Adhyaya 191
Viṣa-hara Yogas: Puṣya-Nakṣatra Remedies for Serpents, Stings, and Compounded Poisons
ଗରୁଡପୁରାଣର ବ୍ୟବହାରିକ ଧର୍ମୋପଦେଶରେ ହରି ଶିବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ବିଷ ବିରୋଧରେ ରକ୍ଷାଉପାୟ ଓ ପ୍ରତିବିଷ-ଯୋଗ ଶିଖାନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ପୁଷ୍ୟଦିନେ ପୁନର୍ନବା, ଶାଲ୍ମଲୀ, ଅର୍କ, ଲଜ୍ଜାଲୁକା ଆଦି ମୂଳ ସଂଗ୍ରହରୁ ହୁଏ ଏବଂ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ/ଗରୁଡ ପ୍ରତିମା ଧାରଣ କଲେ ସର୍ପଙ୍କ ନଜରେ ‘ଅଦୃଶ୍ୟ’ ଭଳି ରକ୍ଷା ମିଳେ ବୋଲି ସର୍ପ-ରକ୍ଷା ଭାବ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ସାପ, ବିଛା, ମହୁମାଛି, ମକଡ଼ା ଆଦିର ଦଂଶ-ଡ଼ଙ୍କ, ତଥା ଗର-ବିଷ ଓ ମୁହଁ-ଦାନ୍ତର ବିଷଜନିତ ବେଦନାରେ ପାନଯୋଗ (ଚାଉଳ ମାଡ଼-ଘି ମିଶ୍ରଣ, କ୍ଷୀରକଳ୍ପ, ଚିନି-ଯଷ୍ଟିମଧୁ, କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ରସ) ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଲେପ (ଲବଣ, ଔଷଧି, ଖନିଜ ମିଶ୍ରିତ) ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। କୁକୁର-ବେଙ୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଦ୍ରବ, ଘରର ଉଣ୍ଡା ବିଷ ଓ ମଦ/ମୋହ ଜନିତ କ୍ଷତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଚାର ଅଛି; ଶେଷରେ ଘୋଡ଼ାର ଖୁଜୁଲି ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲେପଚିକିତ୍ସା। ସମଗ୍ର ଧାରା ପବିତ୍ର ସଂବାଦରେ ଗଢ଼ା ଏକ ଚିକିତ୍ସା-ମାନୁଆଲ, ଯେଉଁଥିରେ ଯଥାକାଳ, ଯଥାଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଦେବସମ୍ମତ ଆଚରଣ ଆପଦା ଶମନ କରି ଶୃଙ୍ଖଳା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରେ ବୋଲି ପୁରାଣ ଭାବ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / पुनर्नवाया मूलञ्च श्वेतं पुष्ये समाहृतम् / वारि पीतं तस्य पार्श्व भवनेषु न पन्नगाः
ହରି କହିଲେ—ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରଦିନେ ପୁନର୍ନବାର ଶ୍ୱେତ ମୂଳ ସଂଗ୍ରହ କର; ତାହାର ଜଳ ପିଲେ ପାଖପାଖି ଘରମାନେ ସର୍ପ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 2
तार्क्ष्यमूर्तिं वहेद्यो वै भल्लूकदन्तनिर्मिताम् / स पन्नगैर्न दृश्येत यावज्जीवं वृषध्वज
ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ)! ଯେ ଭଲ୍ଲୁକର ଦାନ୍ତରେ ନିର୍ମିତ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ) ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରେ, ସେ ଯାବଜ୍ଜୀବନ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 3
पिबेच्छल्मलिमूलं यः पुष्यर्क्षे रुद्र वारिणा / तस्मिन्नपास्तदशना नागाः स्युर्नात्र संशयः
ହେ ରୁଦ୍ର! ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରେ ‘ରୁଦ୍ର-ଜଳ’ ସହ ଶାଲ୍ମଲୀ ମୂଳ ପିଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ନାଗମାନେ ଦଂଶଦନ୍ତ-ରହିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 4
पुष्ये लज्जालुकामूले हस्तबद्धे तु पन्नगान् / गृह्णीयाल्लेपतो वापि नात्र कार्या विचारणा
ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରେ ଲଜ୍ଜାଲୁକା ଗଛର ମୂଳ ପାଖରେ, ହାତ ବାନ୍ଧି (ରକ୍ଷା ସହ) କିମ୍ବା ଲେପ/ପେଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏଠି ଅଧିକ ବିଚାର ନାହିଁ।
Verse 5
पुष्येश्वेतार्कमूलन्तु पीतं शीतेन वारिणा / नश्येतु दंशकविषं करवीरादिजं विषम्
ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରଦିନେ ଶ୍ୱେତ ଅର୍କର ମୂଳ ଶୀତଳ ଜଳ ସହ ପିଲେ, ଦଂଶ/ଦଂଶନ ବିଷ ଏବଂ କରବୀର ଆଦି ଉଦ୍ଭିଦଜ ବିଷ ନଶିଯାଏ।
Verse 6
महाकालस्य वै मूलं पिष्टं तत्काञ्जिकेन वै / वोड्राणां डुण्डुभानां च तल्लोपो हरते विषम्
ମହାକାଳର ମୂଳକୁ କାଞ୍ଜିକ (ଖଟା ମାଣ୍ଡ) ସହ ପିଷି ଲେପ କଲେ ବିଷ ହରେ; ଏହି ଲେପ ଭୋଡ୍ରା ଓ ଡୁଣ୍ଡୁଭ (ସର୍ପବିଷ) ଜନିତ ବିଷଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ଶମାଏ।
Verse 7
तण्डुलीयकमूलं च पिष्टं तण्डुलवारिणा / घृतेन सह पीतन्तु हरेत्सर्वाविषाणि च
ତଣ୍ଡୁଲୀୟକର ମୂଳକୁ ଚାଉଳ ମାଣ୍ଡରେ ପିଷି ଘିଅ ସହ ପିଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବିଷ ନାଶ ହୁଏ।
Verse 8
नीलीलज्जालुकामूलं पिष्टं तण्डुलवारिणा / पीतं तद्दंशकविषं नश्येदेकेन वोभयोः
ନୀଳୀ ଓ ଲଜ୍ଜାଲୁକାର ମୂଳକୁ ଚାଉଳ ମାଣ୍ଡରେ ପିଷି ପିଲେ ଦଂଶଜନିତ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ; ସେଇ ଏକ ଔଷଧରେ ଉଭୟ ଦୋଷ ଶମେ।
Verse 9
कूष्माण्डकस्य स्वरसः सगुडः सहशर्करः / पीतः सदुग्धो हन्याच्च दंशकस्यविषं च वै
କୂଷ୍ମାଣ୍ଡର ତାଜା ସ୍ୱରସକୁ ଗୁଡ଼ ଓ ଶର୍କରା ସହ ମିଶାଇ, ଦୁଧ ସହ ପିଲେ ଦଂଶକ ଜୀବର ବିଷ ନାଶ ହୁଏ।
Verse 10
तथा कोद्रवमूलस्य मोहस्य हर एव च / यष्टीमधुसमायुक्ता तथा पीता च शर्करा
ତଥା କୋଦ୍ରବ ମୂଳର ଯୋଗ ମୋହକୁ ହରେ; ଯଷ୍ଟୀମଧୁ ସହ ଶର୍କରା ମଧ୍ୟ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
सदुग्धा च त्रिरात्रेण मूषकानां विषं हरेत् / चुलुकत्रयपानाच्च वारिणः शीतलस्य वै
ଭଲ କ୍ଷୀର ତିନି ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କଲେ ମୂଷକର ବିଷ ହରେ; ଏବଂ ଶୀତଳ ଜଳର ତିନି ଅଞ୍ଜଳି ପାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ନିଶ୍ଚୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 12
ताम्बूलदग्धमुखस्य लालास्त्रावो विनश्यति / घृतं सशर्करं षीत्वा मद्यपानमदो न वै
ତାମ୍ବୂଳ ଚବାଇ ମୁଖ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ଲାଲାର ଅତିସ୍ରାବ ନଶିଯାଏ; ଏବଂ ଶୀତଳ ଘିଅରେ ଚିନି ମିଶାଇ ପାନ କଲେ ମଦ୍ୟପାନଜନିତ ମଦ ରହେ ନାହିଁ।
Verse 13
कृष्णाङ्कोलस्य मूलेन पीतं सुक्वथितं जलम् / ततो नश्यद्गरविषं त्रिरात्रेण महेश्वर
ହେ ମହେଶ୍ୱର! କୃଷ୍ଣାଙ୍କୋଳର ମୂଳ ସହ ଭଲଭାବେ ଫୁଟାଇଥିବା ଜଳ ପାନ କଲେ ଗରବିଷ ତିନି ରାତିରେ ନଶିଯାଏ।
Verse 14
उष्णं गव्यघृतं चैव सैन्धवेन समन्वितम् / नाशयेत्तन्महादेव वेदनां वृश्चिकोद्भवाम्
ହେ ମହାଦେବ! ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ମିଶିତ ଉଷ୍ଣ ଗୋଘୃତ ବୃଶ୍ଚିକ ଦଂଶନଜନିତ ବେଦନାକୁ ନଶାଏ।
Verse 15
कुसुभं कङ्कुमञ्चैव हरितालं मनः शिला / करञ्जं पिषितं चैव ह्यर्कमूलं च शङ्कर
ହେ ଶଙ୍କର! କୁସୁଭ, କଙ୍କୁମ (କେଶର), ହରିତାଳ, ମନଃଶିଳା, କରଞ୍ଜର ଗୁଦା ଏବଂ ଅର୍କର ମୂଳ—(ଏହିଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ)।
Verse 16
विषंनृणां विनश्येत्तु एतेषां भक्षणाच्छिव / दीपतैलप्रदानाच्च दंशैराकीटजैः शिव / खर्जूरकविषं नश्येत्तदा वै नात्र संशयः
ହେ ଶିବ! ଏହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେହର ବିଷ ନଶିଯାଏ। ଏବଂ ଦୀପ ପାଇଁ ତେଲଦାନ କଲେ କୀଟାଦି ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଷ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ତଦ୍ରୂପ ଖର୍ଜୂରକଜନିତ ବିଷ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ନଶିଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 17
दंशस्थानं वृश्चिकस्य शुण्ठी तगरसंयुता / नश्येन्मधुमक्षिकाया एतेषां लेपतो विषम्
ବୃଶ୍ଚିକର ଦଂଶସ୍ଥାନରେ ଶୁଣ୍ଠୀକୁ ତଗର ସହ ମିଶାଇ ଲେପ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଲେପ ଲଗାଇଲେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦଂଶଜନିତ ବିଷ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ।
Verse 18
शतपुष्पा सैन्धवञ्च साज्यं वा तेन लेपयेत् / शिरीषस्य तु बीजंवै सिद्ध क्षीरेण घर्षितम्
ଶତପୁଷ୍ପା ସହ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ, କିମ୍ବା ଘୃତ—ଏହାଦ୍ୱାରା ଲେପ କରିବା ଉଚିତ। ଅଥବା ଶିରୀଷର ବୀଜକୁ ଭଲଭାବେ ସିଦ୍ଧ (ଉବା) କ୍ଷୀରରେ ଘସି ଲେପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
तल्लेपेन महादेव नश्येत्कुक्कुरजं विषम् / ज्वलिताग्निर्वारिसेको तथा दर्दुरजं विषम्
ହେ ମହାଦେବ! ସେହି ଲେପ ଲଗାଇଲେ କୁକୁରଜନିତ ବିଷ ନଶିଯାଏ। ଏବଂ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳ ସେକ ଦେଲେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଦର୍ଦୁର (ବେଙ୍ଗ)ଜନିତ ବିଷ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ।
Verse 20
धत्तूरकरसोन्मिश्रं क्षीराद्यगुडपानतः / शूनां विषं विनश्येत्तु शशाङ्काङ्कितशेखर
ହେ ଶଶାଙ୍କାଙ୍କିତଶେଖର! କ୍ଷୀର ଆଦି ସହ ଧତ୍ତୂର ରସ ମିଶାଇ ଗୁଡ଼ ପାନ କଲେ କୁକୁରଜନିତ ବିଷ ନଶିଯାଏ।
Verse 21
वटनिम्बशमीनाञ्च वल्कलैः क्वथितं जलम् / तत्सेकान्मुखदन्तानां नश्येद्वै विषवेदना
ବଟ, ନିମ୍ବ ଓ ଶମୀ ଗଛର ଛାଲ ଫୁଟାଇଥିବା ଜଳରେ ମୁହଁ ଓ ଦାନ୍ତ କୁଳୁକିଲେ ବିଷଜନିତ ବେଦନା ନିଶ୍ଚୟ ନଶେ।
Verse 22
लेपनाद्देवदारोश्च गैरिकस्य च लेपनात् / नागेश्वरो दरिद्रे द्वे तथा मञ्जिष्ठका हर / एभिर्लेपाद्विनश्येत्तु लूताविषमुमापते
ହେ ଉମାପତି! ଦେବଦାରୁ, ଗୈରିକ, ନାଗେଶ୍ୱର, ଦୁଇ ଦାରିଦ୍ରା ଓ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାର ଲେପ ଲଗାଇଲେ ଲୂତାବିଷ ନଶିଯାଏ।
Verse 23
करञ्जस्य तु बीजानि वरुणच्छदमेव च / तिलाश्च सर्षपा हन्युर्विषं वै नात्र संशयः
କରଞ୍ଜ ବୀଜ, ବରୁଣ ପତ୍ର, ତିଳ ଓ ସରିଷ—ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବିଷକୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 24
घृतं कुमारीपत्रं वै दत्तं सलवणं हर / तुरङ्गमशरीराणां कण्डूर्नश्येद्दशाहतः
ହେ ହର! କୁମାରୀ ପତ୍ର ଓ ଲୁଣ ମିଶାଇଥିବା ଘୃତ ଲେପ କଲେ ଘୋଡ଼ାର ଶରୀରର କଣ୍ଡୁ ଦଶ ଦିନରେ ନଶେ।
Frequently Asked Questions
Garuḍa functions as an apotropaic force: the text states that bearing a Garuḍa image (here specified as made from a bear’s tooth) prevents serpents from perceiving the bearer, reinforcing the Purāṇic Garuḍa–nāga polarity as protective theology.
It prescribes drinking water well-boiled with the root of kṛṣṇāṅkola, stating that gara-viṣa is destroyed within three nights—presented as a time-bound therapeutic assurance.