତ୍ ଓ ସୂରଣକୁ ଦହି, ଗୋମୂତ୍ର ଓ ଦୁଧରେ ପାକ କରି ଅଗ୍ନିଦୀପନ, ଶୂଳ, ମୂତ୍ରବେଦନା ଓ ପ୍ଲୀହା/ଉଦରବିକାର ଶମନରେ ଉପକାରୀ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପଶୁଜନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟର ଧୂପ ଜ୍ୱର ଓ ମାନସିକ ବିକାରରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ମରଣ-ପୂଜା-ସ୍ତୁତି ହିଁ ପରମ ଔଷଧ ବୋଲି ଭକ୍ତିମୟ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / पलाण्डुजीरके कुष्ठमश्वगन्धाजमोदकम् / वचा त्रिकटुकञ्चैव लवणं चूर्णमुत्तमम्
ହରି (ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ) କହିଲେ—ପଲାଣ୍ଡୁ (ପିଆଜ) ଓ ଜୀରକ, କୁଷ୍ଠ, ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ଅଜମୋଦା, ବଚା, ତ୍ରିକଟୁ ଏବଂ ଲବଣ—ଏହା ଉତ୍ତମ ଚୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 2
ब्राह्मीरसैर्भावितञ्च सर्पिर्मधुसमन्वितम् / सप्ताहं भक्षितं कुर्यान्निर्मलाञ्च मतिं पराम्
ବ୍ରାହ୍ମୀରସରେ ଭାବିତ ଘୃତ ମଧୁ ସହିତ ଯଦି ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ଷଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ମନ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ପରମ ସ୍ପଷ୍ଟତା ହୁଏ।
Verse 3
सिद्धार्थकं वचा हिङ्गु करञ्जं देवदारु च / मञ्जिष्ठा त्रिफला विश्वं शिरीषो रजनीद्वयम्
ସିଦ୍ଧାର୍ଥକ (ସୋରିଷ), ବଚା, ହିଙ୍ଗୁ, କରଞ୍ଜ ଓ ଦେବଦାରୁ; ଏବଂ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ତ୍ରିଫଳା, ବିଶ୍ୱ (ଶୁଣ୍ଠି), ଶିରୀଷ ଓ ରଜନୀଦ୍ୱୟ (ହଳଦୀର ଦୁଇ ପ୍ରକାର)—ଏହାମାନେ ବ୍ୟବହାର କର।
Verse 4
प्रियङ्गुनिम्बत्रिक्रटु गोमूत्रेणैव घर्षितम् / नसयमालेपनञ्चैव तथा चोद्वर्तनं हितम्
ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ନିମ୍ବ ଓ ତ୍ରିକଟୁକୁ ଗୋମୂତ୍ରରେ ଭଲଭାବେ ଘସିଲେ ତାହା ହିତକର। ନସ୍ୟ, ଆଲେପନ ଏବଂ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ ଶ୍ରେୟ।
Verse 5
अपस्मारविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् / भूतेभ्यश्चभयं हन्ति राजद्वारेषु योजनात्
ଏହା ଅପସ୍ମାର, ବିଷପ୍ରଭାବ, ଉନ୍ମାଦ, ଶୋଷ, ଆଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଜ୍ୱରକୁ ନାଶ କରେ। ରାଜଦ୍ୱାରେ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଭୂତଜନିତ ଭୟ ମଧ୍ୟ ନଶେ।
Verse 6
निम्बं कुष्ठं हरिद्रे द्वे शिग्रु सर्षपजं तथा / देवदारु पटोलञ्च धान्यं तक्रेण घर्षितम्
ନିମ୍ବ, କୁଷ୍ଠ, ଦୁଇ ହରିଦ୍ରା, ଶିଗ୍ରୁ ଓ ସର୍ଷପ; ଏହାସହ ଦେବଦାରୁ, ପଟୋଳ ଓ ଧାନ୍ୟ—ସବୁକୁ ତକ୍ର (ଛାଛ) ସହ ଘସିବା ଉଚିତ।
Verse 7
देहं तैलाक्त गात्रं वै नयेदुद्वर्तनेन च / पामाः कुष्ठानि नश्येयुः कण्डूं हन्ति च निश्चितम्
ଦେହକୁ ତେଲ ଲଗାଇ ପରେ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାରେ ପାମା ଓ କୁଷ୍ଠାଦି ଚର୍ମରୋଗ ନଶେ, ଖୁଜୁଲି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
सामुद्रं सैन्धवं क्षारो राजिका लवणं विडम् / कटुलोहरजश्चैवं त्रिवृत्सूरणकं समम् / दधिगोमूत्रपयसा मन्दपावकपाचितम्
ସାମୁଦ୍ର ଲବଣ, ସୈନ୍ଧବ, କ୍ଷାର, ରାଜିକା, ବିଡ ଲବଣ; ସହିତ କଟୁ ଲୋହରଜ, ଏବଂ ସମ ପରିମାଣରେ ତ୍ରିବୃତ୍ ଓ ସୂରଣ—ଏସବୁକୁ ଦହି, ଗୋମୂତ୍ର ଓ ଦୁଧ ସହ ମନ୍ଦ ଅଗ୍ନିରେ ପାକ କରିବା ହିତକର।
Verse 9
बलाग्निवर्धकं चूर्णं पिबेदुष्णेन वारिणा / जीर्णे ऽजीर्णे तु भुञ्जति मांस्यादिघृतमुत्तमम्
ବଳ ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ବଢ଼ାଇବା ଚୁର୍ଣ୍ଣକୁ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ସହ ପିଇବା ଉଚିତ। ଭୋଜନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉ କି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ପରେ ମାଂସାଦି ସଂସ୍କୃତ ଉତ୍ତମ ଘୃତ ଭୁଞ୍ଜିବା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 10
नाभिशूलं मूत्रशूलं गुल्मप्लीहभवञ्च यत् / सर्वशूलहरं चूर्णं जठरानलदीपनम् / परिणामसमुत्थस्य शूलस्य च हितं परम्
ଏହି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ନାଭିଶୂଳ, ମୂତ୍ରଶୂଳ ଏବଂ ଗୁଲ୍ମ-ପ୍ଳୀହା ରୋଗଜନିତ ବେଦନାକୁ ହରେ। ଏହା ସର୍ବଶୂଳହର ଓ ଜଠରାନଳଦୀପକ; ବିଶେଷକରି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ/ପରିଣାମଦୋଷଜ ଶୂଳରେ ପରମ ହିତକର।
Verse 11
अभयामलकं द्राक्षा पिप्पली कण्टकारिका / शृङ्गी पुनर्नवा शुण्ठी जग्धा कासं निहन्ति वै
ଅଭୟା-ଆମଳକ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ପିପ୍ପଳୀ, କଣ୍ଟକାରିକା, ଶୃଙ୍ଗୀ, ପୁନର୍ନବା ଓ ଶୁଣ୍ଠୀ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ କାସ (ଖୋକା) ନଶିଯାଏ।
Verse 12
अभयामलकं द्राक्षा पाठा चैव विभीतकम् / शर्कराया समं चैव जग्धं ज्वरहरं भवेत्
ଅଭୟା-ଆମଳକ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ପାଠା ଓ ବିଭୀତକ—ସମ ପରିମାଣ ଶର୍କରା ସହ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ତାହା ଜ୍ୱରହର ଔଷଧ ହୁଏ।
Verse 13
त्रिफला बदरं द्राक्षा पिप्पली च विरेककृत् / हरीतकी सोष्णानीरलवणञ्च विरेककृत्
ତ୍ରିଫଳା, ବଦର, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ପିପ୍ପଳୀ ବିରେଚକ। ହରୀତକୀକୁ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଓ ସାଧା/ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ସହ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ବିରେଚନ କରାଏ।
Verse 14
कूर्ममत्स्याश्वमहिषगोशृगालाश्च वानराः / विडालबर्हिकाकाश्च वराहोलूककुक्कुटाः
କଚ୍ଛପ, ମାଛ, ଘୋଡ଼ା, ମହିଷ, ଗାଈ, ଶିଆଳ ଓ ବାନର; ତଥା ବିଲେଇ, ମୟୂର, କାଉ, ବରାହ, ପେଚା ଓ କୁକୁଡ଼ା—ଏହିମାନେ (ଏଠାରେ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 15
हंस एषाञ्च विण्मूत्रं मांसं वा रोम शोणितम् / धूपं दद्याज्ज्वरार्तेभ्य उन्मत्तेभ्यश्च शान्तये
ହଂସର ବିଣ୍‑ମୂତ୍ର, କିମ୍ବା ତାହାର ମାଂସ, ରୋମ/ପଖା ଓ ରକ୍ତ—ଏହିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଧୂପ ଦେବା ଉଚିତ; ଜ୍ୱରାର୍ତ୍ତ ଓ ଉନ୍ମତ୍ତଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ।
Verse 16
एतान्यौषधजातानि कथितानि उमापते / निघ्नन्ति ताश्च रोगांश्च वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा
ହେ ଉମାପତି! ଏହି ଔଷଧଜାତିଗୁଡ଼ିକ କଥିତ ହେଲା; ସେମାନେ ରୋଗକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଯେପରି ଗଛକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ସେପରି ନାଶ କରନ୍ତି।
Verse 17
औषधंभगवान्विष्णुः संस्मृतो रोगनुद्भवेत् / ध्यातो ऽर्चितः स्तुतो वापि नात्र कार्या विचारणा
ସତ୍ୟ ଔଷଧ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ। ଧ୍ୟାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା କିମ୍ବା ସ୍ତୁତି—ଏଥିରେ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
The chapter specifies nasya (nasal application), ālepana (external paste), udvartana (dry powder massage), abhyanga with subsequent friction/rubbing, internal intake of powders with warm water, and dhūpa (fumigation). This indicates a multi-route approach rather than a single oral remedy tradition.
It repeatedly emphasizes dīpana-pācana: powders and cooked preparations are said to kindle digestive fire and relieve colic, indigestion-based pain, urinary discomfort, and abdominal/splenic disorders. The implied logic is classical: impaired digestion generates systemic disturbance, so restoring agni becomes a root intervention.