Adhyaya 186
Bhāiṣajya-yoga for Prameha, Mutra-roga, Arśa, Bhagandara, and Agni-dīpana
ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡର ବ୍ୟବହାରିକ ଉପଦେଶ-ଶୈଳୀକୁ ଅନୁସରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୂତ୍ରବହ ସ୍ରୋତସ୍ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ, ପ୍ରମେହ, ମୂତ୍ରରୋଧ, ଶର୍କରା/କଙ୍କଡ଼ ସଦୃଶ ମୂତ୍ରବିକାର, ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ଗଲଗଣ୍ଡ, ଘା-ରକ୍ତସ୍ରାବ, ଏବଂ ଅର୍ଶ ଓ ଭଗନ୍ଦର ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୈଷଜ୍ୟ-ଯୋଗ ସଂଗ୍ରହିତ। ହରି ପ୍ରମେହରେ ମଧୁ ସହ ଗୁଡୂଚୀ ସେବନ ଓ ତିଳ-ଦହି-ଘିଅ ଯୁକ୍ତ ମୂଳପାନକୁ ସହାୟକ ଚିକିତ୍ସା କହନ୍ତି। ଶଙ୍କର ମୂତ୍ରରୋଧ ପାଇଁ କ୍ୱାଥ ଏବଂ ହିକ୍କା ଶମନ ପାଇଁ ସୌବର୍ଚ୍ଚଳ ଲବଣର ଉପଯୋଗ ଯୋଗ କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଶର୍କରା, ପାଣ୍ଡୁଶର୍କରା ଭଳି ପଥରୀ/କଣିକା ଅବସ୍ଥାରେ ମୂଳପ୍ରୟୋଗ, ଗ୍ରନ୍ଥି-ଗଲଗଣ୍ଡରେ ଲେପ, ପୁରୁଷବ୍ୟାଧିରେ ଲେପ-ଗୁଟିକା, ଏବଂ ଭଗନ୍ଦରରେ ଜଲୌକା ଚିକିତ୍ସା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତ୍ରିଫଳାଜଳରେ ଘସି ରକ୍ତସ୍ତମ୍ଭନ ଓ ଅର୍ଶ ପାଇଁ ଅନେକ ଯୋଗ—ସ୍ନୁହୀକ୍ଷୀର-ସଂସ୍କୃତ ହଳଦୀ ଗୁଟିକା, ବିଲ୍ୱଫଳ, କଳା ତିଳ, ପଲାଶକ୍ଷାର-ତ୍ରିକଟୁଯୁକ୍ତ ଘିଅ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଶୁଣ୍ଠି, କ୍ଷାର-ଲବଣ ଓ ଉଷ୍ଣ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଦୀପନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆହାର-ପାଚନ ଉପଦେଶକୁ ସେତୁ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / पीतः सारो गुडूच्याश्च मधुना च प्रमेहनुत् / पीतं गोहालिकामूलं तिलदध्याज्यसंयुतम्
ହରି କହିଲେ—ଗୁଡୂଚୀର ସାର ମଧୁ ସହ ପିଲେ ପ୍ରମେହ ଶମିତ ହୁଏ; ତଥା ଗୋହାଲିକା ମୂଳକୁ ତିଳ, ଦହି ଓ ଘିଅ ସହ ମିଶାଇ ପିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପକାର ହୁଏ।
Verse 2
निरुद्धमूत्रं क्वथितं निवर्तयति शङ्कर / तथा हिक्कां हरेत्पीतं सौवर्चलयुतञ्च वै
ହେ ଶଙ୍କର! କ୍ୱାଥ ପକାଇ ପିଲେ ମୂତ୍ରରୋଧ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ସୌବର୍ଚ୍ଚଲ ଲବଣ ସହ ପିଲେ ହିକ୍କା ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହଟେ।
Verse 3
गोरक्षकर्कटीमूलं पिष्टं शीतोदकेन च / पीतं दिनत्रयेणैव नाशयेद्रुद्र शर्कराम्
ହେ ରୁଦ୍ର! ଗୋରକ୍ଷ-କର୍କଟୀ ମୂଳକୁ ପିଷି ଶୀତଳ ଜଳ ସହ ମିଶାଇ ତିନି ଦିନ ପିଲେ ଶର୍କରା (କଙ୍କର/ପଥରୀ) ନଶିଯାଏ।
Verse 4
पिष्ट्वा वै मालतीमूलं ग्रीष्मकाले समाहितम् / साधितं छागदुग्धेन पतिं शर्कस्यान्वितम् / हरेन्मूत्रनिरोधञ्च हरेद्वै पाण्डुशर्कराम्
ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ସାବଧାନତା ସହ ମାଳତୀ ମୂଳକୁ ପିଷି, ଛାଗ ଦୁଧରେ ସାଧି, ଶର୍କରା ମିଶାଇ ପିଲେ ମୂତ୍ରନିରୋଧ ହଟେ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁ-ଶର୍କରା (ଧଳା କଙ୍କର/ପଥରୀ) ମଧ୍ୟ ଶମେ।
Verse 5
द्विजयष्ट्याश्च वै मूलं पिष्टं तण्डुलवारिणा / गण्डमालां हरेल्लेपादसाध्यं गलगण्डकम्
ଦ୍ୱିଜୟଷ୍ଟୀର ମୂଳକୁ ତଣ୍ଡୁଳବାରି (ଚାଉଳ ମାଡ଼) ସହ ପିଷି ଲେପ କଲେ ଗଣ୍ଡମାଳା ନଶେ; ଏହି ଲେପରେ ଦୁରସାଧ୍ୟ ଗଲଗଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
Verse 6
रसाञ्जनं हरीतक्याश्चूर्णं तेनैव गुण्ठनात् / नाशयेत्पुरुषो व्याधीन्नात्र कार्या विचारणा
ରସାଞ୍ଜନକୁ ହରୀତକୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହ ସେହିପରି ମିଶାଇ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ରୋଗମାନଙ୍କୁ ନଶାଏ; ଏଥିରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 7
करवीरमूललेपाद्वै लेपात्पूगफलस्य च / पुंव्याधिर्नश्यते रुद्र योगमन्यं वदाम्यहम्
କରବୀର ମୂଳର ଲେପ ଏବଂ ପୂଗଫଳ (ସୁପାରି) ଲେପ କଲେ ପୁଂବ୍ୟାଧି ନଶେ। ହେ ରୁଦ୍ର, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଯୋଗ ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 8
दन्तीमूलं हरिद्रा च चित्रकं तस्य लेपनात् / भगन्दरविनाशः स्यादन्यं योगं वदाम्यहम् / जलौकाजग्धरक्तञ्च भगन्दरमुमापते
ଦନ୍ତୀମୂଳ, ହଳଦୀ ଓ ଚିତ୍ରକ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଲେପ କଲେ ଭଗନ୍ଦର ନଶେ। ହେ ଉମାପତି, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଯୋଗ କହୁଛି—ଜଲୌକା (ଜୋକ) ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଭଗନ୍ଦରରେ ଉପକାରୀ।
Verse 9
त्रिफलाजलघृष्टञ्च मार्जारास्थि विलेपितम् / ततो न प्रस्त्रवेद्रक्तं नात्र कार्या विचारणा
ତ୍ରିଫଳାଜଳରେ ଘଷି ପରେ ମାର୍ଜାରାସ୍ଥି (ବିଲେଇର ହାଡ଼) ଲେପ କଲେ ରକ୍ତ ପୁଣି ପ୍ରସ୍ରବଣ କରେନାହିଁ; ଏଥିରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 10
हरिद्रानेकवारञ्च स्नुहीक्षीरेण भाविता / वटिकार्ऽशोविनाशाय तल्लेपाद्वृषभध्वज / घोषाफलं सैन्धवञ्च पिष्ट्वा चार्शोहरं परम्
ହଳଦୀକୁ ସ୍ନୁହୀର ଦୁଧିଆ କ୍ଷୀରରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭାବିତ କରି ବଟିକା କରିଲେ ଅର୍ଶ (ବାବାସୀର) ନାଶ ହୁଏ। ହେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବ, ସେହି ଲେପ ଲଗାଇ ଘୋଷାଫଳ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ପିଷିଲେ ପରମ ଅର୍ଶୋହର ଔଷଧ ମିଳେ।
Verse 11
गव्याज्यं साधितं पीतं पलाशक्षारवारिणा / त्रिगुणेन त्रिकटुकं अर्शांसि क्षपयेच्छिव
ପଲାଶ-କ୍ଷାର ମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସାଧିତ ଗୋଘୃତ ପାନ କରି, ତାହାରେ ତ୍ରିକଟୁକୁ ତ୍ରିଗୁଣ ମିଶାଇଲେ ଅର୍ଶ ନଶିଯାଏ—ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି, ହେ ଶିବ।
Verse 12
बिल्वस्य च फलं दग्धं रक्तार्शः प्रविनाशनम् / जग्धवा कृष्णतिलानेव नवनीतयुतानपि
ବିଲ୍ୱଫଳକୁ ଦଗ୍ଧ/ଭଜି ଖାଇଲେ ରକ୍ତାର୍ଶ (ରକ୍ତସ୍ରାବୀ ବାବାସୀର) ନଶିଯାଏ। ଏହିପରି କଳା ତିଳ, ନବନୀତ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ଖାଇଲେ ସେହି ରୋଗରେ ହିତକର।
Verse 13
शुण्ठीचूर्णं यवक्षारयुक्तं तुल्यगुडान्वितम् / अग्निवृद्धिं करोत्येव प्रत्यूषे वृषभध्वज
ଶୁଣ୍ଠୀଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ଯବକ୍ଷାର ସହ ଏବଂ ସମ ପରିମାଣ ଗୁଡ଼ ସହ ମିଶାଇ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷେ ସେବନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଜଠରାଗ୍ନି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ହେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ।
Verse 14
शुण्ठ्या च क्वथितं वारि पीतं चाग्निं करोति वै / हरीतकीं सैन्धवञ्च चित्रकं रुद्र पिप्पली
ଶୁଣ୍ଠୀ ସହ କ୍ୱଥିତ ଜଳ ପାନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି (ପାଚନଶକ୍ତି) ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଏହିପରି ହରୀତକୀ, ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ, ଚିତ୍ରକ ଓ ରୁଦ୍ର-ପିପ୍ପଳୀ ମଧ୍ୟ ଦୀପନ (ଅଗ୍ନିବର୍ଧକ) ଅଟେ।
Verse 15
चूर्णमुष्णोदकेनैषां पीतं चातिक्षुधाकरम् / साज्यं सूकरमांसं वै पीतं चातिक्षुधाकरम्
ସେମାନେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ସହିତ ପିଇଥିବା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷୁଧାର କାରଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ଘିଅ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରା ସୂକରମାଂସ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ଷୁଧାକର।
Frequently Asked Questions
The chapter explicitly notes guḍūcī essence taken with honey as alleviating prameha, and also mentions another root-based drink combined with sesame, curd, and ghee as beneficial support.
It gives multiple yogas: turmeric processed repeatedly with snuhī latex made into pills; a paste with ghoṣā-phala and rock-salt; internal use of cow’s ghee with palāśa-kṣāra water and trikaṭu; and for bleeding piles specifically, roasted bilva fruit, along with black sesame (optionally with butter) as beneficial.