Adhyaya 181
Bhāiṣajya-yoga: Lehyas for Kāsa–Śvāsa–Hikkā, Blood-Pacifying Drinks, Udvartana Depilation, and Dental Brightening
ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡର ବ୍ୟବହାରିକ ଉପଦେଶକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖି ହରି ଶିବଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ରଫଳଦାୟୀ ଭୈଷଜ୍ୟ-ଯୋଗମାନଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା କହନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ତାମ୍ବୂଳ, ଘୃତ, ମଧୁ ଓ ଲବଣକୁ କ୍ଷୀର ସହ ମିଶାଇ ସେବନ କଲେ ପୀଡାଶମନ ଓ ନେତ୍ରହିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ହରୀତକୀ–ବଚା–କୁଷ୍ଠ–ବ୍ୟୋଷ ସହ ହିଙ୍ଗୁ ଓ ମନଃଶିଳା ଯୁକ୍ତ ଲେହ୍ୟ, ଏବଂ ପିପ୍ପଳୀ–ତ୍ରିଫଳାକୁ ମଧୁ ସହ ନେଲେ ନାସାବରୋଧ, କାସ ଓ ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ନିବାରଣ ହୁଏ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ; ଚିତ୍ରକକୁ ପିପ୍ପଳୀ-ଭସ୍ମଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହ ଶ୍ୱାସ–କାସ–ହିକ୍କା ଶମନ ପାଇଁ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ତାପରେ ନୀଲୋତ୍ପଳ, ଶର୍କରା, ମଧୁକ ଓ ପଦ୍ମକକୁ ତଣ୍ଡୁଲୋଦକ ସହ ମିଶାଇ ଶୀତଳ ରକ୍ତଦୋଷ-ଶାମକ ପେୟ, ଏବଂ ଶୁଣ୍ଠି, ଶର୍କରା, ମଧୁର ଛୋଟ ଗୁଟିକା ସ୍ୱରକୁ ମଧୁର କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପଛରେ ବାହ୍ୟ ଶୃଙ୍ଗାରରେ ରୋମ ହଟାଇବା ପାଇଁ ହରିତାଳ, ଶଙ୍ଖଚୂର୍ଣ୍ଣ/ଭସ୍ମ, କଦଳୀପତ୍ର ଭସ୍ମ, ତୁମ୍ବିନୀ ଫଳ, ଲାକ୍ଷାରସ ଆଦି ଓ ଚୁନ, ମନଃଶିଳା, ସୈନ୍ଧବକୁ ଛାଗମୂତ୍ରରେ ପିସି କରାଯାଇଥିବା ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରୟୋଗ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ମୁଖରେ ଧାରଣ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦାନ୍ତ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ଶ୍ୱେତ ଓ ମସୃଣ ହୁଏ ବୋଲି କହି ଦେହଶୁଚିତାକୁ ନିତ୍ୟାଚାର ନିୟମ ସହ ଯୋଡ଼ି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः हरिरुवाच / ताम्बूलञ्च घृतं क्षौद्रं लवणं ताम्रभाजने / तथा पयः समायुक्तं चक्षुः शूलहरं परम्
ହରି କହିଲେ—ତାମ୍ବୂଳ, ଘୃତ, ମଧୁ ଓ ଲବଣକୁ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ରଖି, କ୍ଷୀର ସହ ଯୋଗ କଲେ, ତାହା ଚକ୍ଷୁହିତକର ଓ ଶୂଳହର ପରମ ଔଷଧ ହୁଏ।
Verse 2
हरीतकी वचा कुष्ठं व्योषं हिङ्गु मनः शिला / कासे श्वासे च हिक्कायां लिह्यात्क्षौद्रं घृप्लुतम्
ହରୀତକୀ, ବଚା, କୁଷ୍ଠ, ତ୍ରିକଟୁ (ବ୍ୟୋଷ), ହିଙ୍ଗୁ ଓ ମନଃଶିଳା—ମଧୁରେ ମିଶାଇ ଘୃତରେ ସିକ୍ତ କରି ଲେହ୍ୟ କରି କାଶ, ଶ୍ୱାସ ଓ ହିକ୍କାରେ ଚାଟି ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं मधुना लेहयेन्नरः / नश्यते पीनसः कासः श्वासश्च बलवत्तरः
ପିପ୍ପଳୀ ଓ ତ୍ରିଫଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧୁ ସହ ଲେହ୍ୟରୂପେ ଚାଟି ସେବନ କଲେ ପୀନସ (ନାକ ଜାମ), କାଶ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ।
Verse 4
समूलचित्रकं भस्मपिप्पलीचूर्णकं लिहेत् / श्वासं कासञ्च हिक्काञ्च मधुमिश्रं वृषध्वज !
ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ)! ସମୂଳ ଚିତ୍ରକ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭସ୍ମସଦୃଶ ପିପ୍ପଳୀଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧୁ ସହ ମିଶାଇ ଲେହ୍ୟରୂପେ ଚାଟିଲେ ଶ୍ୱାସ, କାଶ ଓ ହିକ୍କା ଶମିତ ହୁଏ।
Verse 5
नीलोत्पलं शर्करा च मधुकं पद्मकं समम् / तण्डुलोदकसंमिश्रं प्रशमेद्रक्तविक्रियाः
ନୀଲୋତ୍ପଳ, ଶର୍କରା, ମଧୁକ ଓ ପଦ୍ମକ—ସମ ପ୍ରମାଣରେ ନେଇ ତଣ୍ଡୁଳୋଦକ (ଚାଉଳ ଜଳ) ସହ ମିଶାଇ ସେବନ କଲେ ରକ୍ତବିକାର ଶମିତ ହୁଏ।
Verse 6
शुण्ठी च शर्करा चैव तथा क्षौद्रेण संयुता / कोकिलस्वर एव स्याद्गुटिका भुक्तिमात्रतः
ଶୁଣ୍ଠୀ ଓ ଶର୍କରାକୁ ମଧୁ ସହ ଯୋଗ କରି ଛୋଟ ଗୁଟିକା କରି ଖାଇଲେ, କେବଳ ସେବନମାତ୍ରେ ସ୍ୱର କୋକିଳ ପରି ମଧୁର ଓ ସୁରିଳା ହୁଏ।
Verse 7
हरितालं शङ्खचूर्णं कदलीदलभस्मना / एतद्द्रव्येण चोद्वर्त्य लोमशातनमुत्तमम्
ହରିତାଳ, ଶଙ୍ଖଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କଦଳୀପତ୍ରଭସ୍ମ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦେହକୁ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ କଲେ ଉତ୍ତମ ଲୋମନାଶକ ଲେପ ହୁଏ।
Verse 8
लवणं हरितालञ्च तुम्बिन्याश्च फलानि च / लाक्षारससमायुक्तं लोमशातनमुत्तम्
ଲବଣ, ହରିତାଳ ଓ ତୁମ୍ବିନୀର ଫଳ—ଲାକ୍ଷାରସ ସହ ଯୋଗ କଲେ—ଉତ୍ତମ ଲୋମନାଶକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୁଏ।
Verse 9
सुधा च हरितालञ्च शङ्खभस्म मनः शिला / सैन्धवेन सहैकत्र छागमूत्रेण पेषयेत्
ସୁଧା (ଚୁନା), ହରିତାଳ, ଶଙ୍ଖଭସ୍ମ ଓ ମନଃଶିଳା—ଏସବୁକୁ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ସହ ଏକତ୍ର କରି, ଛାଗମୂତ୍ରରେ ପିଷିବା ଉଚିତ।
Verse 10
तत्क्षणोद्वर्तनादेव लोमशातनमुत्तमम् / शङ्खमामलकं पत्रं धातक्याः कुसुमानि च
ତତ୍କ୍ଷଣ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ କରିଲେ ମାତ୍ରେ ଉତ୍ତମ ଲୋମନାଶ ହୁଏ; ଶଙ୍ଖଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଆମଳକ, ପତ୍ର ଓ ଧାତକୀର କୁସୁମମାନେ ମଧ୍ୟ (ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ) ଉପଯୁକ୍ତ।
Verse 11
पिष्ट्वा तत्पयसा सार्धं सप्ताहं धारयेन्मुखे / स्निग्धाः श्वेताश्च दन्ताश्च भवन्ति विमलप्रभाः
ତାହାକୁ ପିଷି ସେହି ଦୁଧ ସହ ମିଶାଇ, ସପ୍ତାହେ ମୁଖରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ତେବେ ଦାନ୍ତ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଶ୍ୱେତ ଓ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter highlights three classical forms: (1) leha/lehyā—lickable electuaries often bound with honey and ghee for respiratory complaints; (2) guṭikā—small pills for targeted effects like voice sweetness; and (3) udvartana—dry/powder massage applications used here for depilatory outcomes.
Within Ayurvedic logic, madhu commonly serves as a yogavāhī/anupāna-like carrier and palatability enhancer, while ghṛta supports lubrication and delivery, especially in vāta-pitta contexts and for throat/voice support; the text uses them as practical binders for lehyas and pills.
Traditional rasāyana/rasauṣadhi practice employs minerals only with specific purification (śodhana) and expert supervision. The chapter lists them as classical ingredients, but modern use without qualified guidance can be unsafe.