Adhyaya 173
Rasa-Dravya Varga: Sweet, Sour, Salty, Pungent, Bitter, Astringent; Snehana and Svedana Guidelines
ଧନ୍ୱନ୍ତରୀଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା‑ଉପଦେଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଷଡ୍ରସ ଆଧାରରେ ଆହାର ଓ ଔଷଧକୁ ସୁସଂଗଠିତ କରେ। ପ୍ରଥମେ ମଧୁର ବର୍ଗରେ ଧାନ୍ୟ, ଦୁଗ୍ଧ, ପୋଷକ ରସ, ମଧୁ ଓ କିଛି ଫଳ‑କନ୍ଦର ଗୁଣ—ଦାହ ଓ ମୂର୍ଛା ଶମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରସାଦ—ଏବଂ ଶ୍ୱାସରୋଗ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥି‑ଶୋଥରେ ଲେପ ପ୍ରୟୋଗ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଆମ୍ଲ ଫଳ ଓ ସନ୍ଧାନ/କିଣ୍ୱିତ ପଦାର୍ଥର ଦୀପନ‑ପାଚନ ଉପକାର, ଅତିସେବନରେ ଦାହ, ଘାଉ ବୃଦ୍ଧି, ଦାନ୍ତ ସମ୍ବେଦନଶୀଳତା ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷ କୁହାଯାଇଛି। ଲବଣ‑କ୍ଷାର ଶୋଧନ‑ପାଚନକାରୀ, କିନ୍ତୁ ଅତିଭୋଗେ ସ୍ରୋତ ଅବରୋଧ ହୁଏ। କଟୁ ଓ ତିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ କଫହର ଓ ରୁଚିବର୍ଦ୍ଧକ, ଅଧିକ ହେଲେ ଶୋଷ ଓ ରୁକ୍ଷତା ବଢ଼େ। କଷାୟ ରସ ସଂଗ୍ରାହୀ‑ରୋପକ, କିନ୍ତୁ ଅତିସେବନରେ ହୃଦୟକ୍ଲେଶ ଓ ଅତିଶୁଷ୍କତା। ପରେ ଦଶମୂଳାଦି ଔଷଧଗଣ ଏବଂ କର୍ମବିଧି—ସ୍ନେହରେ ଘୃତ ପ୍ରଧାନ, ଦୋଷାନୁସାର ସଂଯୋଗ, ବଳାନୁସାର ମାତ୍ରା, ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ନେହନ ଲକ୍ଷଣ, ଓ ସ୍ୱେଦନର ବିଧି‑ନିଷେଧ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚିକିତ୍ସାକୁ ସେତୁ ଦିଏ।
Shlokas
Verse 1
नाम द्विसप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / द्रव्याणि मधुरादीनि वक्ष्ये रागहराण्यहम् / शालिषष्टिकगोधृमक्षीरं घृतं रसा मध
ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ରାଗ (ଦାହ-ଲାଲି/ବିକାର) ହରଣକାରୀ ମଧୁରରସାଦି ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିବି। ଶାଳି, ଷଷ୍ଟିକ, ଗୋଧୂମ, କ୍ଷୀର, ଘୃତ, ପୋଷକ ରସ ଓ ମଧୁ ଏଥିରେ ଅଛି।
Verse 2
मज्जाशृङ्गाटकयवकशेर्विवारुगीक्षुरम् / गम्भगी पौष्करं बीजं द्राक्षा खर्जूरकं बला
ମଜ୍ଜା, ଶୃଙ୍ଗାଟକ (ସିଙ୍ଗଡ଼ା), ଯବ, ଶେର୍ବା, ବାରୁଗୀ, ଇକ୍ଷୁ; ଗମ୍ଭଗୀ; ପୌଷ୍କର ବୀଜ; ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଖର୍ଜୁର ଓ ବଲା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 3
नारिकलेक्ष्वात्मणुप्ता विदारी च प्रियालकम् / मधुकं तालकष्माण्डं मुख्यो ऽयं मधुरो गणः
ନାରିକେଳ, ଇକ୍ଷୁ, ଆତ୍ମଣୁପ୍ତା, ବିଦାରୀ, ପ୍ରିୟାଳ, ମଧୂକ, ତାଳଫଳ ଓ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ—ଏହି ହେଉଛି ମଧୁର ବର୍ଗର ମୁଖ୍ୟ ଗଣ।
Verse 4
मूर्छादाहप्रशमनः पडिन्द्रियप्रसादनः / कृमिकृत्कफकृच्चैव एको ऽत्यर्थ निपेवितः
ଏହା ମୂର୍ଛା ଓ ଦାହକୁ ପ୍ରଶମିତ କରେ, ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ-ନିର୍ମଳ କରେ, କୃମି ନାଶ କରେ ଏବଂ କଫ କମାଏ—ବିଶେଷତଃ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଥାମାତ୍ରାରେ ପାନ କଲେ।
Verse 5
श्वासकासाम्यमाधुर्यस्वरघातार्वुदानि च / गलगण्डश्लीपदानि गुडलेपादि कारयेत्
ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ରସ-ବିକାର, ସ୍ୱରଭଙ୍ଗ, ଅର୍ବୁଦ-ଶୋଥ, ଗଲଗଣ୍ଡ ଓ ଶ୍ଲୀପଦରେ ଗୁଡ଼-ଲେପ ଆଦି ଉପଚାର କରାଯିବ।
Verse 6
दाडिमामलकाम्रं च कपित्थकरमर्दकौ / मातुलुङ्गाम्रातकं च बदरं तिन्तडीफलम्
ଦାଡିମ୍ବ, ଆମଳକ, ଆମ୍ବ; କପିତ୍ଥ ଓ କରମର୍ଦ୍ଦକ; ମାତୁଲୁଙ୍ଗ ଓ ଆମ୍ରାତକ; ବଦର ଓ ତିନ୍ତଡୀ-ଫଳ—ଏସବୁ ଅମ୍ଲ ଫଳ ଅଟେ।
Verse 7
दधि तक्रं काञ्जिकं च लकुचं चाम्लवे तसम् / अम्लो लोणः शुण्ठीयुक्तो जारणः पाचनो रसः
ଦହି, ଛାଛ, କାଞ୍ଜିକ, ଲକୁଚ ଓ ଆମ୍ଲବେତସ—ଏହି ସବୁ ଅମ୍ଲ ରସ। ଲୁଣ ଓ ଶୁଣ୍ଠୀ ସହ ଅମ୍ଲ ରସ ଜାରଣ-ପାଚନକାରୀ।
Verse 8
क्लेदनो वातकृद्धृप्यो विदाही चानुलोमनः / अम्लो ऽत्यर्थं सेव्यमानः कुर्याद्धै दन्तहर्षकम्
ଅମ୍ଲ ରସ କ୍ଲେଦନକାରୀ, ବାତବର୍ଦ୍ଧକ, ହୃଦ୍ୟ, ବିଦାହକାରୀ ଓ ଅନୁଲୋମନକାରୀ; କିନ୍ତୁ ଅତିସେବନେ ଦନ୍ତହର୍ଷ (ଦାନ୍ତ ଝିଣ୍ଝିଣି) କରେ।
Verse 9
शरीरस्य च शैतिल्यं स्वरकण्ठास्यहृद्दहेत् / छिन्नभिन्नव्रणादीनि पाचयित्वाग्निभावितः
ଏହା ଶରୀରରେ ଶୈଥିଲ୍ୟ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱର, କଣ୍ଠ, ମୁଖ ଓ ହୃଦୟରେ ଦାହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଅଗ୍ନି-ସ୍ୱଭାବ ହେତୁ ଛିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବ୍ରଣାଦିକୁ ପାଚାଇ ଦିଏ।
Verse 10
लवणानि यवक्षारसर्जिकादिश्च लावणः / शोधनः पाचनः क्लेदी विश्लेषसर्पणादिकृत्
ଯବକ୍ଷାର, ସର୍ଜିକା ଆଦି ଲବଣଗୁଡ଼ିକ ‘ଲବଣ-ବର୍ଗ’ର। ଏମାନେ ଶୋଧନ କରନ୍ତି, ପାଚନ ବଢ଼ାନ୍ତି, ଦେହରେ କ୍ଲେଦ/ମୃଦୁତା ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ଆସକ୍ତିକୁ ବିଶ୍ଳେଷ କରି ପ୍ରବାହ-ଗତି ଘଟାନ୍ତି।
Verse 11
मार्गरोधी मार्दवकृत्स एकः परिषेवितः / गात्रकण्डूकोष्ठशोथवैवर्ण्यं जनयेद्रसः / रक्तवातं पित्तरक्तं पुंस्त्वेन्द्रियरुजादिकम्
ସେହି ଲବଣ-ରସ ଅତ୍ୟଧିକ ସେବନ କଲେ ସ୍ରୋତୋମାର୍ଗ ରୋଧ କରେ ଓ ଦେହରେ ଶୈଥିଲ୍ୟ ଆଣେ। ତେଣୁ ଗାତ୍ରକଣ୍ଡୁ, କୋଷ୍ଠଶୋଥ, ଶ୍ୱୟଥୁ/ସୁଜ, ବୈବର୍ଣ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ରକ୍ତବାତ, ପିତ୍ତରକ୍ତ, ପୁଂସ୍ତ୍ୱ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ରୁଜାଦି ରୋଗ ଜନ୍ମେ।
Verse 12
व्योषशिग्रूमूलकं देवदारु च कुष्ठकम् / लशुनं वल्गुजी फलं मुस्तागुग्गुलुलाङ्गली
ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ), ଶିଗ୍ରୁର ମୂଳ, ମୂଳକ, ଦେବଦାରୁ ଓ କୁଷ୍ଠ; ଲଶୁନ; ଵଲ୍ଗୁଜୀ ଫଳ; ମୁସ୍ତା; ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ; ଏବଂ ଲାଙ୍ଗଲୀ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 13
कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् / स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः / एको ऽत्यर्थं सेव्यमानः भ्रमदाहादिकृद्भवेत्
କଟୁ-ରସ ଦୀପନ ଓ ଶୋଧନକାରୀ; କୁଷ୍ଠ, କଣ୍ଡୁ ଓ କଫବିକାର ନାଶ କରେ। ଏହା ସ୍ଥୌଲ୍ୟ, ଆଳସ୍ୟ, କୃମି ହରେ ଏବଂ ଶୁକ୍ର-ମେଦର ଅତିବୃଦ୍ଧିକୁ ନିରୋଧ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏକାକୀ ଅତ୍ୟଧିକ ସେବନେ ଭ୍ରମ, ଦାହ ଆଦି ହୁଏ।
Verse 14
कृतमालः कीराणि हरिद्रेन्द्रयवास्तथा / स्वादुकण्टकवेत्राणि बृहतीद्वयशङ्खिनी
କୃତମାଳ, କୀରାଣି, ହରିଦ୍ରା ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରୟବ; ମଧୁର କଣ୍ଟକଯୁକ୍ତ ବେତ୍ର; ବୃହତୀଦ୍ୱୟ ଓ ଶଙ୍ଖିନୀ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 15
गुडूची चद्रवन्ती च त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्यपि / कारवेल्लकवार्ताकुकरवीरकवासकाः
ଗୁଡୂଚୀ, ଚନ୍ଦ୍ରବନ୍ତୀ, ତ୍ରିବୃତ୍ ଓ ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣୀ; ତଥା କାରବେଲ୍ଲକ (କରେଲା), ବାର୍ତ୍ତାକୁ (ବେଗୁନ), କରବୀର ଓ ବାସକ—ଏହି ସବୁ ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ଗଣିତ।
Verse 16
रोहिणी शङ्खचूर्णं च कर्कोटो वै जयन्तिका / जातीवारुणकं निम्बो ज्योतिष्मती पुनर्नवा
ରୋହିଣୀ, ଶଙ୍ଖଚୂର୍ଣ୍ଣ, କର୍କୋଟ ଓ ଜୟନ୍ତିକା; ତଥା ଜାତୀ, ବାରୁଣକ, ନିମ୍ବ (ନୀମ), ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ ଓ ପୁନର୍ନବା—ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 17
तिक्तो रसश्छेदनः स्याद्रोचनी दीपनस्तथा / शोधनो ज्वरतृष्णाघ्नो मूर्छाकण्ठार्तिकादिजित्
ଏହାର ରସ ତିକ୍ତ; ଏହା ‘ଛେଦନ’—ଅବରୋଧ କାଟିଦେବା—ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରୁଚି ବଢ଼ାଏ ଓ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରେ। ଏହା ଶୋଧନକାରୀ, ଜ୍ୱର-ତୃଷ୍ଣା ନାଶକ, ଏବଂ ମୂର୍ଛା-କଣ୍ଠବେଦନା ଆଦିକୁ ଜିତେ।
Verse 18
विण्मूत्रक्लेदसंशोषो ह्यत्यर्थं स च सेवितः / हनुस्तम्भाक्षेपकार्तिशिरः शूलब्रणादिकृत्
ଏହାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ସେବନ କଲେ ମଳ, ମୂତ୍ର ଓ ଦେହର କ୍ଲେଦ (ଆର୍ଦ୍ରତା)କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଷିଦିଏ; ଏବଂ ହନୁସ୍ତମ୍ଭ, ଆକ୍ଷେପ (ଖିଚୁଣି), କୃଶତା, ଶିରଃଶୂଳ, ବ୍ରଣ ଆଦି ସୃଷ୍ଟି କରେ।
Verse 19
त्रिफलासल्लकीजम्बु आम्रातकवचादिकम् / तिन्दुकं वकुलं शालं पालङ्कीमुद्गचिल्लकम्
ତ୍ରିଫଳା, ସଲ୍ଲକୀ, ଜମ୍ବୁ, ଆମ୍ରାତକ, ବଚା ଆଦି; ତିନ୍ଦୁକ, ବକୁଳ, ଶାଳ; ଏବଂ ପାଲଙ୍କୀ, ମୁଦ୍ଗ, ଚିଲ୍ଲକ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଗଣିତ।
Verse 20
कषायो ग्राहको रोपी स्तम्भनक्लेदशोषणः / एको ऽत्यर्थं सेव्यमानो हृदये चाथ पीडकः / मुखशोषज्वराध्मानमन्यास्तम्भादिकारकः
କଷାୟ ରସ ଗ୍ରାହକ, ରୋପକ, ସ୍ତମ୍ଭକ ଏବଂ କ୍ଲେଦଶୋଷକ। କିନ୍ତୁ କେବଳ କଷାୟକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ସେବନ କଲେ ହୃଦୟ ପୀଡିତ ହୁଏ ଏବଂ ମୁଖଶୋଷ, ଜ୍ୱର, ଉଦରାଧ୍ମାନ, ଗର୍ଦ୍ଧନ ଜଡତା ଆଦି ହୁଏ।
Verse 21
हरिद्राकुष्ठलवणं मेषशृङ्गिबलाद्वयम् / कच्छुरा सल्लकी पाठा पुनर्नवा शतावरी
ହରିଦ୍ରା, କୁଷ୍ଠ, ଲବଣ; ମେଷଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ବଲାଦ୍ୱୟ; କଚ୍ଛୁରା, ସଲ୍ଲକୀ, ପାଠା, ପୁନର୍ନବା, ଶତାବରୀ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 22
अग्नि मन्थो ब्रह्मदण्डी श्वदंष्ट्रैरण्डके तथा / यवकोलकुलत्थादिकर्षाशी दशमूलकम् / पृथक् समस्तो वातातोर्बहुपित्तहरस्तथा
ଅଗ୍ନିମନ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୀ, ଶ୍ୱଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଏବଂ ଏରଣ୍ଡକ; ସହିତ ଯବ, କୋଲ, କୁଲତ୍ଥ ଆଦି—କର୍ଷା ପ୍ରମାଣରେ ଏହା ଦଶମୂଳ ହୁଏ। ପୃଥକ୍ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଏକାଠି ସେବନ କଲେ ବାତଦୋଷଜ ରୋଗ ଶମେ ଏବଂ ଅତିପିତ୍ତ ମଧ୍ୟ ହ୍ରାସ ପାଏ।
Verse 23
शतावरी विदारी च बालकोशीरचन्दनम् / दूर्वा वटः पिप्पली च बदरी सल्लकी तथा
ଶତାବରୀ ଓ ବିଦାରୀ; ବାଲକ, ଉଶୀର ଓ ଚନ୍ଦନ; ଦୂର୍ବା, ବଟ, ପିପ୍ପଲୀ, ବଦରୀ ଏବଂ ସଲ୍ଲକୀ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 24
कदली चोत्पलं पद्ममुदुम्बरपटोलकन् / अथ श्लेष्महरो वर्गो हरिद्रागुडकुष्ठकम्
କଦଳୀ, ଉତ୍ପଳ, ପଦ୍ମ, ଉଦୁମ୍ବର ଓ ପଟୋଳ—ଏହିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ଶ୍ଳେଷ୍ମହର ବର୍ଗ: ହରିଦ୍ରା, ଗୁଡ଼ ଓ କୁଷ୍ଠ।
Verse 25
शतपुष्पी च जाती च व्योषारग्वधलाङ्गली / सर्पिस्तैलवसामज्जाः स्नेहेषु प्रवरं स्मृतम्
ଶତପୁଷ୍ପୀ, ଜାତୀ, ତ୍ରିକଟୁ, ଆରଗ୍ୱଧ ଓ ଲାଙ୍ଗଲୀ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ସ୍ନେହଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୃତ, ତେଲ, ବସା ଓ ମଜ୍ଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 26
तथा धीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् / केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम्
ତଥା ଧୀ, ସ୍ମୃତି, ମେଧା ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ଆକାଂକ୍ଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ଘୃତ ପ୍ରଶଂସିତ। ପୈତ୍ତିକରେ କେବଳ ଘୃତ; ବାତିକରେ ଲବଣସହିତ ଘୃତ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 27
देयं बहुकफे वापि व्योषक्षारसमायुतम् / ग्रन्थिनाडीकृमिस्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु
ବହୁ କଫ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିକଟୁ ଓ କ୍ଷାରରସ ଯୁକ୍ତ ଔଷଧ ଦେବା ଉଚିତ—ବିଶେଷକରି ଗ୍ରନ୍ଥି, ନାଡୀ/ଭଗନ୍ଦର, କୃମି, ଶ୍ଳେଷ୍ମରୋଗ, ମେଦୋରୋଗ ଓ ମାରୁତ (ବାତ)ଜନ୍ୟ ରୋଗରେ।
Verse 28
तैलं लाघवदार्ढ्याय क्रूरकोष्ठेषु देहिषु / वातातपाम्बुभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु
ଲାଘବ ଓ ଦୃଢତା ପାଇଁ କ୍ରୂର/ବଦ୍ଧ କୋଷ୍ଠ ଥିବା ଦେହୀଙ୍କୁ ତେଲ-ସ୍ନେହ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବାତ, ଧୂପ/ତାପ, ଅତିଜଳପାନ, ଭାରବହନ, ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ ଓ ବ୍ୟାୟାମରେ ଧାତୁ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 29
रूक्षक्लेशक्षयात्याग्निवाता वृतपथेषु / अथ दग्ध्वा शिराजालं योनिकर्म शिरोरुजि (जम् )
ରୂକ୍ଷତା, କ୍ଲେଶ, କ୍ଷୟ, ଅତ୍ୟଗ୍ନି ଓ ପ୍ରବଳ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କ ସ୍ରୋତ/ପଥ ଅବରୁଦ୍ଧ—ତେବେ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁସାରେ ଶିରାଜାଳକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ଯୋନିକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଶିରୋରୋଗ/ମୁଣ୍ଡବେଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଧି।
Verse 30
उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे / जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च
ଉତ୍ତମ (ବଳବାନ) ପୁରୁଷ ପାଇଁ ମାତ୍ରା ଏକ ପଳ; ମଧ୍ୟମ ପାଇଁ ତିନି ଅକ୍ଷ; ଜଘନ୍ୟ (ଦୁର୍ବଳ) ପାଇଁ ଅର୍ଧ ପଳ—ସ୍ନେହ, କ୍ୱାଥ ଓ ଔଷଧରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 31
जलमुष्णं घृते देयं पृथक् तैले तु शस्यते / सेनेहे पित्ते तु तृष्णायां पिबेदुष्णोदकं नरः
ଘୃତ ସେବନ କାଳେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତେଲ ସହିତ ଭିନ୍ନ (ଯୋଗ୍ୟ) ଅନୁପାନ ପ୍ରଶସ୍ତ। ସ୍ନେହକର୍ମରେ ପିତ୍ତଜନିତ ତୃଷ୍ଣା ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଉଷ୍ଣଜଳ ପିଉ।
Verse 32
वातानुलोमं दीप्ताग्रर्वर्चः स्निग्धस्य तन्मतम् / रूक्षम्य स्नेदृनं कार्यमभिस्निग्धस्य रूक्षणम्
ଯାହାର ସ୍ନେହନ ସମ୍ୟକ୍ ହୋଇଛି, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ—ବାତାନୁଲୋମନ, ଦୀପ୍ତ ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ସମ୍ୟକ୍ ବର୍ଚ୍ଚସ୍। ରୂକ୍ଷତା ଥିଲେ ସ୍ନେହନ; ଅତିସ୍ନିଗ୍ଧ ହେଲେ ରୂକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 33
श्यामाककोरदोषान्नतक्रपिण्याकसकुभिः / वातश्लेष्माणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते / न स्वेदयेदतिम्थूलरूक्षदुर्वलमूर्छितान्
ଶ୍ୟାମାକ, କୋର, ଦୋଷାନ୍ନ, ତକ୍ର, ପିଣ୍ୟାକ ଓ ସକୁଭ ଆଦି ଦ୍ୱାରା କୃତ ପ୍ରୟୋଗରେ ବାତ-ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ବିକାରରେ—ବାତପ୍ରଧାନ ହେଉ କି କଫପ୍ରଧାନ—ସ୍ୱେଦନ ଇଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ଅତିସ୍ଥୂଳ, ଅତିରୂକ୍ଷ, ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ମୂର୍ଛିତଙ୍କୁ ସ୍ୱେଦନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Frequently Asked Questions
It states that proper oleation is indicated by downward movement of vāta and a keen digestive fire with well-formed stool; if dryness remains, more unction is needed, while excessive unctuousness calls for drying therapy (rūkṣaṇa).
Ghṛta is described as foremost among snehas and supportive of intellect, memory, understanding, and digestive fire. For pitta conditions, ghṛta alone is prescribed; for vāta conditions, ghṛta taken with salt is advised.
Sudation is contraindicated for those who are excessively corpulent, overly dry, very weak, or fainted/unconscious, even if vāta/kapha disorders are present.
Excess sour is said to cause burning, looseness, tooth sensitivity, and aggravation/suppuration of wounds; excess salty taste is said to obstruct channels and produce flabbiness, itching, swelling/edema, discoloration, and disorders affecting blood, virility, and the sense organs.