Adhyaya 174

Verse 1

नाम त्रिसप्तन्युत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वतरिरुवाच / घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् / शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला

“ତ୍ରିସପ୍ତନ୍ୟୁତ୍ତରଶତତମ” ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ଘୃତ, ତେଲ ଆଦି ପ୍ରସ୍ତୁତି ମୁଁ କହିବି; ଶୁଣ, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ରୋଗନୁତ୍। (ଔଷଧି:) ଶଙ୍ଖପୁଷ୍ପୀ, ବଚା, ସୋମା, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମସୁବର୍ଚ୍ଚଲା।

Verse 2

अभया च गुडूची च अटरूपकवागुजी / एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्

ଅଭୟା, ଗୁଡୂଚୀ, ଅଟରୂପକ ଓ ବାଗୁଜୀ—ଏହି ସବୁକୁ ଅକ୍ଷ-ପ୍ରମାଣ ସମଭାଗରେ ନେଇ, ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘୃତକୁ ପାକ କରି ଔଷଧଘୃତ ସିଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

कण्टकार्या रसप्रस्थक्षीरप्रस्थममन्वितम् / एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम्

କଣ୍ଟକାରୀର ରସ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ କ୍ଷୀର ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ସହିତ ପାକ କରିବା—ଏହା ‘ବ୍ରାହ୍ମୀଘୃତ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଶ୍ରୁତି ଓ ମେଧାକୁ ପରମ ଭାବେ ବଢ଼ାଏ।

Verse 4

त्रिफलाचित्रकबलानिर्गुण्डी निम्बवासकाः / पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी

ତ୍ରିଫଳା, ଚିତ୍ରକ, ବଳା, ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ନିମ୍ବ ଓ ବାସକ; ଏହାସହ ପୁନର୍ନବା, ଗୁଡୂଚୀ, ବୃହତୀ ଓ ଶତାବରୀ—ଏହି ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ।

Verse 5

एतैर्घृतं यथालाभं सर्वरोगविमर्दनम् / बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् / कल्कैर्मधूकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः

ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଲାଭ ଘୃତ ପାକ କରିବା; ତାହା ସର୍ବରୋଗବିମର୍ଦ୍ଦନ କରେ। ଏବଂ ‘ବଳା-ଶତ’ କଷାୟରେ ତେଲର ଅର୍ଧ ଆଢକକୁ ମଧୂକ, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ଚନ୍ଦନ, ଉତ୍ପଳ ଓ ପଦ୍ମକର କଲ୍କ ସହ ପାକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः / गन्धाश्वजीवनीयैश्च क्षीराढकसमाश्रितम्

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏଲା, ପିପ୍ପଲୀ, କୁଷ୍ଠ, ତ୍ୱକ (ଦାଲଚିନି), ଏଲା, ଅଗୁରୁ, କେଶର; ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଅଶ୍ୱଜୀବନୀୟ (ବଳବର୍ଦ୍ଧକ) ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ—ଏକ ଆଢକ କ୍ଷୀର ସହିତ ଏହାକୁ ସିଦ୍ଧ କରାଯାଏ।

Verse 7

एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्राजते शुभे / सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान्

ଏହାକୁ ମୃଦୁ ଅଗ୍ନିରେ ପାକ କରି ଶୁଚି ଓ ଶୁଭ ରୌପ୍ୟପାତ୍ରରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସମସ୍ତ ବାତବିକାର ଓ ଧାତୁଗତ ଦୋଷକୁ ଶମନ କରେ।

Verse 8

तैलमेतत्प्रशमयेद्वल्याक्यं राजवल्लभम् / शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च

ଏହି ତେଲ ‘ବଲ୍ୟାକ୍ୟ’କୁ ଶମନ କରେ ଏବଂ ରାଜମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଶତାବରୀରସ ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଓ କ୍ଷୀର ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ନେଇ ସିଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

शतपुष्पं देवदारु मांसी शैलेयकं बला / चन्दनं तगरं कुष्टं मनः शिला ज्योतिष्मती

ଶତପୁଷ୍ପ, ଦେବଦାରୁ, ମାଂସୀ, ଶୈଲେୟକ, ବଲା; ଚନ୍ଦନ, ତଗର, କୁଷ୍ଠ, ମନଃଶିଳା, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ—ଏହିମାନେ ଏହି ଯୋଗର ଦ୍ରବ୍ୟ।

Verse 10

एतैः कर्षसमैः कल्कैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् / कुव्जवामनपङ्गूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम्

ଏହି ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ କର୍ଷ ପରିମାଣ କଲ୍କ କରି, ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘୃତକୁ ପାକ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା କୁବ୍ଜ, ବାମନ, ପଙ୍ଗୁ, ବଧିର, ବ୍ୟଙ୍ଗ ଓ କୁଷ୍ଠିଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।

Verse 11

वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने / जराजर्जरगात्राणां चाध्मानमुख शोषिणाम्

ଏହା ବାତଦୋଷରେ ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ପରି ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ମୈଥୁନରେ ଯେମାନେ ଶିଥିଳ ହୋଇପଡନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ଜରାରେ ଜର୍ଜର ଦେହ ଓ ଉଦରାଧ୍ମାନ ଏବଂ ମୁଖଶୋଷରେ ପୀଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 12

त्वग्गताश्चापि ये वाता शिरास्नायुगताश्च ये / सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं रोगकुलान्तकम्

ତ୍ୱଚାରେ ଥିବା କିମ୍ବା ଶିରା‑ସ୍ନାୟୁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଯେ କୌଣସି ବାତବିକାର, ରୋଗକୁଳାନ୍ତକ ଏହି ତୈଳ ସେସବୁକୁ ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରେ।

Verse 13

नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्दनम् / पृथक्तैलं घृतं कुर्यात्समस्तैरौषधैः पृथक्

ଏହା ନାରାୟଣ ତୈଳ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପଦେଶିତ, ବେଦନା-ମର୍ଦ୍ଦକ। ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଦେଇ ତୈଳ ଓ ଘୃତ—ଦୁହେଁକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

शतावर्या गुडूच्या वा चित्रकै गोचनान्वितैः / निर्गुण्ड्या वा प्रसारः स्यात्कण्टकार्या रसादिभिः

ଶତାବରୀ କିମ୍ବା ଗୁଡୂଚୀ ସହ ଚିତ୍ରକ ଓ ଗୋଚନା ଯୋଗେ ଏହାର ପ୍ରସାର/ସଂସ୍କାର ହୋଇପାରେ; କିମ୍ବା ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ ଦ୍ୱାରା, ତଥା କଣ୍ଟକାରୀର ରସ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

Verse 15

वर्षाभूवालया वापि वासकन फलत्रिकैः / ब्राहया चैग्ण्डकेनापि भृङ्गराजेन कुष्टिना

ବର୍ଷାଭୂ, ଭୂବାଲୟା, ବାସକ ଓ ଫଳତ୍ରିକ (ତ୍ରିଫଳା) ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କରାଯାଉ; ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଏଣ୍ଡକ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଓ କୁଷ୍ଠ ସହ ଔଷଧି-ସଂଯୋଗ ମଧ୍ୟ ବିହିତ।

Verse 16

मुसल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः / वटिका मोदको वापि चूर्ण स्यात्सर्वरोगनुत्

ମୁସଲୀ, ଦଶମୂଳ, ଖଦିର ଓ ବଟ ଆଦି ସହିତ ବଟିକା, ମୋଦକ କିମ୍ବା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ—ଏହା ସର୍ବରୋଗନୁତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 17

घृतेन मधुना वापि अद्भिः खण्डगुडादिभिः / लवणैः कटुकैर्युक्तं यथालाभं च गेगनुत्

ଏହାକୁ ଘିଅ କିମ୍ବା ମଧୁ ସହ, ଅଥବା ଜଳରେ ଖଣ୍ଡଚିନି, ଗୁଡ଼ ଆଦି ମିଶାଇ; ଲବଣ ଓ କଟୁ ଦ୍ରବ୍ୟଯୁକ୍ତ କରି, ଯଥାଲାଭ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ—ରୋଗନାଶକ ହୁଏ।

Verse 18

चित्रकार्कत्रिवृद्वापि यवानीहयमारकम् / सुधां च बालां गणिकां सप्तपर्णसुवर्चिकाम्

ଚିତ୍ରକ, ଅର୍କ, ତ୍ରିବୃତ୍, ବାପି, ଯବାନୀ, ହୟମାରକ; ଏବଂ ସୁଧା, ବାଲା, ଗଣିକା, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁବର୍ଚ୍ଚିକା—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

ज्योतिष्मतीञ्च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् / एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे

ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀକୁ ମଧ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି ଧୀର ବୈଦ୍ୟ ତେଲ ପାକ କରିବେ। ଏହି ଛାଣା/ନିଷ୍ୟନ୍ଦିତ ତେଲ ଭଗନ୍ଦରରେ ପ୍ରଚୁର ଭାବେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।

Verse 20

शोधनं गेपणं चैव सर्ववर्णकरं परम् / चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगप्रभञ्जनम्

ଏହା ଶୋଧନ ଓ ରୋପଣ କରେ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣ-କାନ୍ତି ଫେରାଇ ଦେଏ। ଚିତ୍ରକାଦି ମହାତେଲ ସମସ୍ତ ରୋଗ ନାଶକ।

Verse 21

अजमोदं ससिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् / क्षारद्वयं फेनयुतमार्द्रक सर (शवः लोद्भवम्

ଅଜମୋଦ (ଅଜୱାଇନ) ସିନ୍ଦୂର ସହ, ହରିତାଳ, ଦୁଇ ‘ନିଶା’ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଦୁଇ କ୍ଷାର, ଫେନଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ରକର ସାର—ସହିତ ‘ଶବ-ଲୋଦ୍ଭବ’ ନାମକ ଅତିରିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ—ଏହି ଯୋଗରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः स्यन्दनैः समम् / एभिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्चयोजितम्

ଇନ୍ଦ୍ରବାରୁଣୀ, ପାମାର୍ଗ ଓ କଦଳୀ ପତ୍ରର ନିଷ୍କାସିତ ରସ ସହ ସରିଷ ତେଲ ସିଦ୍ଧ କରି, ତାହାରେ ଛାଗ ମୂତ୍ର ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

मृद्वग्निना पचेदेत्गव्यक्षीरेण संयुतम् / अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति

ଏହାକୁ ଗୋଦୁଧ ସହ ମିଶାଇ ମୃଦୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଇବା ଉଚିତ। ଅଜମୋଦା ଆଦି ଯୁକ୍ତ ଏହି ସିଦ୍ଧ ତେଲ ଗଣ୍ଡମାଳା (ଗଳାର ଗ୍ରନ୍ଥି-ସ୍ଫୀତି) ନାଶ କରେ।

Verse 24

विदग्धस्तु पचेत्पक्वं चैव विशोधयेत् / रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत्

ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ପ୍ରଥମେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପାକ/ଉଷ୍ଣ ଉପଚାର କରି, ପରେ ଶୋଧନ (ପରିଷ୍କାର) କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଏହି ତେଲ ଲଗାଇ ରୋପଣ ଓ ମୃଦୁତା ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।